QAZAQ KINOSY TÝRALY OILAR MEN TOLǴANYSTAR

“Barlyq ónerdiń ishindegi biz úshin eń mańyz­dysy – kıno!” Osydan ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn kóterilgen qyzyl kósem urany áli kúnge óz ózektiligin joıǵan joq. Joımaq turmaq, bul óner mańyzy kún ótken saıyn údeı túsýde. О́ıtkeni, álemdik yqpal úshin kúres jańa ǵasyrda jańa sıpatqa ıe boldy. Jer-jahandy qarýǵa jalyndyrmaq pıǵyldyń kúni ótip, endigi jerde ol áreket álemdi aýyzǵa qaratýdyń jańa tásiline aıaq basty. Ony mádenı-ıdeologııalyq maıdan der edik. Munda jeńiske jetkender Keńes Odaǵy syndy tulaboıy tolǵan qarý ımperııanyń ózin bir oq shyǵarmaı, murttaı ushyra bildi. Nege? KSRO-da ár fılm óndirisine dollarǵa shaqqanda 1 mıllıon­daı qarjy jumsala­tyn. Al AQSh-ta sol kezdiń ózinde ár kıno­lentaǵa orta eseppen 20 mıl­lıon­daı qarjy berilip jatty. Bir fılmnen alatyn ssena­rıst qalam­aqysy Keńes Odaǵynda 10 myń dol­­larǵa áreń jet­se, AQSh-ta sol kez­diń ózin­de ol 500 myń dollarǵa deıin bara­tyn. Nátı­je­sin­de, Amerı­ka kı­no­sy ótken ǵasyr aıaǵynda álem­dik ekrandy jaýla­dy. Keńes kınosy bolsa óz kórermenderine ózi ıe bola almaı jatty. Olaı deı­tini­­miz, sol kezdegi aǵa-apa­lary­myz shetel kınosy de­gen­de kıno­teatrlarǵa qoıdaı qaptaı­tyn. Bul má­denı-ıdeologııalyq maıdandaǵy kórineý jeńilis edi. Kúni keshe kóz aldymyzda ótken osynaý tarıh sabaǵyn búgin biz ádeıi eske alyp otyr­myz. Ondaǵy oı mádenı-ıdeologııalyq kúrestiń oıynshyq emes ekenin qaperge salý. Bul búginde de solaı. Sebebi, mádenıet pen ónerdiń kósh basynda aýdıtorııasy tórtkúl dúnıeni tórine otyrǵyzǵan kıno-teleekran tur. Bul faktor­men sanaspaǵan el, sóz joq, kúnderdiń kúninde osy sala damyǵan elderdiń yqpalynda ketpek. Ekran, ásirese, teleekran biz joǵaryda aıt­qan maıdandaǵy bir joıqyn qarý. О́tpeli kezeń men daǵdarystan endi-endi es jııa bastaǵan qazaq qaýymy búginde kıno tóńireginde qyzyl keńirdek aıtysa bastasa, onysy sol shyndyqty moıyn­daý­dan, sol sheteldik joıqyn shabýyl saldar­laryn sezýden, shoshýdan bolýy múmkin. Sodan bolsa kerek, 4-5 jyl buryn osy gazet betinde “El bolǵyń kelse, ekranyńdy túze!” degen maqa­la jazǵan edik. Osy oraıda ult rýhy úshin kıno óneriniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórse­te­tin myna jáıt eske túsedi. 1954 jyly A.Kýrasa­vanyń “Rasemon” fılmi Amerı­kada “Oskar” syılyǵyn aldy. Sonda ekinshi dúnıejúzilik soǵystan jeńilip shyqqan japondardyń ezilip qalǵan eńsesi bir kúnde kóterilip shyǵa kelmesi bar ma! Iаǵnı, álemdik alamanda tuńǵysh ret japon rýhy báıgeden kelgen kez edi. Bul máde­nı-ıdeologııalyq kúrestiń, onyń ishinde de ekran úshin kúrestiń tarıh avanssenasyna shyǵýy­nyń aıqyn belgisi-tin. Búginde ekran álemdik rýhanı-ıdeologııa­lyq doda maıdanyna aınaldy. Álemdik alaman ja­rys qyza túsýde. Sol báıgege júırikterin qo­syp, baq synaý álemdik rýhanı básekeles­tikke aınaldy. Qazaq báıge dese delebesi qozatyn halyq. Eýropa, TMD aıasynda talaı báıgeden kelgen qazaq kınosy endi álem kıno alamany Amerıkanyń “Oskaryn” alsa eken deımiz. Búginde soǵan Qazaqstannan “Kelin” túsip ja­tyr. Dúnıe júzi boıynsha kelip túsken 240 ótinish­ten báıgege 65 fılm tańdalyp alynǵan. 