Máńgi ǵashyq

Hanıfa... Qanıpa! Ábdirahmanova... Buǵybaeva!

Muńy myń qatpar, qýanyshy «to­byqtan aqqan syzashyqtaı», saǵy­ny­shy bir urpaqtyń qazynasyna para-par, mahabbaty bir sátke páseıip, salqyn­damaıtyn máńgi ǵashyq júrektiń sábı kóńilin aıtý úshin, ǵazız janyn túsiný úshin dál sondaı muń, saǵynysh, mahabbat, kóńil kerektigin esten shyǵara bere­miz. Jeti jasynda oń aıaǵy jazym bolyp, sonyń qaıǵysy jas júrekti qaýsata soqqanda Ábý aǵasy seıil bolypty. Jas kóńil baıyzyn, panasyn taýypty. Keıinirek eseıgen ýaqytynda ózi máńgi qaryzdar adamdardyń qataryna Ábý, Lázıza degen aıaýly esimderdi esh­qa­shan umytylmastaı etip jazdy. Bir emes, eki márte tar qursaǵyn keńi­tip, dúnıe esigin qyzǵaldaq bolyp ashqan eki perzentiniń esimin Lázıza dep qoıǵan (Bir qyzy bes aılyǵynda kóz tıip qaıtys bolǵan. Keıin ómirge kelgen kenje qyzynyń atyn taǵy Lázıza qoıypty). Al Ábý aǵasyna alǵash aýylyna  kelgen sátinde jazǵan arnaýynan bastap, keıin shyn túsingen, rııasyz, alǵys kóńilimen ondaǵan óleń baǵyshtady. О́mirinde óleńnen qymbat eshteńesi bolmaǵan, óleńnen artyq bir nárse bar dep oılamaǵan Qanıpanyń eń úlken syıy, rahmeti, árıne, názik júreginen shyqqan jyrlary edi. 

Qazaq ádebıetiniń tarıhynda bir-eki adamǵa jaqsylyq jasaǵan, bir-eki jas talap­tyń baǵyn ashqan tulǵalardy kóp kezdestirýge bolatyn-aq shyǵar. Bi­raq birneshe býynnyń tusaýyn kes­ken, ári únemi talantty jastarǵa batasyn berip, sonysy ádebıetimizdiń bir ke­zeńinde jaqsy dástúrge aınalǵan Ábý Sár­senbaev pen Ábdilda Tájibaevtyń qarııa­lyq qasıetteri solardan keıin qaı­talanbaǵan qubylys bolyp qalǵan­daı...

Júregi názik, tanymy men túısigi tereń aqynnyń qalamgerlerde asa sı­rek kezdesetin kishipeıil bolmysy, tó­men­shik nazary kóp adamnyń mensin­beýshiligine jol bergenimen, onyń jyr­­la­­ry qazaq óleńsóziniń baıtaǵynda za­­man­­dastarynyń palıtrasyna uqsaı ber­meıtin tótenshe ajarǵa ıe bolypty. Qanı­pany óleńniń tórine baba saltyn us­tanyp, qyz dep shyǵarǵan joqpyz. Oǵan shyraıly, ekpetti óleńderi ózi laıyq boldy. Biz qurmetteýge máj­búr bolyppyz. Ábý Sársenbaev jas aqyn­nyń ózine arnaǵan óleńine eljireı qal­ǵan joq. «Qalaǵa kel, aıaǵyńdy emdetem» dep, kitabyn jas talapqa usynyp tu­ryp, qoltańbasymen qosa mekenja­ıyn qaldyrǵanda ishki túısigi taǵy bir jaqsy aqynnyń kele jatqanyn sez­dir­gen shyǵar. Aýrýhanada  jazǵan «Saǵy­nysh» degen óleńin Qanıpa bylaı aıaqtar edi:

Kógimnen shýaq tógip turshy, kúnim,
Sezimniń ashylmaǵan búrshigimin.
Qoldaǵy myna taıaq men súıengen –
Týǵan jer, ózińde ósken bir shyby­ǵyń...

