Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isımbaeva jetekshilik etken jıynda Memlekettik tildi jańǵyrtý qajettiligi, onyń ishinde latyn grafıkasyna ótý týraly Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna joldaýynda naqty aıtylǵany eskerildi. Al jıynnyń ashylýynda sóılegen Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın ulttyq sana-sezim, rýhanı damý, órkendeý jolymyz qazaq tiliniń jańa álipbıin jasaýdan bastalatyndyǵyna toqtaldy.
«О́ıtkeni Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, qazaq tili – ol bizdiń rýhanı negizimiz. Osy jolda tildiń halyqaralyq mártebesin kóterý bizdiń álemdik órkenıetke jetýimizdiń basty kepili. Sonymen birge, jańa álipbı búkil álem qazaqtaryn biriktiretin óte mańyzdy faktor», dedi Nurlan Zaırollauly.
Sondaı-aq, palata spıkeri til jáne jańa álipbı máselesinde qatelikke jol berýge bolmaıtyndyǵyn atap ótip, «qazaq tilin jańǵyrtýdyń basty kórsetkishi – latyn jazýyna kóshý», dep qaperge saldy.
Al óz quttyqtaý sózinde Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbolat Dosaev Prezıdent N.Nazarbaevtyń baǵdarlamalyq maqalasynda latyn álipbıin engizýdiń merzimi naqty belgilegendigine toqtaldy.
«Úkimettiń atalǵan máseleni oryndaýǵa qatysty naqty kózqarasy bar. Latyn álipbıiniń biryńǵaı standarty bekitilgennen keıin ony birtindep engizý sharalary qolǵa alynady. Ol jospar barlyq salalardy qamtıdy. Sebebi, til kommýnıkasııanyń ámbebap quraly bolyp sanalady» dep latyn álipbıin meńgerý boıynsha oqý-ádistemelik quraldardy, mobıldi qosymshalar men aqparattyq baǵdarlamalardy shyǵarýdyń mańyzdylyǵyna mán berdi.
Sodan keıin negizgi baıandamany Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly men A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek jáne Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov jasady.
Latyn tańbasyna kóshý máselesine qatysty sharýalardy túbegeıli júrgizý tizgini tıgen Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń basshysy óz málimdemesinde búgingi tańda atalǵan saladaǵy jumystar alty baǵyt boıynsha júrgizilip jatqandyǵyn aıtty.
«Álippemizdi latyn tańbasyna kóshirý jaıy qoǵam arasynda qyzý talqylanýda. Biz bul jumystyń daıyndyǵyn alty jyl buryn qolǵa alǵan bolatynbyz. Elbasy jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bul máselege qatysty naqty tapsyrmalar berilgen. Osyǵan oraı, búgingi kúnge deıin tıisti vedomstvolar men ǵylymı-sarapshylyq ınstıtýttar jáne halyqaralyq sheńberdegi uıymdar arasynda jan-jaqty talqylaýlarǵa sep bolǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar uıymdastyrdyq. Sonyń nátıjesinde, osy saladaǵy eń bilikti ǵalymdarymyzben birge jasap, nazarlaryńyzǵa usynyp otyrǵan qazaq jazýynyń latyn grafıkasyndaǵy biryńǵaı standartynda tilimizdiń erekshelikteri men el damýynyń bolashaq alǵysharttary túgel eskerildi deýge tolyq negiz bar», dedi A.Muhamedıuly.
Sodan keıin jumys tobynyń jetekshisi retinde minberge kóterilgen A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek osy kúngi qoldanysymyzda júrgen orys tiliniń negizindegi alfavıtte tilimizdegi dybystardan áripterimiz eki esege kóp ekendigin eske saldy.
«Iаǵnı, qazirgi álipbıdiń bizdiń erekshelikterimizge sáıkes kelmeıtini belgili. Sondyqtan, bul latyn álipbıine kóshý emes, shyndyǵyn aıtqanda, latyn álipbıimizge qaıta oralý bolady», dedi ol.
Onyń pikirinshe, álipbı aýystyrýdyń negizgi sebebi – taza tabıǵı tildik qajettilikke tikeleı baılanysty týyndaǵan. Budan saıası astar izdeý orynsyz.
«Bul tek qana tildiń reformasy emes – dil reformasy, janymyzdyń jańǵyrýy, mańyzdy strategııalyq baǵdarlama. Bolashaǵymyzdyń tizginin óz qolymyzǵa alýdyń, Prezıdent sózimen aıtsaq, «bolashaqqa baǵdar», «rýhanı jańǵyrýdyń» ózegi jáne Qazaqstannyń 30 damyǵan eldiń qatarynda sap túzeýiniń jarqyn kepili.
Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, keleli másele qalyń jurtshylyqtyń belsene qatysýymen iske asyrylýda. Eldiń túkpir-túkpirinen, shetelden, aýyldan da, qaladan da, halyq qalaýlylary men memlekettik qyzmetshiler, ǵalymdar men zeınetkerler, jastar men syrttaǵy otandastarymyz – bári de óz úlesterin qosýǵa tyrysýda, bári de batalaryn berip, tileýin tileýde, hattaryn jazyp, jobalaryn joldaýda. «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» deıdi halqymyz. Biz ǵylymı ortada, zııaly qaýym ókilderi arasynda kóptegen basqosýlar uıymdastyrdyq. Ulttyq komıssııanyń jumys tobynyń bastamasymen jıyrmadan astam ǵylymı uıymdastyrý jáne ǵylymı tájirıbelik is-sharalar ótip, ol jerlerde eki jarym myńǵa jýyq zııaly qaýym ókilderi baıandama jasady», dedi E.Qajybek.
Baıandamashynyń sózinen baıqasaq, qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi bul úrdisti sana-sezimimen, jan-tánimen qoldaıdy. Tipti ózderi shette júrse de júrekjardy pikir, lebizin bildirip, tileýlestigin jetkizgender qatary da az emes kórinedi.
«Máselen, belgili otandasymyz professor Murat Sultansháripuly, Reseıdegi otandasymyz túrkolog Erkalı Ázerbaev syndy kóptegen shetel ǵalymdarynan, Eýropa men AQSh-tan, Túrkııa men Koreıadan usynystar, jobalar, hattar kelip jatyr. Men bul jerde latynǵa bizden buryn kóshken túrki tektes memleketter men Eýropadaǵy elderdiń tájirıbesi muqııat saraptalǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Búginde kemshilikter anyqtalyp, artyqshylyqtar tizildi. Keıbir tilderde mańyzdy dybystar eskerilmeı túsip qaldy, keıbir tilderde ǵylymı ádisteme jasaý reformalary toqyrap qaldy. Al keıbireýlerinde naýqanshyldyq basym boldy. Bizde munyń bári jan-jaqty eskerilýde», dedi Erden Zadauly.
Tyńdalym barysynda qazaq tiline ıkemdelgen jańa latyn álipbıiniń jobasyn Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov tanystyrdy. Onyń túsindirýinshe, jańa nusqany jasaý barysynda ǵylymı prınsıpter negizge alynyp, túrli sala mamandarynyń usynystary eskerilgen. Sebebi, ǵylymı praktıka men teorııaǵa negizdelgen álipbıdiń erekshelikteri jiti kóńil aýdarýdy talap etken.
«Jańa álipbıge kóshý bir tańbany ekinshi tańbaǵa aýystyrý emes. Onda burynǵy qaripte jiberilgen emlege qatysty qate jazýdy durystaý jáne retteý. Osy turǵydan alǵanda jańa jazý erejeleri qabyldanýy tıis», dedi E.Tileshov.
Jańa álipbıde latynnyń tól tańbalary ǵana negizge alynǵan. Sonymen qatar, bir dybys dıgraf júıesi qoldanylǵan. E.Tileshovtiń pikirinshe, atalǵan álipbıge noqattar qoıý ony latynsha emes, noqattary bar tańbalar jıyntyǵy etedi. Sondaı-aq, jańa nusqa qazaq tiline tán tól dybystardy saqtaýǵa kepildik beredi. Latyn álipbıin tańdaýdyń taǵy bir sebebi – halyqaralyq keńistikke ený, álemdik tehnologııany ıgerý. Dıgraftar, ıaǵnı bir dybysty birneshe árippen berý arqyly sol tildiń tól tabıǵaty saqtalatynyn aıtady ortalyq dırektory.
«Jańa qazaq álipbıin jasaýda «bir árip – bir dybys», «bir árip – eki dybys» jáne «bir dybys» prınsıpi qoldanyldy. Latyn grafıkasyna negizdelgen 25 tańbaly álipbıge qosymsha qazaq tiliniń dybystyq júıesin tolyǵymen qamtý úshin 8 dybysty tańbalaıtyn 8 dıgraf usyndyq. Qazaq tiline tán «á», «ú» sekildi dybystar dıgraf túrinde beriledi», – dedi E.Tileshov.
