Burynǵy saıasattyń salqyny – áli de baıý men dáýletti bolýǵa adal jolmen umtylý uǵymyn shatastyramyz. Bul mindetti túrde áleýmettik sananyń alǵa jyljýyna kedergisin keltiredi.
Aıtqandaı, birde naǵyz nartáýekelmen týrızmge, jyljymaıtyn múlikke qatysty bıznestiń barlyq qıynshylyqtarynan ótip, turmystaryn túzegen zańger joldastarymyzdyń úıine barsaq, kóńil kúıleri joq. Áńgimeni dosymyzdyń áıeli bastady. Úlken úı salyp jatqan. Talǵammen turǵyzylyp jatqan shańyraqtary shynynda da kisi qyzyǵatyndaı edi. Aýyldan aǵaıyndary qydyryp kelipti. Úıdiń ishi qurylystyń shańynan áli qutylmaǵandyqtan kútýshilerine aldymen daladaǵy sákige dastarqan jaıǵyzady. Dastarqan jasap júrgen qyz qonaqtardyń áńgimesin qulaǵy shalady ǵoı.
– Adal aqshaǵa mundaı úı salý múmkin emes, – dep muryndaryn shúıirip otyrǵan týysqandardyń sózi úı ıeleriniń de qulaǵyna jetedi. Munan keıin qazanǵa salynǵan etti zalda beremiz dep otyrǵan olar qonaqjaılyq nıetten kilt aınyp, kelgen adamdardy daladan kútip jiberip, osyǵan nalyp otyr eken.
Bar bolsań kóre almaıtyn, joq bolsań bere almaıtyn aǵaıynǵa bul sózdi aıtqyzyp otyrǵan da sol baıaǵy teris túsinik. О́kinishtisi de osy, bizdiń qoǵamda adal jolmen baıýǵa bolady degenge senimniń azdyǵy... Dostarymyzdyń osy baqýatty kúnge jetýi úshin birde ash, birde toq bolǵanyn, bankten kóp nesıe alyp, ony qaıtarý úshin jyldar boıy jumys istegenin, taǵysyn-taǵylardy tize berýdiń ózi artyq. Oılastyrylǵan aqylmen dáýletke ıe boldy. Eshkimniń nalasyna qalmaı-aq, aqysyn jemeı qatarǵa qosyldy. Odan beri de biraz jyl ótti. Sol záýlim úı satylyp, endi olar eshkimge salyq salmaı-aq, qaryz almaı-aq balalaryn álemniń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde oqytyp, basqa da armandaryn júzege asyryp otyr.
Dáýlet ne úshin kerek? Osy úshin emes pe?! Barlyq adam materıaldyq ıgilikke umtylady, onsyz ómirdiń máni de joq. Alaıda tek baıý úshin ǵana baıý – Sızıftiń eńbegi sııaqty qyzyqsyz, esh ketken bolar edi.
Dáýletqurýshylyq degen sózdiń ózi bizdiń dúnıetanymǵa negizdelip alynǵan kapıtalızm degenniń qazaqsha tárjimasy ǵana. Bir kásipti dóńgeletip, jekemenshik ıesi retinde jyljymaıtyn múlikter ıesi bolyp, ony ekonomıkalyq aınalymǵa engizý baıaǵynyń lordtary men graftaryndaı áleýmettik mártebeni ustap turý úshin de kerek.
Degenmen, sanaly adam qur baıýdyń esh maǵynasy joq, kúıbeń tirlik ekenin túısine alady. Dáýletqurýshylyq dúnıetanymynyń fılosofııalyq máni osyǵan kelip tireledi. Belgili bir bıik ıdeıalar úshin baıý ǵana túbinde sol iske maǵyna beredi, jańa sapaǵa alyp shyǵady.
Máselen, M.Veberdiń «Protestantskaıa etıka ı dýh kapıtalızma» degen 1905 jylǵy eńbeginde ortaǵasyrlyq dinı senimi kúshti adamdar qudaı aldynda kúnási keshiriledi-mis degen ıdeıaǵa senip neǵurlym adal eńbekpen baı bolýǵa umtyldy. Nátıjesinde adal eńbek sapaly ónimniń óndirilýine aparyp, sapaǵa negizdelgen báseke ınstıtýtyn qalyptastyrdy. Sondyqtan, osy kúni de, sekýlıarızasııanyń qaınaýynan bir ótken nemis halqy, dinı sana ketse de, ádet qalmaı, sapaly ónimdi óndirip keledi. Qaı ult «Mersedesti» nemister sııaqty jasaı alady?
Qazaqta: «Baı bolaıyn dese qudaıy qalamaıdy, batyr bolaıyn dese júregi daýalamaıdy» degen sóz bar. Bul bir jaǵynan bizdiń bolmysymyz ben túsinigimizde baılyqty qudaıdyń bergeni, jarylqaǵany, onyń mindetti túrde Qudaı isinen alshaqtamaı jaratylýy talap etiledi. Osyndaı mádenı hám jazylmaǵan ımperatıv dáýletti adamdarǵa meshit saldyrtyp otyr.
Al Batysta baı adam qoǵam aldynda ózin mindetti, aıypty sezinbeıdi. Bizde ekinshi bir yqpaldy tamyr-tanys, týysqannyń esebinsiz baıý múmkin emes degen taptaýryndyqtyń ózi de beker qalyptasqan joq...
Biraq zamana ábden ózgerdi. Bul máselede atajurtqa oralyp jatqan qandastarymyzdyń kózqarasy da, tirligi de kósh ilgeri. Kópshiligi eshkimge jaltaqtamaı, alaqan jaımaı, qolynan keletin kásipti júrgizip otyr.
Ne desek te, dáýletqurýshylyq minezdiń túbi nátıjeli eńbek etý mádenıetine alyp keledi. Ul-qyzdy esi kirgennen bastap osyǵan daǵdylandyrý túbinde óz dánin beredi.
Áıtpese jurttyń jalǵan qoshemeti úshin qaıyrsyz baıý nemese baı bolyp kórinýge umtylý kimdi ushpaqqa shyǵarypty?!.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
