Jýyrda birneshe eýropalyq baspalardan qatar shyqqan «Resýrstar úshin soǵystar» kitabynyń avtory, sarapshy Maıkl Kleır qazirgi ýaqytta álem soǵystardyń jańa kezeńine ótýde dep sáýegeılik jasapty. Betin aýlaq qylsyn, ıaǵnı bul resýrstar úshin soǵystar. Sonyń biri – sý.
О́tken ǵasyrdyń adamdary munaı úshin soǵyssa, alda sý úshin qyrǵyn bolýy múmkin degen boljamdar aıtylyp qalady. Buǵan negiz de joq emes. Transshekaralyq ózenderdiń ózi de az másele týyndatyp otyrǵan joq.
Sondaı-aq sýdyń jady bar ekenin, jaqsy sózdermen sýdy qýattandyryp, shıpasyn arttyrýǵa bolatynyn ǵalymdar aıtyp júr. Jer betindegi ári qatty, ári tátti bola alatyn sýdyń jumbaǵy áli de zerttelip keledi.
Onyń ber jaǵynda, sýǵa kúnimiz túspeıtin kún joq. Al endi kúndelikti ishýge arnalǵan sýlardyń memlekettik standarttary jasalǵan. Iаǵnı «Ydystarǵa quıylǵan saýyz sýdyń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptardyń» reglamenti bar.
Onda aýyz sý, ydystarǵa quıylǵan aýyz sý, tabıǵı sý, jer asty sýy, bulaq sýy, shyǵarylǵan jeri belgilengen sý, tazartylǵan sý, jer ústi sýy, artezıan sýy týraly jiktelip, sapasy, sıpaty kórsetilgen.
Eń bastysy «Naryqta tańbalaý belgilerinde tutynýshyny adastyratyn, ashana jáne tazartylǵan aýyz sýyna tabıǵı mıneraldy sý, bulaqtyń sýy jáne jer asty sýymen baılanysty tańbalaý rámizderin qoıyp, sondaı-aq, onyń óndiriletin geografııalyq aımaǵyn naqty emes nemese kúmándi aqparatty qoıýǵa bolmaıdy» dep anyq tıym salynǵan.
Jáne Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda ydystarǵa quıylǵan aýyz sýǵa qoıylatyn biryńǵaı talaptary standarty ruqsat etken birinshi sanattaǵy sý men joǵary sanattaǵy sýdyń aıyrmashylyǵyn óndirýshiler jaqsy biledi.
Máselen, bul standartta dámdeýishter men jemisterden alynǵan aromatızatorlar, essensııalar men sirindiler ydystarǵa quıylǵan aýyz sýlarǵa qosý ruqsat etiledi, biraq sońǵy ónimniń salmaǵynyń bir paıyzynan aspaýy tıis. Aýyz sýda natrıı ıondary óte az mólsherde, ıakı múldem bolmaýy tıis.
Al mıneraldy sý basqa bótelkedegi sýlarǵa qaraǵanda turaqty deńgeıi men quramyndaǵy elementterdiń salystyrmaly sanymen erekshelenedi. Bul sý túrine eshqandaı mıneraldy komponentter qosylýy múmkin emes.
Ydystarǵa quıylǵan aýyz sýdy óndirýge ruqsat beretin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DSU) halyqaralyq standarttaryna kelsek, tabıǵı sý uńǵymadan tikeleı ydysqa quıylýy kerek. Al jasandy tazartylatyn aýyz sýy – sý kózinen alynǵan sýdy hımııalyq reagentter qosý arqyly tazartylýy tıis.
Máselen, ótken jyly elimizdiń Densaýlyq saqtaý salasy boıynsha 2019 jylǵa deıin baǵdarlamacy jasalyp, bul Prezıdent jarlyǵymen bekitilgen bolatyn. Baǵdarlamanyń basty maqsaty qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn jaqsartýmen qatar, halyqtyń ortasha ómir súrý jasyn uzartý bolyp tabylady. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes, 2019 jyly halyqtyń ortasha ómir uzaqtyǵy 73 jasty quraýy kerek. Qazir bul kórsetkish 71 jasty qurasa, 3 jyl ishinde biz ómirimizdi 2 jylǵa uzartýymyz kerek. Bul qalaı júzege asady degende, salamatty ómir saltynan bastap, onyń tolyp jatqan alǵysharttarynyń ishinde, adamnyń durys tamaqtanýmen qosa, deni saý sýdy qabyldaýyna da tikeleı baılanysty ekeni kórsetildi. Iаǵnı, birinshi kezeńde baǵdarlamaǵa halyqtyń fızıologııalyq tolyqqandy sýlar týraly, ıaǵnı tabıǵı mıneraldy sýlar týraly durys aqparattandyrylýy kirdi.
