Ǵalymdar alma túrleriniń DNK tizbegin zerttep, olardyń shyǵý tegine úńilip kóripti. Saraptama nátıjesi jeńsik jemistiń qazaq topyraǵynan shyqqanyn kórsetken. Olardyń habarlaýynsha, kúndelikti jep júrgen alma túrleri álemge Uly Jibek joly arqyly tarap, ár mezgilde túrli ózgeristerge ushyrap otyrǵan kórinedi.
Nature Communications ǵylymı jýrnalyna jarııalanǵan maqalaǵa súıensek, qazirgi tańda almanyń kóne túrine jatatyn birneshe tuqym bar. Boyce Thompson ınstıtýtynyń zertteýshileri solardy qosqanda almanyń 117 túrine saraptama júrgizipti. Tipti, Eýropa men Qytaıdaǵy almalardan bólek, olardyń Amerıkada ósetin «atalastaryn» da zertteý nysanyna qosypty. DNK saraptamasy solardyń bári Alataýdyń baýraıynda ǵana ósetin Sıvers tuqymyna tıesili ekenin dáleldegen. Ǵalymdar almanyń dámi men kóleminiń ózgerýin onyń túrli jaǵdaıda ósýi men kópjyldyq evolıýsııanyń áseri ekenin aıtyp otyr.
Zertteý júrgizýge muryndyq bolǵan Boyce Thompson ınstıtýtynyń professory Djangjýn Feıdiń pikirinshe, almany jersindirý eki baǵytta júrgen. Ǵalym 10 myń jyldaı buryn Uly Jibek jolymen Qytaıǵa jáne Eýropaǵa baǵyt alǵan kerýen qyzyl jemisti ózderimen ala ketkendigin aıtady. Buǵan deıin birneshe zertteý jumystarynda da almanyń otany Alataý ekeni habarlanǵan bolatyn. Sondaı jumystardyń biri Nature Genetics jýrnalyna jarııalandy.
Sıvers almasy týraly eń alǵash jazǵan nemis ǵalymy Iogann Sıvers bolatyn. Jemis ataýynyń zertteýshi atyn alýy da sondyqtan. Professor Aımaq Janǵalıevtiń derekteri boıynsha, Sıvers almasy negizinen Jońǵar Alataýynda, Ile Alataýynda, Qarataýda, Talas Alataýynda, Tarbaǵataıda keń taraǵan. Búgingi tańda atalǵan jemis túri joıylyp ketýdiń aldynda tur.
Alma zamanaýı as mázirinde eń kóp kezdesetin jemis sanalady. Búgingi tańda álem boıynsha 85 mıllıon tonnaǵa jýyq alma óndiriledi eken. Kofeniń otany Brazılııa, júgeri Amerıkadan taraǵan dep jatamyz ǵoı. Sol tizimge almanyń otany Alataý ekenin qosý artyq etpeıdi.
Birneshe jyl buryn Qazaqstandy álemge tanytatyn brend tóńireginde biraz pikirtalas bolǵan edi. Biri «Altyn adamdy» usynsa, kelesisi qazaqtyń qara dombyrasyn jón kórdi. Degenmen, keıingi kezde júrgizilgen ǵylymı-zertteýler Qazaq eliniń brendin anyqtap bergen tárizdi. Endeshe, búkil álem moıyndaǵan almany Qazaqstandy álemge tanytatyn brendke aınaldyratyn kún týdy.
Abaı Asankeldiuly,
«Egemen Qazaqstan»