1 sheteldik fılmge arnalǵan nomı­nasııaǵa talasqan 65 fılm ishinen qazylar alqasy 9-yn durys dep tapty. Sol tańdalǵan 9-dyń kóshin bastap, ázirshe qazaqtyń “Kelini” keledi. Jaqsy jańalyq emes pe?! О́tken jyl aıaǵynda “Qazaqfılmge” Prezı­dent Nursultan Nazarbaev keldi. Elbasy qazaq kınosyna kómek beriletinin aıtty. Muny osy ulttyq óner salasynyń bolashaǵyna degen úlken úmit ári kınogerlerge júktelgen zor mindet dep bilemiz. Jyl bastalysymen “Qazaq­fılm” ha­lyq nazaryna “Siz kimsiz Ka myr­za?” atty shytyr­man oqıǵaly fılmdi usyndy. Qazaq kórermenderi “Atamannyń aqyry”, “Transsibir ekspresi” atty kınolen­talarda ataqty Asanáli Áshimov somdaǵan chekıst Kasymhan Shadııarovty jaqsy biledi. Minekı, búginde Taılandta tura­tyn sol egde tartqan agent densaýlyǵy syr bergende, atajurtty kórýdi ańsap, Qazaqstanǵa keledi. Shetelde bedeldi narkobaron bolǵan Sha­dııa­rov­qa bu jaqtaǵy qazaq, orys, tájik narkobaron­da­ry qaqpan qurady, óziniń las isine aralastyr­maqshy bolady. Biraq, kánigi chekıst olardyń bárin qıratyp ótedi. “Atamannyń aqyrynda” kórermenin tánti etken Qasymhan búginde egde tartqan jasyna qaramas­tan jurtty taǵy ózine baýrap alady. Asanáli Áshimov osylaısha óziniń bıik sheberlik tuǵyrynan tabyldy. Biraq, “Siz, kimsiz Ka myrza?” budan burynǵy “Atamannyń aqyry” da emes, “Transsibir ekspresi” de emes, ekshn (áreket) janryndaǵy zamanaýı blokbaster. Iаǵnı, búgingi kıno talabyna jaýap bere alatyn talǵam údesinen shyqqan. Osy janrdaǵy qaptap kelip jatqan amerıkalyq fılmderden kem emes. Ekshn janry degenniń de qazaqtardyń qolynan keletininiń dáleli. “Qazaqfılm” osy janrda “Altyn adam” (rejısseri T.Bekmámbetov), “Myń bala” (rejıs­seri T.Bekmámbetov), “Qara maıor” (rejısseri E.Konchalovskıı), “Arpalys” (rejısseri T.Te­menov) tárizdi jobalarǵa kirisip jatyr. Alǵash­qy ekeýin kıno álemindegi atyshýly rejıs­ser Tımýr Bekmámbetov qolǵa alyp otyr. Ol jobalar búgingi kórermenniń, qazaq kınosyna tumsyq shúıire qaraıtyn­dardyń betin beri qaratý, otandyq kınoǵa tartý maqsatynda qolǵa alynǵan dúnıeler. Osy jerde oqyrmanymyz: “Ulttyq bet-beınemiz qaıda? Sheteldik, onyń ishinde amerı­kalyq kınoǵa taǵy da elikteı bastadyq pa?” deýi zańdy. Syrttaı qaraǵanda solaı. Biraq qazaq kınosy álemdik alamanda baq synaǵysy kelse, sol álemdik kıno túsken jolǵa túsýge máj­búr ekenin esten shyǵarmaıyq. Onyń tereń sebep­teri tómendegideı. Keńestik