Alystan mysal izdemeı-aq qoıalyq. Basqasyn aıtpaǵanda, nashar sý eń bolmaǵanda sozylmaly búırek aýrýlaryna shaldyqtyratynyn jurt bilip boldy. Turaqty túrde sapaly sý ishetin adam, talaı derttiń aldyn ala alady.
Máselen qazir Qazaqstan álem reıtinginde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 152 orynda (70,5 jas) tur. Dúnıejúzi boıynsha eń uzaq ómir súretinder – japondyqtar (84 jas). Sebebi bul memlekette fızıologııalyq tolyqqandy sýdy paıdalaný mádenıeti qalyptasqan.
Bótelkege baılanǵan sý
Myna qyzyqty qarańyz, endi Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy sapaly aýyz sýdy adam aǵzasynyń júıeli túrde jumys jasaýyna múmkindik beretin bıologııalyq belsendi makro jáne mıkroelementterdiń meken etý ortasy retinde qarastyrýda. 2 012 jyly DSU álemniń barlyq elderine táýligine kem degende 450-700 ml tabıǵı mıneraldy sýdy ishýge keńes berdi. Táýligine qajetti mólsherde sý ishý arqyly, adam ózine kerekti mıkro jáne makroelementterdi azyq-túlikterden emes, sýdan alady. Sebebi, aǵzaǵa bundaı jolmen túsken paıdaly elementter (kalsıı, magnıı, ftor, ıod, kalıı, natrıı t.b.) tez sińirilip, nátıjesi de tez baıqalady.
Alaıda HH ǵasyrdyń 60 jyldarynan bastap sýdy jappaı súzgileý júıeleri iske qosyldy. Mundaı úrdis bizge de dendep enip ketkenin baıqamaı qaldyq. Bundaı ádis sýdy tuzsyzdandyryp, mańyzdy, paıdaly mıneraldar men mıkro-makroelementterinen aıyrady (eger sýdyń quramynda olar tuzsyzdandyrmas buryn bolǵan bolsa). Eger óndiristik tilmen aıtar bolsaq, onda bul keri osmos dep atalady. Osy prosessten keıin sý dıstıllıatqa aınalady. Al osynyń barlyǵy aýyz sýdyń sapasy qandaı bolýy kerektigi týraly bilmegendikten paıda boldy.
Qazaqstanda búginde aýyz sý taqyrybyna úlken mán berilýde. Nátıjesinde memleketimiz 2005 jyly sýlardyń hımııalyq quramynyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy boıynsha ózgerister engizdi. 2008 jyly Keden odaǵy elderiniń arasynda alǵashqy bolyp sýlardyń hımııalyq quramy boıynsha fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly túsinikti QR ulttyq tehnıkalyq reglamentine engizdi.
Alaıda...
Eýrazııalyq ekonomıkalyq Odaq 2017 jyly bótelkelengen sýlardyń tehnıkalyq reglamentin engizdi. Onda aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandyǵy týraly túsinik pen normatıvter qarastyrylmaǵan. Aýyz sýdyń jaǵymdy áseri men paıdasy jazylyp turatyn zat tańbalarǵa arnalǵan talaptar joq. Sýdyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly túsinik (ulttyq reglamenttyń alynyp tastalýyna baılanysty zań júzinde kúshin joıady)
Bul reglament 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi. Al ol kezde aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandyǵy týraly túsinik jazylǵan ulttyq basty tehnıkalyq reglament alynyp tastalynady. Jalpy alǵanda qazirgi tańda aýyz sýlarǵa qatysty paıdalanylatyn barlyq normalar men talaptar óz kúshterin joıady. Paıdaly mıneraldy aýyz sýlar fıltrasııadan ótip, tuzsyzdandyrylǵan sýlardyń jappaı óndirisi jalǵasyn tabady.
Sol sııaqty...
Sol sııaqty aýyz sýlardyń sapasyna baılanysty tutynýshylardyń da arasynda alýan-alýan túsinik bar. Iаǵnı aýyz sýlaryna qatysty aqparat jetispeýshiligi de baıqalyp otyr.