Eń aldymen shat kóńilin muń etken baldaǵynyń ózine osynshalyq aqyndyq kóńilmen qaraı alǵanyna tańǵalasyń. Qanıpanyń osy aqjarqyn, taza bolmysy esińe túsip, ony poezııaǵa jetektep kelgen, Qudashtyń, Ábý men Tuman­baıdyń nazaryn elitken eń aldymen tý­ǵan jeriniń shybyǵy, sosyn aqynnyń mahabbaty, saǵynyshy ekenine kúmániń bolsaıshy...

Tólqujatynda aty-jóni – Ha­nı­fa Ábdirahmanova eken. Ábý aq­sa­qal: «Qazaqta Ábdirahmanova Tur­synhan degen  aqyn bar. Sen ekinshi Áb­dirahmanova bolma» degen sózinen soń arǵy atasy Buǵybaıdyń atyna jazy­lypty. Súıgen adamyn qaltqysyz jaq­sy kóretin, sengen kisisine ólerdeı beri­letin, syılaǵannyń quly bola­tyn minezi, júrek túpkirindegi janǵa aıaý­ly sezimderin aq qaǵazǵa qurbysyna aqta­rylǵandaı jaıyp salatyn Qanıpanyń bul áreketi ony jaqsy biletin jandar úshin tańsyq emes edi. Hanıfa degen esimi áldebir kórshisiniń qyzyna uqsas­tyryp qoıylǵan desedi. «Týra jol» degen maǵynaǵa ıe osy bir qasterli esimi de qazaqy tildiń ıkemine kónip, Qanı­pa bolypty. «Qazaqstan» telearnasy túsirgen «Jarqyn beıne» baǵ­dar­lamasynyń Qanıpa Buǵybaevaǵa arnalǵan sanynda aqynnyń alpys jyldyǵynda tolqyp, eldiń aldynda kózine jas alǵan beınesin kórgende, daý­syn estigende aqkóńil, kisi balasynan qııanat kórmese, ózgege ondaı zábiri tımegen, baladaı ańǵal aqyn dúnıeden ótkenine ımandaı senesiń. Týra jolda týra júrgen ana, aqyn ótipti. Onyń óleńimen, ómirimen tolyq tanyspaýǵa endi haqyń da joq edi...

* * *
Búgin áldebir jan Qanıpamen tanys­tyǵyn aıtyp maqtanar. Endi biri onymen syrlas, muńdas bolǵanyn janyna medeý eter. Bári jarasymdy kórinedi. О́ıt­keni dúnıeden ozǵan kez kelgen pendemen olaı maqtana almaısyń.

Árbir aqynnyń óleńindegi jan tol­qynysyna nazar salsań, ólmeıtin jyr, ózi ólse de óleńi qalsa degen arman-aryz jatady. Tipti eshkim aqyn dep kózge ilmeıtin uıqas qýalaýshylar men óleń jasaýshylar da osylaı armandaıdy eken. Armanǵa shek joq. Taǵdyrǵa daýa joq. Sońǵy úkim – ádilet. Qudaı aýzyna sóz salǵan talanttylardyń tilegi halyq júre­gine jetipti.

Kótermeıdi kóńilimdi kóne jyr,
Shertshi, baýyrym, ýaqyt kúıin,
áne, bir.
Yrǵaǵyńmen jan dúnıemdi silkilep,
Oıatyp al kóp uıyqtatpaı meni,
ómir.
Shyń basynan janatyndaı bir 
shyraq,
Altyn qustyń qanatyndaı kún
 shýaq.
Oıat meni beıǵam, qalyń uıqydan
Jyr joldary, maza bermeı
shymshylap...

Ádette shyǵarmashylyq ıesi dúnıe­den ozǵanda ekinshi ǵumyry bastaldy degen jattandy sózdi kóp aıtyp jatamyz. Qanıpa Buǵybaeva aqyrǵy saparǵa attanǵanda osy bir sóz aıtyldy ma, joq pa bilmeımin. Beıqam, qalyń uıqyǵa ketken Qanıpany – (óleńderin!) endi ómir bolyp oıatyp alǵymyz keledi. Baqıǵa ketkender úshin – ómir jas. Árbir urpaq – ómir! «Oıat meni» dep aqyn tek jyr joldaryna, aqyndarsha aıtqanda, shabytqa ǵana aıtyp tur dep oılamańyz. О́zim ólsem de, óleńim tiri bolsyn, oıaý bolsyn degen ishki tilek-nazdyń, arman-aryzdyń bári osy óleńde tur. О́mir degen – biz... Oıatý degen – oqý...