kınopro­katpen qoshtasqannan keıin “Qazaq­fılm” úshin ón­diris­­tik shyǵyndy óteıtin fılm shyǵarý muń boldy. Onyń basty sebebi – bizdiń el prokaty­nyń shetel­dik kınoǵa esigin aıqara ashyp qoı­ǵan­dyǵy. Qazaq kınosy óz elinde, prokatta búkil­álemdik kıno­men jarys­qa tústi. Onyń nátıjesi qansha­lyqty múshkil bolǵanyn bilemiz. Gollıvýd qazaq kınosy turmaq, Eýropa kınosy­­nyń ózin sol qurlyqta prokattan yǵystyryp jibergen. Son­dyq­tan da Eýropa elderi otandyq kınony zańmen qorǵaýǵa májbúr boldy. Táýel­siz­dik jyldary qazaq­stan­dyq kórermender negizinen amerıkalyq kıno­men aýyzdandy. Dámdige úırengen aýyz endi sony ańsaıdy da turady. Ári kásibı deńgeıi joǵary, ári qyrýar qarjy jumsalynǵan bylaı­sha aıtqanda, tórt aıaǵy teń túsken gol­lıvýdtik júırikterge qol soqty. Sóıtip, tal­ǵamy álemdik kınomen qalyptasqan kórermen­derimiz endi qazaq kınosyna da sol talapty qoıa bastady. Kıno taǵdyryn sheshetin qudiret – qashanda qalyń kórermen. Onyń ishinde de 16 men 30 arasyndaǵy jastar. Qaltasynan aqsha shyǵa­ryp, kınoteatrǵa baryp turatyn sol kórermen talaby qazaq kınosyn ekshn janryna beıimdeýge májbúr etti. О́ıtkeni sen shyǵarǵan ósýi joq ónimdi ózge turmaq, óz jastaryń kórmeıdi. Qalyń buqara kórmese, kınońyz qansha shedevr bolsa da kassa jınamaıdy, kassa jınamaıdy eken, rejısser aǵash atqa teris otyrǵyzylady. “Úkimet qarjysyn jelge shashqan”, degen aıyp taǵylyp, ol paqyr kelesi fılm alý armanymen qoshtasady. Nemese bilek sybanyp basshylyq­pen qyzyl keńirdek aıtysqa shyǵady. О́kinishke qaraı kıno degenimiz – kókbet kommersııa men perishte ónerdiń bir arbaǵa jegilýi. Fılm qarjylyq tabysqa jetpese óner de bolsa ólgeni. Bul árıne, shynaıy óner úshin jasalǵan “avtorlyq kınoǵa” ábden obal. Biraq ashy shyn­dyq osy. Tájirıbe kórsetkendeı, kommer­sııa­­lyq turǵy­dan prokatta otandyq kıno ózin-ózi aqtaý úshin el turǵyndarynyń sany 50 mıl­­lıonnan asýy kerek eken. Mysaly, halyq sany 150 mıllıon­nan asatyn Reseı úshin kassa alynbaıtyn asý emes. Tek tushymdy fılmder túsire bil. El sany az Qazaqstanda kassa jınaý qazaq kınosy úshin máńgilik bas aýrý. Kassa problemasy – prodıýserlerdiń tóbesinen tóngen Demokl semseri. О́ıtkeni, aqsha salǵan jaq qarjy­synyń ósim bermeýin qalamaıdy. Kınoǵa salǵan qarjysy birneshe ret jelge ushsa, ol oılanady. Endi ol qarjygerden (meıli úkimet bolsyn) ekinshi qaıta aqsha suraý qıyn. Shyqqan shyǵynyn óteı almaı qansha fılmder sórede jatyr. Soǵan qaramastan, qazaq kınosyn qar­jy­­lan­dyrýdy toqtatpaı kele jatqan, kerisinshe qarjylan­dyrýdy búginde 4 ese kótergen Elbasyna, respýb­lıka Úkimetine, mınıstr Muhtar Qul-Muhammedke kınogerlerdiń alǵystan basqa aıtary joq. Biraq, Úkimetti qashanǵy alǵyspen asyraı beresiń! Odan da oǵan kınonyń tabysyn alǵa ustap barǵan durys emes pe?! Ol úshin