Kópshiligimiz aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly bilmeımiz. Mysaly, mıneraldy sýdy ishý zııan dep, turmystyq jaǵdaıda qoldanylatyn keri osmos qondyrǵylarynan shyǵatyn dıstıldengen sýdy ishedi.
Ashyq aqparat kózderinde «deni saý, durys» sý týraly aqparat múldem joqtyǵy aıtylýda. О́ıtkeni tuzsyzdanǵan sýdyń dáýreni júrip tur. Qazir TMD-nyń basqa memleketterinde densaýlyq úshin «optımaldy» sý retinde tuzsyzdanǵan sýdyń jarnamasy jer jarady. Qoǵamdyq oryndarda da tuzsyzdanǵan sýdy ótkizetin qondyrǵylar ornatylýda. Qysqasy, tuzsyzdandyrylǵan jáne jasandy sýlardyń bótelkelenýi naryqta 50 paıyzdy quraıdy.
Súzilgen sýda ne qaldy?
Júz jerden taza kórinse de, súzgiden ótken, barlyq paıdaly quramynan túk qalmaǵan sýdyń da paıdasy shamaly.
Máselen mamandar, tómen mıneraldy sýy bar aımaqtarda júrek-qan tamyrlary, tistotyǵy, zat almasýynyń buzylýy kóp kezdesetin aıtady.
Al sýdyń jasandy mıneraldanýy jasandy óndirýge múmkin emes tabıǵı mıneraldy sýlardaǵy ıon túrinde, dıssosıasııalanbaǵan molekýlalar, gazdar jáne kolloıdty bólshekter túrinde kezdesetin paıdaly zattardy adam aǵzasynan joıady.
Mıneralsyz sýlar qandy suıyltyp, súıekten mıneraldardy shaıyp shyǵarady. О́ıtkeni, mıneralsyz sý jasýshalardyń ómir súrýine jaǵdaı jasaıtyn tabıǵı qurylym men ottegiden aıyrylǵan. Túptep kelgende bul talaı dertti qozdyryp, sýly-tuzdy jáne siltili-qyshqyldy tepe-teńdikti birtindep buzady.
Qaıtpek kerek?
Sondyqtan da shyn máninde adam aǵzasy úshin paıdaly sý shyǵaratyn óndiris oryndary QR zańnamalyq bazasyn jetildirý men zańnama baǵdarlamalaryna emdik sý men aýyz sýdyń fızıologııalyq tolyqqandylyǵy týraly túsinikti engizýdi tekke surap júrgen joq.
Qazaqstanda emdik-ashanalyq sýlar Borjomı, Nabeglavı, Essentýkı sııaqty ımporttyq markalarymen belgili. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Sary-Aǵash» kýrorttyq aýmaǵynan birneshe óndirýshiler otandyq emdik sýlarynyń birqatar serııasyn shyǵarady. Al Soltústik Qazaqstannyń qoryqtyq ólkesinde jer asty qoınaýynyń tabıǵı mıneraldy sýlar alynatyn aýmaǵynan «Kulager» emdik-ashanalyq sýy óndiriledi. О́zimizde shyǵyp jatqan bul sýlardyń quramynda asa aıqyndalǵan emdik qasıetti belsendi ıod bar. Biraq bulardyń paıdasy kóp bolsa da, jarnamasy jetispeıdi.
Sol sııaqty aýyz sýlardyń qaýipsizdigi, quramy, qasıetteri jáne sapa suraqtary boıynsha ulttyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn quratyn ýaqyt keldi, dep otyr ǵalymdar.
Mektep aldy jáne orta bilim berý oryndarynda salamatty ómir saltyn qalyptastyrý baǵdarlamalary boıynsha sapaly aýyz sýyna tıisti nazar aýdarý, buqaralyq aqparat quraldarynda bótelkelengen sýlardyń sapasy, olardyń qaınar kózderi, óndirisi, quramy men qasıetteri týraly qoljetimdi aqparattardyń aqıqı bolýy da óte mańyzdy. Sebebi sol, adamǵa eń kerek, eń ótimdi taýardyń biri – aýyz sý bolyp turǵanda, tutynýshy úshin talas júre beredi. Sórelerde «móldirep», aılap-jyldap siresken sýlardyń neni jasyryp turǵanyn jáı halyq qaıdan biledi?
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