Ortalyq dırektory keltirgen jańa álipbı jobasyna sáıkes, «á» dybysy «ae», «ó» dybysy «oe», «ú» – «ue» dıgraftarymen jazylady. Onymen qatar, qazaq tiline tán basqa dybystar da latyn álipbıinde qosarlanǵan tańbalarmen beınelenedi. Mysaly, «ǵ» usynylǵan nusqada «gh», «ch»– «ch», «sh» – «sh», «j» – «zh», «ń» – «ng» bolyp jazylmaq.
E.Tileshovtiń aıtýynsha, mundaı júıe álemdik qoldanysta kezdesetin jaǵdaı. Bul týraly qazaq tiliniń atasy sanalatyn Ahmet Baıtursynov ta óz eńbeginde jazyp ketkeni barshaǵa belgili.
Tilderdi damytý ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov dıgraftar arqyly jazý men sóz kólemin kóbeıtpeý máselesine de toqtaldy. Onyń sózine súıensek, dıgraftarmen jazylatyn dybystardyń qoldanylýy qazaq tilinde sırek kezdesedi.
«Dıgraftardyń qoldaný jıiligine nazar aýdarsaq, onyń asa mańyzǵa ıe emes ekenin ańǵarýǵa bolady. Mysaly, túrli stıldegi mátinderde atalǵan dybystardyń kezdesý jıiliginiń ortasha mólsheri 1,08 paıyz ǵana», degen E.Tileshov ana tilimizge tán dybystardyń mátinde kezdesý jıiligin tarqatyp berdi.
Sondaı-aq baıandamashy ana tilimizdiń dybystyq júıesinde kezdespeıtin «s», «v», «f» áripterine qatysty da ortalyq ustanymyn bildirdi. Onyń pikirinshe, bul dybystar jańa nusqada nazardan tys qalmaǵan.
«Álipbıge qatysty eńbekterdi muqııat oqyǵanda, Alash zııalylarynyń kirme dybystardy saqtap qalýdy jaqtaǵanyn baıqadyq. Ahmet Baıtursynuly sekildi zııalylar ana tilimizde ornyqqan sózdik qory bolsa, ondaı dybysty saqtaý qajet dep eseptedi. Biz de osyndaı prınsıpke kelisip otyrmyz», degen Erbol Erdembekuly bul úsh dybys kezdesetin sózder sany 10 myńǵa jýyqtaıtynyn alǵa tartty.
Baıandamalar aıaqtalǵan soń, jıyn jetekshisiniń jarııalaýymen jaryssózder bastaldy. Minberge alǵash bolyp kóterilgen Májilis depýtaty Saýytbek Abdrahmanov latyn álipbıine kóshý elimiz, jerimiz jáne rýhymyz úshin asa mańyzdy tarıhı máni bar taǵdyr sheshti másele ekenin atap kórsetti.
«Bul máseleniń – qazaq jazýyn latyn álipbıine aýystyrý qajet pe, qajet emes pe degen máseleniń basy ashylǵan. Nege olaı deımiz? Adam qatelesýi múmkin, qoǵam da qatelesýi múmkin, tipti zaman da qatelesýi múmkin. Al ýaqyt qatelespeıdi. Ýaqyttan ótken danyshpan bolmaıdy. Ýaqyt óz sózin aıtyp úlgerdi. Latyn jazýy ýaqyttyń san ǵasyrlyq synynan ótip boldy. Qazir álemdegi halyqtyń 80 paıyzy latyn grafıkasyn ıgerip, paıdalanyp otyr, álemdegi aqparattyń 70 paıyzy osy tańbamen taratylady. Budan ótken argýmentti keltirý qıyn shyǵar. Demek, latynǵa kóshý – pragmatızm talaby. Endigi bar túıin jańa álipbıge kóshýdi naqty qalaı júzege asyramyz degenge tirelip tur.
Alfavıtin asyǵys aýystyrǵan aǵaıyndardyń keıbiri aınalasy shırek ǵasyrdyń ishinde jańasha jazýǵa bir emes, eki emes, úsh ret ózgeris engizip úlgergeni belgili. Biz ol isten sabaq alýǵa tıispiz. Sondyqtan da biryńǵaı standartty bekiterdiń aldynda jańa álipbı jobasyn taǵy da qaıta-qaıta qaraý, ábden ıin qandyrý kerek ekendigi túsinikti. Bul jer – jeti ret ólsheıtin jer emes, bul jer – jetpis jeti ret ólsheıtin jer. Sondyqtan da biz qazirshe asatpaı jatyp quldyq demeı turmyz. Biraq bul aıtylǵannan jalpy qazaq jazýyn latynǵa aýystyrýdyń qajettiligine, oryndylyǵyna tipti de kúmán týmaq emes», dedi depýtat.