ne isteý kerek? Aldymen kez kelgen aýdıtorııaǵa unaıtyn kásibı kartınalar túsirý qajet. Sodan keıin sol týyndylardy prokattaıtyn úlken rynok kerek. Úlken rynokka shyǵý úshin “koopradakshn”, ıaǵnı úlken eldermen birikken kınojobalar jasalýy tıis. Sonda ǵana qazaq kınosy qarjygerlerge alaqan jaıa bermeı, óz kúnin ózi kórýi múmkin. Biraq, bul ázirshe alda turǵan arman ǵana. Ol armanǵa jetkenshe ulttyq kınomyz áli de Úkimettiń tikeleı qam­qor­lyǵynda bolýy kerek. Qazaq kınosy­nyń bul konsepsııasyn biz oıdan shyǵaryp otyr­ǵany­myz joq. Kıno sharýashyly­ǵyn osy tujy­rymǵa ómirdiń ashy shyndyǵy ákelip otyr. “Kazaqfılmniń” qazirgi prezıdenti Ermek Amanshaevtyń áńgimesinen uqqanymyz osy. “Koopradakshn” demekshi, joǵaryda aıtyl­ǵan “Siz kimsiz Ka myrza?” fılmi de “Qazaq­fılm”, Reseı, Taıland kınogerlerin aralas­ty­ryp túsirgen joba. Sondyqtan da ol osy úsh el prokatyna qatar shyqqaly otyr. Jobaǵa shetel mamandary aralasqannan keıin sózsiz onyń ulttyq biregeı­ligine áser etedi. Oǵan “Kóshpendi­ler” taǵdyry mysal. Biraq, osy fılmniń ózi Reseı, Qytaı tárizdi alyp elder­diń teleekrany­nan ótkende orys kórermenderi­niń aýzynan: “Búginde qazaq bolý qurmet”, degen sııaqty lebiz shyqqanyn bilemiz. “Kósh­pen­­di­lerdiń” sheteldegi prokaty qyrýar paıda ákelmese de óz elimizde ony qalyń buqara kórdi. Fılm jastardyń patrıottyq rýhyn oıatty. Desek te, qazaq kórer­men­deri áli de baıaǵy “Qyz Jibekti” ańsaıdy. Shynynda da, qazaq kınosynyń tarıhynda halqymyzdyń ulttyq rýhyn “Qyz Jibekteı” kótergen fılm bolmady. О́ıtkeni, bul kıno­poema­ny jasaýshy Sultan Qojyqov qansha aıtqanmen qazaqtyń klassıkalyq kóshpeli dáýirin kórgen urpaq ókili-tin. “Qyz Jibek” sol kelmeske ketken nomadtar zamanynyń sońǵy aqqý áni boldy. Endi ol án qaıta shyrqala qoımas. Búgingi rejısserlerimiz klassıkalyq qazaq turmysy degendi túsinde de, óńinde de kórmegen urpaq. Sondyqtan olardan taǵy bir “Qyz Jibekti” kútý – myna taýyq altyn jumyrtqa týady degen ertegige senýmen birdeı. Biz “Birjan sal” (rejıs­seri R.Álpıev, D.Joljaq­synov) fılmine úmit arttyq. “Qyz Jibekti” saǵynǵan qazaq kórermeni qoparyla shubyratyn fılm bolar ma eken dedik. Sal-seriler ómiri soǵan suranyp turǵan taqyryp edi. “Birjan sal” ekranǵa shyqty. Taza qazaqy dúnıetanym estetıkasyna jaýap beretin kádimgi­deı týyndy. Biraq kınoteatrlarǵa qaraı lap qoıǵan qazaq kórermeni qaıda? Osyǵan qarap bizge myna aýmaly-tókpeli zamanda ulttyq kınony ańsap otyratyn dástúrli qazaq kórermenin de joǵaltyp alǵan joqpyz ba degen oı keledi. Búgingi tańda jalpyhalyqtyq aýdıtorııaǵa aınalǵan teleekran mańyzy tipten erekshe. Kógildir ekrannan ótken jaqsy teleserıaldy úlken demeı, kishi demeı, jalpy halyq kóredi. Jańa dáýir ákelgen bul janr asa pármendi jal­py­­halyqtyq estetıkalyq, etıkalyq tárbıe