О́NEGEMEN О́RNEKTELGEN О́MIR

Áli este, bári este. 1964 jyly jazda Qazaq ýnıversıtetiniń jýr­nalıstıka fakýltetin bitire sa­lyp, Qazaq televızııasynyń jastar redaksııasyna redaktorlyq qyz­met­ke taǵaıyndaldym. Sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Televızııa jáne radıohabarlaryn taratý jónindegi memlekettik komı­teti­niń tóraǵasy halqymyzdyń ıyq­ty, súıikti perzentteriniń biri, qarymdy qaıratker Kenjebolat Shalabaev bolatyn. Tókeń – Tóleý­han Kenjebaev sol kisiniń qol astynda bas redaktor eken. Sol alpys tórtinshi jyldyń kúzinde aǵamyz meni shaqyryp aldy. –  О́ziń bilesiń, – dep bastady  sózin, – Qazaqstanda mol astyq úshin kúres bastaldy. Bul búkilhalyqtyq uly isten bizder – jýrnalıster de shet qalmaýymyz kerek. Men Kókshetaý oblysyna júrgeli otyrmyn. Jolserik bolatyn qalamy ushqyr jas jigit kerek. Tańdaý saǵan tústi... Osy áńgimeden soń bir basshy, bir qosshy kelisilgen ýaqytta jolǵa shyqtyq. Biz otyrǵan ushaq Kók­shetaý áýejaıyna kelip qonǵanda bizdi júrgizýshiden basqa eshkim qarsy almady. Meımanhanaǵa orna­lasqan soń da sálem berip, hal-jaı suraǵan eshkim joq. Keshki asty meıramhanadan ishtik, júrgizýshi úsheýmiz. Tańǵy asta taǵy solaı. Bizdi izdegen jan bolsaıshy. Túske deıingi ýaqyt oblystyq radıo, oblystyq gazetterdiń redak­sııalary, oblystyq aýylsharýa­shy­lyq basqarmasy sııaqty mekeme­lerge baryp, oblystyń qazirgi tynys-tirshiligimen tanysýmen ótti. Sonda baıqadym, biz kezdesip, áńgimelesken kisilerdiń birazy Tókeńdi tanıtyn bolyp shyqty. Tanıdy degen jaı sóz, tipti qatty qurmetteıdi eken. Solardyń keıbiri: “Tóke, qashan keldińiz? Apyr-aý, habar ber­mege­ni­ńiz-aı, á? Sizdi qarsy alar edik”, desip jatty. “E, ulyq bolsań kishik bol degen osy eken ǵoı”, dep oıladym. О́zimnen on jas úlken, eń úlken bastyǵym Tóleýhan Ken­jebaev­pen otyz kún boıy birge júrgen issapardyń alǵashqy kúni alǵan alǵashqy sabaǵym osy. Sol kúnniń keshinde astyq úshin aıqas júrip jatqan alǵy shepke attandyq. Kelesi kúni Kókshe óńiri­nen jazylǵan alǵashqy materıaldy Almatyǵa jónelttik. Ol iri sharýa­shylyqtyń basshysymen bolǵan suhbat edi. Tókeń mıkrofon­dy ózi qosyp, suraqtardy ózi qoıyp, suhbat­ty ózi jazyp aldy. Dıktorǵa arnal­ǵan mátindi men jazdym. Osy alǵash­qy habar Tókeń ekeýmizdiń atymyzdan efırge shyqty. Sodan sońǵy radıoǵa berilgen reportaj, ocherk, suhbat, syn jazbalardyń bárinde de Tóleýhan aǵa ekeýmiz qosaıaqtalyp, teń avtor bol­dyq. Kókshetaý obly­syn­daǵy bir aıdy ol kisi bastyq emes, jýrnalıst bolyp ótkizdi. Jýr­nalıst Kenjebaev­tyń jumys isteý tásili óte tıimdi ekenine sol saparda kózim jetip, kóńilim sendi, ol kisiden kóp nárse úırendim. О́mirdiń qyr-syryn biletin aqylman adam birinshi ret kezdesip otyrǵan jańa tanysyn da birden úıirip alady eken. Soǵan bir ǵana mysal. Birde tańerteń Rýzaev aýda­ny­na keldik. Bul bir ózi bir jylda 30 mıllıon put astyq tapsy­ra­t­yn, Qazaqstanda ǵana emes, búkil Odaq­taǵy aıtýly alyp, abyroıly, sanaý­ly aýdandar­dyń