Al Senat depýtaty Darhan Qaletaevtyń pikirinshe, latyn álipbıine kóshý bastamasy Qazaqstannyń rýhanı bolmysy men qoǵamdyq oı-sanany ózgertip, ony jańǵyrtýǵa zor úles qosady. Senator bul qadamdy júzege asyrýǵa saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik negizdeme jáne qoǵam tarapynan suranys bolǵanyn jetkizdi. Ol jańa álipbıge kóshý máselesi talqylaýdy qajet etpeıtin, el úshin mańyzdy ári ózekti joba ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, endigi másele latyn qarpin qalaı tıimdi engizý jóninde bolmaq.
«Baýyrlas Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Túrikmenstan elderinde latyn qaripterimen jasalǵan tól álipbıleri bar Japonııa, Qytaı sııaqty alpaýyt memleketter latyn grafıkasyndaǵy álipbıdiń qosymsha nusqasyn engizip otyr. Osynyń ózi kóp nárseni ańǵartsa kerek», dedi D.Qaletaev.
Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Sergeı Selıverstovtyń pikirinshe, latyn álipbıine kóshý qazaq tiliniń keregesi keńeıýine jaǵdaı jasaıdy. Ol qazirgi usynylyp otyrǵan jobanyń álemde keń taraǵan qarip túrine negizdelgenin keltirip, latyn grafıkasy aqparattyq jáne tehnologııalyq keńistikte suranysqa ıe jahandyq ári pragmatıkalyq qatynas quraly ekenine toqtaldy.
«Latyn álipbıi álemdik ǵylymı-tehnıkalyq sóz qoryna tıimdi beıimdelýge jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar, qazaq tilin úırenýge degen qumarlyq artady dep esepteımin», dedi ol.
О́z baıandamasynda Senat depýtaty Tóleýbek Muqashev latyn álipbıine kóshý úrdisinde qıyndyq týmaıtynyna senim bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul qadamnyń saıasatqa qatysy joq, óıtkeni bul – zaman talaby.
«Álipbıdi ózgertý óz ereksheligimizdi saqtap qalý, álemdik ıntegrasııa, aqparat alý múmkindikterin damytýǵa jaǵdaı jasaıdy. Latyn grafıkasy jer jahanǵa keń taraǵan. Sonyń arqasynda jastar ǵalamtor arqyly aqparat aıdynyna enip, bilim men ǵylym salasyndaǵy keńistikke erkin enedi. Sonymen birge, túrki álemin biriktirýge kúsh salady», degen Tóleýbek Muqashev latyn grafıkasyna kóshý qazaq tiliniń mártebesin kóteretinine senimin bildirdi.
Sonymen qatar, senator latyn álipbıine kóshý barysynda qazaq tiline tán áripterdiń joıylyp ketpeýi mańyzdy ekenine toqtaldy. Onyń sózine súıensek, bul qadam kırıllısa tańbalaryn latynmen almastyrýdan bólek, jazý salasynda da reforma jasaýdy qajet etedi. T.Muqashev ana tilimizdegi ár dybys derbes belgilenip, ózindik ereksheligi eskerilýi tıis ekenin sóz etti. Ol jańa álipbıdi kompıýterge emes, kerisinshe kompıýterdi tilge ıkemdeý kerek dep esepteıdi.
Al kelesi bolyp sóz alǵan Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, latyn álipbıi qazaq tiliniń tabıǵatyna eń jaqyn álipbı bolyp sanalady. Sondyqtan latyn grafıkasyna kóshý álem aldynda ereksheligimizdi saqtaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi tańda elimizdiń úsh tilde úsh túrli tańbalanyp júrgen «Qazaqstan» degen ataýynan bastap kóptegen jer-sý ataýlaryn tildik ereksheligimizdi saqtaı otyryp, bir izge túsirýge múmkindik týady. Qosamjar orfografııadan qutylamyz.