mek­tebine aınaldy. Onyń osynaý teńdessiz mádenı-ıdeolo­gııalyq qýatyn erte ańǵarǵan elder osy salaǵa surapyl qar­jy quıyp, álemdi serıal­dary­men-aq jaýlap ala bastady. Búginde Qazaq­stan kógildir ekranyn toltyryp turǵan túrik jáne koreı kınotýyndylary. Osy serıal­dar ar­qy­ly biz qazirgi túrik máde­nıeti, búgin­gi koreı máde­nıeti degenderdi ashqan­daı­myz. О́ki­nish­ke qaraı, qazaq teleserıal­dary týraly áńgime áli de alda. Bu salada da alda ozyq elder­diń telekıno deńgeıin qýyp jetý mindeti tur. “Qazaqfılm” búginde “Mahabbatym – Astana (rejısseri E.Shynarbaev) atty 12 serııa­lyq telefılmdi aıaqtap qaldy. Premerasy osy jaz basynda bastalmaq. Bul bizdiń pikirimizshe jaqsy joba. Oǵan ile-shala bıyl “001-shi júk” (rejısseri I.Vovnıanko) atty shytyrman oqıǵaly qazaq UQK –niń beıbit zamandaǵy qupııa kúresi týraly tele­serıal túsirilmek. Munda búgingi qazaq chekısteriniń Qazaqstan qaýipsizdigin qorǵaý jolyndaǵy qaýip-qaterge bas tikken kaharmandyq kúresi baıan etiledi. Keıde kósheden satyp alyp, arzanqol dıskilerdi kórgen, onyń keıbireýin tipti respýblı­kalyq telearnadan tamashalaǵan, kórip alyp ol kınoǵa kóńili tolmaǵan ashýly jurt úni qulaqqa jetkendeı. “Aqyldy azamattar otyryp nege mynandaı sapasyz nárseni túsiredi, qazaq kınosy degenimiz osy ma?” dep bulqan-talqan bolǵan renishti ún. Ondaı kórermenderimiz áıteýir qazaqqa qatysty kıno bolsa boldy, ony shyǵarǵan “Qazaqfılm” dep uǵady. Elimizde qazir ondaǵan jekemenshik kınostýdııalar paıda bolǵanyn, kósheden satyp alyp júrgen ónimderdiń deni solar túsirgen arzanqol dúnıeler ekenin ajyratyp jatpaıdy. Joǵaryda keltirilgen mysaldan Jekemen­shik stýdııalardyń bári birdeı arzanqol dúnıeler túsirip jatyr degen oı týmaýy kerek. Olar naryq zamany týdyrǵan “Qazaqfılmge” – balama, básekeles stýdııalar. Osy báse­kelestik jemisin túbin­de kórermen kórýge tıis. Sondaı jekemen­shik kınostýdııalardyń biri – “Tanarıs” (bas­shy­sy S.Ázimov). Ol búginde eki tolyq metraj­dy fılm túsirip boldy. Onyń biri álemge áıgili fransýz akteri Deparde qatysqan “Keshikken mahabbat” (rejısseri S.Qurmanbekov) atty komedııa. Bul “Qazaq­fılmmen” birikken joba. “Tanarıs” kıno­stýdııasyna qarjy salǵan atyraý­lyq kórnekti mesenat Tóken Jumaǵulov. Shirkin, bizdiń kásip­ker­ler osy Tókeńnen úlgi alsa ǵoı! Qazaq­ty súıgen­dikten ol qazaq kınosy­na qarjy saldy. Qaltaly qazaqtar qarjylaryn shetelge tasyǵansha osyndaı qasıetti iske salsa, nur ústine nur bolar edi... Fılmder kóp túsiriler edi. Solardyń arasynan, kenet, ult eńsesin kóterer qazaq “Rasemony” shyǵa keler edi. Búginde “Qazaqfılmdi” Úkimet qoldap otyr. Ulttyq kınony kóterýge óte yńǵaıly kezeń týdy. “Qazaqfılmniń” jańa basshylyǵy bir jyl ishinde kıno óndirisine qajetti joǵary tehnologııamen stýdııany túgel jabdyqtady. Burynǵydaı