biri. Soǵan oraı ol aýdannyń birinshi hatshysy da aýyr salmaqty basshylardyń biri, ol par­tııa­nyń Ortalyq komıtetiniń múshesi, Jo­ǵar­ǵy Keńestiń depýtaty. Onymen laýazymdy basshylar da baıqap, jaılap sóılesedi. Mine, biz sondaı azýy alty qarys birinshi bas­shy­nyń qabyldaý bólmesine keldik. Hatshy  kirýge ruqsat bere qoımady. Onyń sózi: “Ol kisiniń ýaqyty joq, egin oraǵy jaıly sóz bolyp jatyr”, degenge saıdy. Tókeń “bizge de keregi sol edi” dedi de esikti aıqara ashyp, “birinshiniń” kabınetine kirdi. Túıege ergen botadaı bolyp sońynda men júr­min. Aýdan basshysy qabaǵy qyr­tystanyp, bizge jaqtyrmaı qarady. – Ruqsatsyz kirgenimiz úshin keshi­rim suraımyz. Bizdiń ýaqyty­myz da tym tyǵyz edi. Kóp kúte al­ma­dyq. Aldymen tanysyp qoıalyq, – dep otty janaryn basshyǵa qadap sóı­le­gen ol aldymen ózin, sosyn meni tanys­tyrdy. – Siz­derdiń áńgi­me­­lerińizdiń taqyry­by memleketke as­tyq tapsyrý jaıly ekenin bilgen­dik­ten qupııalyq joq shyǵar dep oılaı­myn. Aıyp bolmasa, sol áńgi­me­lerdi sizderdiń dýa­ly aýyzdary­ńyz­dan estıik. Rýzaev aýdanynyń sharýa­­­­shylyq­taryn aralap shyqqan­dyqtan kóp jaıǵa biz de kýágermiz. Soǵan oraı bizdiń de sizderge aıtar oı­larymyz ben usynystarymyz bolar. – Olaı bolsa otyryńyzdar, – dedi adamnyń óńmeninen ótetin sýyq janary men susty júzi sál jyly­ǵan kabınet ıesi. Áńgime jelisi egis alqaby – qyrman-elevator tizbegindegi eńbekti utymdy uıymdastyrý men aldaǵy jylǵa astyqtyń qamyn búginnen bastap oılastyrý jaıyna oıysqan­da qysqa birer replıka men birer usynys aıtyp jiberdi Tókeń. Bul usynystardy ishteı unatqan birinshi syrttaı syr bergen joq. Tek: – Da, da, muny eskerý kerek, – deýmen ǵana shekteldi. Endi bir sát qyrmanda qyzyp bara jatqan astyq­ty qurǵatý jaıly sóz bolǵanda Tókeń bul tyǵyryqtan Ýkraına dıqan­darynyń qalaı shyqqanyn alǵa tartty. Osy áńgimelerden soń birinshi bizge ózimen birge ózek jalǵaýdy usyndy. Túski as kezinde Tókeń kúlmeshanǵa aınalyp bara jatqan birinshiniń ishek-shilesin qatyrǵan qyp-qysqa anekdot aıtty. – Sizben tanysqanyma qýa­nysh­­­tymyn. Qashan kelseńiz de qushaq jaıa qarsy alamyz, – dedi qosh­tasarda Tókeńniń qolyn qushyr­lana qysqan birinshi jyly jymıyp. Tóleýhan Kenjebaevtyń qazaq jýrnalıstıkasyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ásirese, radıojýr­nalıs­tıkaǵa ol engizgen jańalyq, ol qos­qan úles asa salmaqty. Búkil­odaqtyq radıo “Reporter” atty salmaǵy jeńil magnıtofondy meńgergende sony Qazaqstanda eń alǵashqy bolyp ıgergen, ózgelerge úıretken Tókeń edi. Bul 1957 jyly bolatyn. Sol jyly kúzde Nıý-Delıde Búkil­dúnıejúzilik aýyl sharýashylyǵy kórmesi ashylǵan. Sol saltanatta Dinmuham­med Ahmetuly Qonaev Qazaqstan­nyń Úkimet basshysy dárejesinde kórmege kelgen qonaq­tardy óziniń ana tilinde quttyqtaýy kerek eken. Tókeń D.A. Qonaevqa jolyǵyp, ol kisiniń qazaq­sha aıtqan quttyqtaý sózin jazyp alady. Taspa jedel Nıý-Delıge jiberiledi. Buǵan rıza bolǵan Dinmuhammed Ahmetuly Tóleýhan Kenjebaevqa