Lırıkalyq monolog – aqyn ataýly­nyń eń tańdaýly tásili. Jan bitkendi eljireter syry, ózek órter muńy, shadyman kóńili, keıisi men renishi jyrynyń tula boıyn tolqytyp, júregińe jetedi. Áldeneden zapy bolyp, jaratylystyń taǵy bir qubylysynan janyna medeý taýyp, neshe alýan kúıge túsedi. Sonyń bári Qanıpa qalamynan óleń bolyp zerlenedi. Bul jaǵynan alǵanda Buǵybaevanyń aqyndyq qabiletinde búgingi aqyndarda kóp kezdespeıtin, tabıǵatqa etene jaqyndyq hám halyq aqyndaryna tán taban asty óleń aıtý qasıeti bardaı seziledi. Sondyqtan da onyń jyrlarynan quıylyp túsken bútindikpen qatar, býyny men býnaǵynan adasqan, keıde uıqastarynyń ózinen aıtyskerlerdiń óleńderinde kezdesetin jaıdaqtyq sezilip qalady. Bul min emes, minnen góri tabıǵılyǵyn eskergende artyqshylyq bolyp shyǵýy da ǵajap emes. Jasandy sóz, jasandy óleń, minez onyń qalamyna jat.
О́z muńymdy ózgege sezdirmedim,
Ońyp bara jatqandaı tez gúlderim.
Tabıǵattyń eske sap ár maýsymyn,
Kel, kele ber minezdi mezgilderim.

* * *
Máńgi ǵashyq! О́mirge! О́leńge! Kóńilge! Sezimge! Árqaısysyn tarqa­typ aıtsań tún jetpeıdi. Ásirese Qanı­panyń kúıin aıtsań, Jambyl ata­sy sııaqty neshe kún jyrlar ediń. Taǵ­dyr Qanıpadan eshteńe aıaǵan joq. Shat­tyqty da, sharshaýdy da, qýanyshy men sáýleli muńdy da molynan beripti. Tur­mysy týraly eshteńe aıta almas­pyz. Biraq ózi jaqsy kórgen Qasym Aman­jolov sııaqty «uqsata almaı» júr­gendeı seziledi. Dál Qanıpadaı aqyndardyń basynda bolar hál ekeni túsinikti. 

Teńizdegi jalǵyz qaıyq sekildi kókshil sháıi – buıra tolqynnan jas­qanǵan kóńil. Bul kúıde aqyn sol qa­ıyq­ty kórdi, ıa kórmedi. Biraq kóńil-kúıine, ishki arpalysy men senimine, úmi­ti pen kúdigine týra keletin sezimi jalǵyz qaıyqtyń jantalasyn esińe salady. Teńizdegi qorǵansyz qaıyqqa aınalǵan aqynnyń rýhanı  dıdary – óleńge qapysyz tańbalanǵan «asyl proeksııasy».

* * *
Jan syrymdy mazaq boldym jelge 
aıtyp, 
Jel jeligip keń dalaǵa berdi aıtyp.
Ǵashyq bolý qupııasy júrektiń 
Qupııamdy jurtqa jaıǵam men
qaıtyp?

* * *
О́zge tilek baýrap aldy, ózge arman,
Súıý dert qoı, dertiń kimge sóz
bolǵan.
Jatyr bári júregimniń túbinde
Júrek túbin qorqamyn men
qozǵaýdan!..