Tyńdalym barysynda baıandama jasaǵan Attila Group kompanııasynyń ókili Qýanysh Bilál kólemdi týyndylar mátinin latyn qarpine aınaldyrý qıyndyq týǵyzbaıtynyn málimdedi. Ol konverterdiń bir demde kırıllısadan latynshaǵa, tóte jazýǵa aýystyratynyn jáne qoldanýǵa qolaıly ekenin jetkizdi. Máselen, «Abaı joly» romanyn ári ketse 3 sekýnd ishinde latyn grafıkasyna aýystyrýǵa múmkindik bar eken.
Osylaısha, otyrys aıasyndaǵy jaryssózde on bir adam sóz alyp, ortaq mámile tabylǵan jıyn qorytyndysy boıynsha parlamenttik tyńdaýdyń arnaıy jobasy qabyldandy. Árıne, bul qabyldanǵan sońǵy sheshim emes. Aldaǵy jumys aptasyna deıin osy jobaǵa qatysty jazbasha joldanǵan qosymsha usynys, pikirler engizilip, qatysýshylar ony taǵy da pysyqtaı túsetin bolyp tarasty.
Qatysýshylar lebizi
Máýlen ÁShIMBAEV,
Májilis depýtaty:
– Memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standarttaryn engizýge baılanysty jobamen tanystyq. Buǵan qatysty mamandar men ǵalymdardyń jaqsy jumys istegenderi kórinip tur. Jobada kórsetilgendeı, ol jıyrma bes qaripten jáne segiz dıgraftan turady. Jalpy, joba kópshilik kóńilinen shyǵady degen oıdamyn.
Elbasymyz «Qazaqstan-2050 strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda memlekettik tildi jańǵyrtý qajettiligi, onyń ishinde latyn grafıkasyna ótý jóninde arnaıy toqtalǵan edi. Prezıdentimiz, sondaı-aq, óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda osy jyldyń sońyna deıin grafıkadaǵy álipbıdiń biryńǵaı standartyn qabyldaýdy, al kelesi jyly oqý ádebıetterinde daıyndyqty bastaý mindetin qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Prezıdent janyndaǵy Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııanyń jumys toby quryldy.
Jańa grafıkaǵa ótý máselesi maquldanǵan jaǵdaıda barlyq bilim berý mekemelerinde jańa jazbany engizýdiń kestesi bekitiledi. Barlyq is-sharalar sol keste boıynsha júrgiziledi. Bul máselede asyǵystyqqa jol berilmeýi tıis. Jalpy, latyn álipbıiniń engizilýi memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtedi. Elimizdiń álemdik qoǵamdastyqpen qatynasyn nyǵaıtýǵa barynsha yqpal etedi.
Azat PERÝAShEV,
Májilis depýtaty:
– Búgingi parlamenttik tyńdaýda meniń kóńilimnen shyqqany – latyn grafıkasyna negizdelgen álipbı jasaqtaý isinde biz halyqaralyq sheńberdegi mol tájirıbelerge kóbirek arqa súıep jatqanymyz boldy. Bul bizdiń durys tańdaýymyzǵa septigin tıgizetini sózsiz. Iаǵnı, biz Túrkııa men О́zbekstan, Ázerbaıjan, tipti Eýropa elderiniń erterektegi tarıhyn tarazylaý arqyly jaqsy zertteýler júrgize aldyq. Máselen, Túrkııa latyn tańbasyna kóshýdi asyǵystyqpen jasaýynyń saldarynan olardyń álipbıindegi keıbir ásem de áýezdi dybystary túpnusqalyq deńgeıden aýytqydy nemese tipti joıylyp ketti dese de bolady. Al biz ótken tarıhqa kóz júgirte otyryp, ózimizdiń tabıǵı erekshelikterimizdi joǵaltyp almasaq degen maqsat qoıyp otyrmyz.
Sol sııaqty atalǵan baǵytta júıeli jumystarymyz arqyly grammatıkalyq erekshelikterimizdi de saqtaımyz degen senimdemin. Oǵan qosa, búgingideı aqparattandyrý tehnologııasy shapshań damyǵan zamanda kompıýter pernetaqtasyndaǵy tańbalarymyz da yqshamdalyp, álemniń ózge elderimen ózara úndestigimiz de úılesim tabady.
Endeshe, Elbasymyzdyń maqalasynda aıtylǵan baǵyt-baǵdarlardy basymdyqqa ala otyryp, álipbı aýystyrý kezeńderin osylaısha «aqyryn júrip, anyq basý» arqyly júzege asyrsaq, damyǵan otyz memlekettiń qataryna kóp keshikpeı qosylatynymyzǵa senemin.