alýan túrli apparat úshin Eýropa asyp, shapqylaý joq. Bıyl óndiriske 12 tolyq metrajdy kórkemsýretti fılm jiberilmek. Onyń ishinde “Shal men teńiz”, “Lotereıa”, “Jol silteýshi”, “О́li teńiz”, “Jas ulan”, “Ań­shy bala”, “Aqyraptyń aqyrǵy kúni” tárizdi negizi búgingi kún taqyrybyna arnalǵan joba­lar bar. Búldirshinderge arnalǵan anımasııa­lyq “Ertós­tik jáne samuryq” tolyq metrajdy mýlt­fılmi, qazaq ertegi, ańyzdaryna negiz­del­gen “Qazaq eli” atty, ár bólimi 5 mınóttik balalarǵa arnalǵan tarıhı tanymdyq 50 serııa­ly anıma­sııa­­lyq fılm de túsirilý ústinde. Al derekti fılmder­diń kóshin “Baýyrjan Momysh­uly” atty tolyq metrajdy derekti fılm bastaıdy. Akademık Zeınolla Qabdolov týraly “Bútin bitim” derekti fılmi de osy qatarda. Qurmetti oqyrman! Áńgimemizdiń basynda kıno álemdik yqpal úshin kúrestegi teńdessiz mádenı-ıdeologııalyq qural dedik. Jańa zaman­nyń joıqyn rýhanı qarýy dedik. Bul oıdy taǵy da dáleldeý kerek pe?! Endeshe, taǵy mysal. Es­terińiz­de bolsa, osydan úsh-tórt jyl buryn álem ekranyn “Uly Aleksandr” atty AQSh túsirgen tarıhı fılm sharlap ótti. Ol AQSh Iraqqa basyp kirgennen keıin túsirildi. Shyǵys­qa jasaǵan bizdiń dáýirge deıingi Eskendir jory­­­ǵy­na bul fılmde jańa ıdeıalyq saryn berilgen. Fılm avtorlarynyń ashqan “jańaly­ǵy” boıyn­sha Eskendir Shyǵysqa shabýyldy ol elderdi basyp alý úshin emes, mádenı mesheýlik­ten qutqarý úshin jasaǵan eken. Sol mesheý Shyǵysqa mádenıet jaryǵyn taratý úshin joryq bastaǵan eken. Demek, AQSh-tyń da Iraqqa basyp kirýi de: “Mesheý Shyǵysqa mádenıet jaryǵyn túsirý úshin kerek bolǵan eken ǵoı!” degen oı keledi kórermenge. Osy arqyly fılm avtorlary belgili bir dárejede kózdegen maqsat­taryna jetken. Ekran – sonysymen jańa ǵasyrdyń máde­nı-ıdeologııalyq maıdany. Osyny­ erte ańǵar­ǵan elder ol maıdanǵa qyrýar qarjy saldy, salyp ta jatyr jáne sala da beredi. Joǵaryda atalǵan “Uly Aleksandrǵa” júzdegen mıllıon qarjy jumsal­ǵan. О́ıtkeni, endigi jerdegi jeńis: mádenı-ıdeo­lo­gııa­lyq maıdandaǵy jeńis. Qazaq kınosynyń órkendeýi – qazaq ultynyń órken­deýi, táýelsiz Qazaqstannyń órkendeýi. Kıno – shynynda da biz úshin óner ishindegi eń mańyz­dysy. Qazaq kınosyna qamqor bolaıyq, aǵaıyn! Almaty. SIQYRLY ÁLEMDI SО́ZBEN KESTELEGEN Keń dalada, qustyń qos qana­tyn­daı kerilip jatqan alyp taýlardyń ba­ýyrynda taza sýdy, tańǵy shyqtaı mól­dir aýany jutyp, erkin júrgen qa­zaq moınyna quryq, aýzyna qulyp salynyp, bodandyqtyń qasiretin tartýdaı tartqanmen, bittim dep úmi­tin óshirmeı, kıgizgen tumyldyryqty qaıtsem julyp tastaımyn, jur­tym­dy azattyqqa qashan bastaımyn dep úsh júz jylǵa taıaý ýaqyt jan alyp, jan berdi. Biraq aqqa qudaı jaq eken, adaldyq jeńdi. Táýbe, táýel­sizdik qol­ǵa baq qusyndaı qondy, myqty taq bolyp ornady. Tórtkúl dúnıe “Yry­syń mol, tynysyń keń, bodan­dyq­tan bostan­dyq­qa shyqqan qazaq ekensiń ǵoı!” dep tanyp qana qoımaı, qataryna tartty. Keı tusta qary­my­myz­dy, qaıraty­myz­dy, alǵy­r­ly­ǵy­myz­dy, jer baı­ly­ǵymyz­dy, oı-ke­ni­mizdi, tarıhtaǵy ór­ke­nıeti­mizdi, eldik jó­nimizdi baǵalap, qatardan ozdyryp ta jiberip jatty. Osyndaı eldik is­tegi bir qımylymyz “Arbaǵan meni bir sıqyr”, dep ult ulanyn tanytýda talmaı eńbek etip ketken qaısar qa­lam­ger Seıdahmet Berdiqulov aıt­paq­shy, tórt jylda bir ótetin qysqy, jaz­ǵy álemdik olım­pıa­­d­alar men chem­pıonattarda qyz-jigitterimiz “sen  tur, men ataıyn” deıtin alyp mem­leketterdiń aıtýly sport­shy­la­ry­men kúsh synasyp, qazaqtyń kógil­dir Týy men qasıetti Án­uranyn dúnıe júzine pash etken sátter elimizdiń qaıta bir túleýi der edik. Qyran qanat, bolat topshy sport­­shy­­larymyzdy sol jarysta­ryna jýr­na­lıst retinde qatysyp, olardyń bi­lek-qýatymen, nebir soıqan soq­qy­la­ry­men halqymyzdyń uıatyn saqtaý jo­lynda erlikke para-par is atqaryp, je­ńis­terimen kózge tús­ken sań­laq­ta­rymyzdy, aldymen ma­qala túrinde jatyq jazyp, arty­nan aınadaǵydaı anyq etip, tolymdy tolyqtyrýlar jasap, alýan túrli sýrettermen kóm­ke­rip, oımaqtaı-oımaqtaı kitap shy­ǵaryp, jurtqa jet­kizgen áriptesimiz Oń­dasyn Elý­baı desek, asyryp aıtqandyq emes. Atalmysh kitap alty bólimnen turady. Alǵysózin Máskeý olım­pıa­dasynyń, Álemniń jáne Eýropanyń bir­neshe dúrkin chempıony, ul­ty­myz­dyń juldyzdy uldarynyń biri Jaq­sy­lyq Úshkempirov jazypty. “Sport taqyryby qazaq jýrnalıstıkasy úshin kóterilgen tyń sııaqty. Osynaý qıyn da, kúrdeli taqyryptyń júgin qyryq jyldan beri qaısarlyqpen kótergen jýrnalıstiń jankeshtiligine alǵystan basqa ne aıtamyz”, – deıdi ja­ny jaısań Jaqsylyq aǵamyz. Bul Ońdasyn Elýbaıǵa ǵana emes, búkil sport janryn jazyp júrgen jýr­nalısterge berilgen baǵa dep bilemiz. “Fransýz tilinde “múmkin emes” de­gen sózdiń balamasy joq” depti Napoleon. Shynynda, jeńis tuǵy­ry­nan kóringen arystarymyzdy ar­daqtaǵan kitapty oqyp otyrǵanda bul sózdiń qazaqqa da, qazaq sport­shy­la­ry úshin de jat emes ekendigine kóz jet­kizesiń. Birinshi bólimnen Pa­rıjde ótken fýtboldan HVI álem bi­rin­shiligi týraly jan-jaqty habardar bo­lsań, ekinshi bólimde Sıdneı ol­ım­­pıa­dasyndaǵy qol jetken ta­bys­ty sát­terimiz baıandalady. Odan keı­ingi ta­raýlarda Koreıa men Japonııa­da ót­ken fýtboldan álem kýbogy ja­rysy, Afına men Týrındegi olım­pıada oı­yn­dary, Beıjińdegi jazǵy olı­m­pıada jan-jaqty qamtylypty. Tórtkúl dúnıeni dúr silkindirgen osy almaǵaıyp kezeńde aldyna jan salmaı, talaıdy tamsandyrǵan, “bar ekensińder ǵoı, baýyrlarym” degiz­gen Ermahan Ybyraıymov, Muhtar­han Dil­dábekov, Bekzat Sattarhanov, Bolat Jumadilov, Olga Shyshıgına, Baq­tııar Artaev, Baqyt Sársekbaev, Ilıa