Maǵjan: «aqynda dos bolmaıdy adam­zattan, jalǵyz-aq syryn sóıler qalamyna» dep jyrlapty. Tip­ti aqynda dos bolsa da, syryn qala­myna aıtady. Keıi jalǵan, keıi shyn. Aqynnyń serigi – muńy. О́leńi – syry. Biraq syryn qansha aıtsa da, qansha jan túpkirindegi qupııasyn jaıyp salsa da muńy seıilmeıdi. О́zin ylǵı álsiz, áljýaz, qaǵajý kórgen jandaı sýretteıdi. Bálkim, jaralanǵysh júregi aınalasyndaǵy jaǵymsyz bar qubylysty tikeleı ózine qabyldaǵan shyǵar. «Tamyljytty kóktem qusy tamshydaı, men aıtsam-aý degen syrshyl áýendi», ıa «...bıleıtindeı burań beli solqyldap, men bılesem degen bıdi qaıyńdar» dep jyrlaýynyń máni nede? Bálkim, ózin qaıtalaý dersiz? Joq másele onda emes. Bar túıtkil jan azabynda turǵan joq pa?!  Bul – aqynnyń ózine kóńili tolmaýy. Bálkim ózine degen ókpesi. Adam ǵana aldyn orap kete bermeıdi, tipti, tabıǵattyń ózi de onymen taıtalasatyndaı. Ony seziný úshin tabıǵatty aqynsha túsiný kerek shyǵar. О́leńdegi kóńil-kúıge túspeı, ony túsiný qıyn. Jazýda qanshalyqty mańyzdy bolsa, ony túsinýde de kóńil-kúıdiń orny erekshe. Bireýler bálkim ony shabyt der. Demek, túsiný úshin de shabyt kerek.

...Barlyq janǵa túsirgim kep sáýlesin,

Júregimdi qolyma alyp júgirdim, – degen adam. Beıne bir bizdiń ǵasyrǵa týra kelgen Dankodaı. Biraq sońynda bárinen kóńili qalyp, sharshaǵan, qaljyraǵan kúıge túsken. Nege? Adam balasy bir-birine qýanysh syılap qana qoımaıdy, qaıǵy ákeledi, sharshatady. Adamdardyń bárin jaqsy kóretin júrek aqynda bolmasa, bizde de joq. Tek Abaı ǵana aıta alǵan sózdi qaıtalaý ońaı, oryndaý qıyn. 
Keıde Qanıpa tym ókpeshil sekildi seziledi. Adresi belgisiz ókpe artqan jyrlary, jubatýlary ózimen-ózi alysqan, óz sezimin jeńýge talpynǵan júrekti baıqatady. Aqynnyń ekinshi daý­sy op-ońaı  birinshi daýysqa aınalady. Qaı daýsyn aıtsańyz da aıqyn, anyq.

* * *
Dosym bolsań, bógelmeı buryp
ótem at basyn,
Shyqqan kúnim mezgilsiz kókjıekke
batpasyn.
Tirshilikti terbegen tańǵy uıqydan
oıatyp,
Qaǵyp turar oılarym bolashaqtyń
qaqpasyn...

* * *
«...О́limniń de óz ómiri bolady. Keı adamnyń tirliginde óz baǵasyn ala almaı, istegen eńbegin kórip úlgere almaı, orta jolda kóz jumady. Onyń ómi­rinde qoly jetpegen baqyty ólgen soń janatyny, sodan ba eken. Eli eleý­siz qaldyrmaı tiriliginde kúndegen, qyz­ǵanǵan dostarynyń ózi jer qoınyna kirgen soń, endi ol adamnyń tirligi kesel keltirmeıtinin bilgen soń, bir kezgi dattaǵanyn umytyp, maqtaýǵa kóshedi.О́lgennen soń mereıi tasyp, baqyt janatyndar kóbinde, tirliginde eńbek etken daryndylar toby. Tirlikte adam bir-birine jyly sózdi, keń ómirdi qımaıtyny nesi eken?..»
Aqyn kúndeliginen.  I/IV-1988

* * *
Bireý kelip, bireý ketip, bıiktik pen tereńdik tolqyn saıyn almasyp turǵan ýaqyt kóshinde bolashaqtyń qaqpasyn qaǵar Qanıpaǵa tıesili bolǵan bir zamandardaǵy kórkem oılar endi bizdiń júregimizde. Bizdi ózimiz bolyp terbetedi, tolqytady. Bálkim, adamzat degen – Adam safıden bastap, dúnıe tirshiligindegi sońǵy perzentke deıin tutas bir organızm shyǵar osy. Qanıpa da, Qanıpanyń jyrlary da janymyzdyń bir bólshegindeı sezile beretinin qaıda qoıarsyń?..

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»

Almaty