El yqylasy erekshe
Aıagúl MIRAZOVA,
Qazaqstannyń Eńbek Eri
Memleketimiz óz damýynyń joldaryn strategııalyq túrde aldyn ala aıqyndap, zalal-zııansyz alǵa órlep keledi. Bul sóz joq, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń kemel saıasatkerlik, kemeńger strategtik qoltańbasy ekenin halqymyz da, álem de kórip, kóz jetkizip, joǵary baǵalap otyr.
Atap aıtar bolsaq, «Qazaqstan-2050», «Nurly jol», «Máńgilik El» syndy temirqazyqtaı aıqyn strategııalarymyzdyń jalǵasyndaı ári olardyń árbiriniń ózegindeı bolyp qabyldanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy búginde búkilhalyqtyq qoldaý taýyp, qoǵamdyq oı-pikirde strategııalyq damýymyzǵa degen halyq senimine zor serpin berip otyrǵanyn aıryqsha atap aıtqym keledi.
Parlament Májilisinde ótkizilgen qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdi tańdaý – sonyń bir kórinisi retinde rýhanı jańǵyrý jolyna degen el yqylasyn kórsetti. Eń aldymen Parlamenttegi tyńdaý qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń der kezinde qoǵamǵa keń túsindirý sharasy bolýymen qundy dep esepteımin. Elbasymyz óne boıy eskertetindeı, búkileldik sharalar árqashan aldyn ala halyqqa túsindirilýi, talqy-pikirleri úshin usynylýy tıis. Sonda ǵana olar búkilhalyqtyq ózektilik sıpatyna ıe bolmaq. Mine, búgingi til reformasy týraly Májilistiń otyrysy osynyń bir aıǵaǵy. Osy oraıda, Májiliste qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń tarıhı negizdiligi, zamanaýı ózektiligi, qoǵamdyq damýdaǵy iske asyrylýynyń shegerilmeý sebepteri, jańa álipbıdiń baıqaý nusqasy, oǵan degen baǵa-pikirler – qysqasy, bári-bári aıdaı anyq, tıtteı de kúdik qalmastaı nanymdy aıtylyp, halyqqa usynyldy. Mine, men osy jaǵdaıǵa erekshe rıza boldym, el de solaı rızalyqpen qabyldady dep bilemin.
Osy aıtylǵan negizder meniń de qazaq tilin latyn qarpine kóshirý týraly memleket saıasatyn qoldaıtynymdy esh alańsyz aıtqym keledi. Endigi bizdiń mindet osynaý el damýy úshin usynylyp jatqan uly ıdeıalardy durys obektıvti túsinip qana qoımaı, olardyń iske asýynda belsene at salysýymyz kerek dep oılaımyn.
Latyn álipbıine kóshý arqyly ózge elderde ómir súrip jatqan 5 mıllıondaı qandastarymyzdy da qazaq halqynyń birtutastyǵyna yntalandyryp, qazaq ultynyń jer betinde saqtalyp qalýyna jaǵdaı týǵyzǵan bolar edik. Ultym degen er osylaı oılasa kerek. Al latyn álipbıine kóshý arqyly álemdik bilim, ǵylym, aqparat, tehnologııa t.b. keńistikterge ıntegrasııalanýy-
myzdy qamtamasyz ete otyryp, ózimizdiń elimizdiń damýyna barlyq jaǵynan oń yqpal jasaıtynyn aıta túsý artyq emes.
Qoryta aıtsam, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý týraly memleket saıasatyn qaýym bolyp, halyq bolyp qoldap, júzege asýynda belsendilik tanytatynyna jáne olardyń belsendi pikirleriniń áli de bolsa ashyq qabyldanatyny daýsyz.
О́zderińizge belgili úsh aıǵa sozylyp, elimizde tabysty ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi Qazaqstan Respýblıkasynyń strategııalyq jolmen damý sıpatyn taǵy da aıqyn kórsetti. Búkil álemniń ınnovasııalyq tehnologııalyq jetistikteriniń ortalyǵyna aınalǵan Astana álemge elimizdiń mereıine degen senimin nyǵaıta tústi. Mine, sol sııaqty latyn álipbıine memlekettik tildiń kóshý reformasy da, sóz joq, jemisti jáne jeńisti bolady dep senemin.
Álısultan QULANBAI,
Nurlybek DOSYBAI,
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