alǵys aıtty deıdi tarıhı derekter. О́zine sengen qustaı ushady degen sózdiń rastyǵyna Tókeń júrip ótken kúrmeýi qatty kúrdeli jol dálel. Olaı deıtinimiz, soǵys­tyń soqqysy tıgen ol maıdannan aýyr jaraqatpen oralǵan aǵasy Aıtqazynyń júgin jeńildetý úshin Shyǵys Qazaq­stan oblysy­nyń gazetinde korrektor bolyp orna­la­sady. Qazaq ýnıversı­tetiniń jýr­nalıstıka fakýltetin bitirgen­nen keıin Qazaq radıosyna qatar­daǵy qyzmetker bolyp qabyl­da­nyp, óziniń talanty men tabandy eńbegi­niń arqasynda júzdegen adam jumys isteıtin úlken ujym basshy­larynyń biri dárejesine deıin kóteriledi. Onyń gazettegi jumysy da asa jemisti bolǵandyǵyn zaman­dastary únemi aıtyp júredi. Tóleýhan Kenjebaev 1966 jyly “Qazaqfılm” kınostýdııasynyń derekti fılmderi birlestiginiń bas redaktory bolyp taǵaıyndalady. Kóp uzamaı stýdııanyń dırektory bolyp bekitildi de, “Shoq pen Sher”, “Qulager” fılmderin tú­si­rý­­ge qaty­nasty, Tólemish О́keevtiń “Kók­serek” fılmin túsirýine jol ashty. Ondaǵan derekti lentalardyń ssenarııin jazyp, otyz shaqty kitapty qazaqsha sheber aýdarǵan T. Kenjebaev qazaq qalamgerleriniń birqatar týyndy­laryn oryssha da sheshen sóıletti. Jerge, júzge bólinýdi bilmeı­tin, eshkimnen qoldaý, kómek surap kórmegen ol óziniń uıymdastyrý­shy­lyq qabiletimen, tazalyǵymen kózge túsip, Qazaq KSR Mınıstr­ler Ke­ńe­si­niń mádenıet bóliminiń meńgerý­shisi, ádebıet pen óner salasyndaǵy memle­kettik komıteti­niń múshesi syndy bıik belesterdi baǵyndyrdy. Ol óziniń stýdenttik dostary Kákimjan Qazybaev, Uzaq Baǵaev, Baımyrza Dáýrenbekov, Qasym­han Ersarın, Sapar Baı­janov syndy qazaqtyń qabyrǵaly qaıratker-qalamger­leri­men qatar júrip, halqyna qalamymen elý jyl boıy qaltqysyz qyzmet etti. Qurmetti demalysqa shyqqan soń da qoǵam ómirinen tys qalǵan joq. Kýrstasy K. Qazybaev ázil-shyny aralas aıtqan “besplatnyı beınet” – qoǵamdyq jumystyń talaıyn talmaı atqardy. О́mir óte kúrdeli. Onyń kún­geıi­men birge kóleńkesi de bar. 2005 jylǵy sáýir aıynda Tókeńniń súıikti uly Baqytjan, kelesi jyl­dyń qań­tar aıynda aıaýly jary Nurzaqysh pánıden baqıǵa attanyp kete bardy. Birinen sońy biri kelgen eki birdeı qaıǵy qaırat­ty, qaısar Tókeńdi eseńgiretip-aq tasta­dy. Sodan soń-aq densaýlyq syr berdi. Búginde aýyr naýqasty arqalap júrgen asyl aǵamyz Astanada turyp jatqan uly Erkin men Almatyda ózin alaqanyna salyp aıalap otyrǵan aqyldy qyzy Aıgúl men nemereleri Murathan, Rahıma, Dáýrenniń amandyǵyna shúkirshilik etedi. Eline eńbegi sińgen aıaýly aǵa eldiń birligin, halyqtyń baqytyn tilep, ózine degen kóptiń aqaýsyz aq kóńili men ystyq yqyla­syna arqa súıep júr. Tókeńniń týma­sa da týǵan­daı bolǵan inileri men shákirtteri de az emes. Solardyń já­ne óz atymnan aǵama aıtar aq tilegim, Fırdoýsı jazǵan­daı: “Birde bal, birde ý berip ótedi ómir, baqty da, qaı­ǵyny da kótere bil”,  jaly bıik, jany jomart altyn aǵa, asyl ustaz! Sábıt DOSANOV, jazýshy, M.Sholohov atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.