Ilın, taǵy da basqa táýelsiz Ota­nymyzdyń abyroıyn asyryp, dań­qyn tanytqan alyptarymyzdyń jeńis jolyndaǵy syn saǵatta súrin­beı ótken sátterin ádemi beıneleıdi. Qys­qa-qysqa taqyryptar men sý­retterdi ushtastyryp bergende ol birin-biri tolyqtyryp otyrady. Kórkem bezendirilip, sapaly qa­ǵazǵa basylǵan kitaptyń alty taraýǵa be­rilýiniń ózinde bir syr jatqandaı. Ol syr – jýrnalıst qalamgerdiń taıaý­da alpysqa tolatyn alty belesin kóz aldyńa elestetip, qyryq jyl boıy etken eńbek, tókken terdiń zaıa ketpegenin ańǵartyp turǵandaı. Súleımen MÁMET. ALǴAShQY ULAǴAT – ANADAN Qostanaıdan shyǵatyn basy­lym­dar qatary taǵy bir almanah­pen tolyqty. Oblys ákimi ja­nyn­­­daǵy áıelder isi jáne otbasy­lyq-demo­grafııalyq saıasat jónin­degi komıs­sııa­nyń bastama­symen shyq­qan jýrnal “Ulaǵat” dep ataldy. Basy­lym­­nyń betashar beti Elbasy Nur­sul­tan Nazar­baevtyń: “...Biz­diń uly dalamyz­dyń tarıhy qaı­sar qaharman qyzdarymyzdy, bıleý­shi­­lerdiń senimdi serikterin, oı­shyldar men aqyndardyń danysh­­pan ana­laryn biledi. Qazirgi táýelsiz Qazaq­stannyń áıelderi osy dástúr­di jal­ǵastyrýda, degen sózderimen ashylǵan. Bul túrli-tústi sýrettermen bezendirilgen basylymnyń muqa­ba­syna jergilikti sýretshi Oleg Kýskovtyń “Qostanaı týraly ańyz” shyǵarmasy berilgen. Ańyz apaly-sińlili Qos Tana týraly ekeni qostanaılyqtarǵa málim. Munan keıin almanahta qazaq dalasyna ortaq skıf hanshaıy­my Tomırıs, Shoqan­nyń ájesi Aı­ǵanym, Ahmet Baı­tursynovtyń jary, aýyr taǵ­dyr­dyń ıesi Badrısafa, jýr­na­­lıst Názıpa Quljanova, bala­ny apattan qut­qara­myn dep ózi opat bolǵan Marıte Bejıte tý­ra­ly ma­terıal­darmen tanysýǵa bolady. Almanahtyń qalǵan keıip­ker­leri – Qostanaı óńirindegi eńbegi­men eline eleýli bolǵan áıelder. Jasy 111-ge kelgen Urqııa Álim­bekova, 106 jastaǵy Ultaı Syzdyq sııaqty ájeler­­imiz ash­tyq­tyń, alasapyran ýaqyttyń kýási bolsa, Aısha Álimova soǵys jyldary tyl­da eńbek etti. Búginde seksennen asyp otyr­ǵan Sárýar Erjanova ájeı 11 bala tárbıelep ósirdi, negizinen uldar. Olardyń arasynda shahter de, sport­shy da, qyzmetker de bar. Al Sárýar ájeıdiń qyzy Qar­lyǵash Balapanova Qostanaı aýdan­dyq máslıhatynyń depýtaty. Qyzmet Qarlyǵashtyń kóp bala taýyp, tár­bıeleýine kedergi bolǵan joq, ol–jeti balanyń anasy, nemere súıip otyr. Almanahtaǵy aıshyq­ty sý­ret­tegi júzinen nur tógilgen baqyt­ty analardyń keý­desinde “Batyr ana” altyn medali, “Ana dańqy” medali nemese táýel­siz Qa­zaq­standa beki­tilgen “Altyn alqa,” “Kúmis alqa” belgileri jar­qyraıdy. Mak­sım Gor­kıı aıt­qan­daı, dúnıedegi jaq­sy­lyqtyń bári kúnniń nurynan, ananyń sútinen taraıdy. Alǵashqy ulaǵat ta –anadan. Sondyqtan “Ula­­ǵat­tyń” oqyrmanǵa aıtary, jas­tarǵa berer úlgisi de az bolmaq emes. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.