Em alýshylar talaby birinshi kezekte eskeriledi

– Eljan Amantaıuly, Densaýlyq saq­taý mınıstri bolyp qyzmet at­qaryp kele jatqanyńyzǵa birshama ýa­qyt boldy. Osy kezeń ishinde túıgen oı, jasaǵan baılamyńyz qandaı?

– Densaýlyq saqtaý salasy adamı ka­pıtaldy damytýda, adamnyń áleýetin art­tyrýda mańyzdy ról atqarady. Ár­bir azamattyń densaýlyǵyn saqtaý já­ne nyǵaıtý Otanymyzdyń álemdegi 30 básekege qabiletti memleketterdiń qataryna kirý jónindegi maqsatyn iske asyrý bolyp sanalady. Osy maq­sat­ty jáne Elbasynyń bıylǵy ha­lyq­qa Joldaýynda densaýlyq saqtaý sa­la­synyń aldyna qoıǵan mindetterdi oryn­daý úshin biz bes negizgi baǵytty anyq­taǵan bolatynbyz. Birinshi – den­saýlyq saqtaý júıesin emdelýshiniń múd­desine qaraı ıntegrasııalaý. Bul al­ǵashqy profılaktıkalyq kezeńnen bas­tap, barlyq medısınalyq kómek kór­setýdiń biriktirilgen júıesin en­­gi­zýdi qarastyrady. Salany sıf­r­laý jáne aqparattandyrý jónindegi sharalar óz jalǵasyn taýyp, emhanalarǵa tirkeý erejeleri ońtaılandyrylady. Ekinshiden, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń usynystaryna saı standarttardy sáıkestendirý. Bul sharalar aıasynda jeke medısınany damytýdaǵy kedergilerdi joıý, memlekettik fýnksııalardy táýelsiz kásibı ortaǵa berý, dári-dármek jáne medısınalyq buıymdardyń baǵasyn retteý qajet. Úshinshiden, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ınfraqurylymdyq jáne kadrlyq saıasatty qaıta qaraý. Jeke jáne sheteldik ınvestısııalardy tartý, mem­leket-jekemenshik áriptestigin damytý, ǵylym men medısınalyq bilimdi jetildirý. Tórtinshiden, nátıjege negiz­delgen qarjylandyrýdyń ońtaıly júıesin qalyptastyrý. Besinshiden, emdelýshige esep beretin jáne ashyqtyqty qarastyratyn júıeni qurý. Osyǵan baılanysty medısınalyq mekemelerge sharýashylyq júrgizý quqyn bere otyryp, korporatıvtik basqarý júıesi engizilýi tıis.

Atalǵan bastamalardy kóterýdegi negizgi maqsat medısınalyq qyzmettiń ha­lyq­qa qoljetimdiligi men sapasyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Memleket basshysynyń Joldaýynda belgilengen min­detti áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý júıesin engizý boıynsha el ishinde keń aýqymdy aqparattyq-túsindirý jumys júrgizilýde. Aqparattyq júıelerdi ıntegrasııalaý, biryńǵaı derekter bazasyna kirý núktesin qurý boıynsha Dúnıe­jú­zilik bank jobasynyń sheńberinde In­ter­­operabeldik platforma engizilýde. Mı­nıstrliktiń qoldanystaǵy aqparattyq júıe­lerimen platformany ıntegrasııalaý, «Elektrondy úkimet» portalynyń je­ke kabınetimen jáne jergilikti medısı­na­lyq aqparattyq júıelerimen ıntegra­sııa­laý boıynsha jumystar sheshimin tabýda. Sondaı-aq mınıstrlik Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynyń aqparattyq júıesin qurý boıynsha da is-sharalarǵa uıytqy bolýda. 

Dárilik zattardyń baǵalaryn retteý úshin Halyq densaýlyǵy jáne den­saý­lyq saqtaý júıesi týraly kodekske já­ne Kásipkerlik kodeksine ózgerister en­gi­zi­lýde. Tıimdi zań jobalaryn ázirleý boıyn­sha jumys toby quryldy. Jol kar­tasy bekitildi, sondaı-aq zań jobasyna tujyrymdama daıyndaldy.

2020 jylǵa deıin Qazaqstan damýy­nyń strategııalyq maqsattaryna qol jet­kizý úshin salany damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» mem­le­kettik baǵdarlamasy júıeli jumys jasaý­da. Onda usynylatyn medısınalyq qyz­metterdiń sapasy men qoljetimdiligin jaq­sartý basty baǵyt bolyp sanalady. Sonymen qatar Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń stan­darttaryn kezeń-kezeńmen engizý, den­saýlyq saqtaý júıesin basqarý men qarjylandyrýdyń tıimdiligin arttyrý, sondaı-aq qolda bar resýrstardy utymdy paıdalaný qajet. Munyń bári Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult josparynda belgilengen sharalardy múltiksiz júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.

– Mindetti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrýdy engizýdiń ózekti máse­le­leri, azamattardyń MÁMS júıesi boı­­ynsha emdeletin mekemeni tańdaý qu­qyǵy jaıly da aıta ketseńiz. Buǵan El­basy úlken mán berip otyr emes pe? 

– Iá, Memleket basshysy 2017 jylǵy 4 qyrkúıekte Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyn damytý úshin medısınalyq saqtandyrý júıesiniń údemeliligin aıta kele, Úkimetke MÁMS júıesine barlyq sanattaǵy azamattardyń teń dárejede qatysýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Birinshi kezekte Elbasy medısınalyq kómekke qoljetimdilik jáne «ózin-ózi qamtamasyz etý» sanatyna jatatyn 2,7 mıllıonnan astam qazaqstandyqtyń MÁMS júıesine qatysý sharttary týraly máselelerge erekshe mán berdi. Sol tapsyrmany der kezinde oryndaý maqsatynda Parlament depýtattarynyń, memlekettik organdardyń, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń, saıa-
sı partııalardyń, sarapshylardyń, jekemenshik medısınalyq uıymdardyń ókilderiniń qatysýymen «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýdy engizýdiń ózekti máseleleri» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdik. Pikir almasý alańynda saqtandyrý medısınasyn engizý aspektileri týraly, turǵyndardyń ózin-ózi qamtamasyz etetin bóliginiń medısınalyq saqtandyrý júıesine qatysý tetikterin qaıta qarap, atalǵan sanattaǵy tulǵalardy el ekonomıkasy damýyna qatystyrý, bıznes júktemesin jeńildetý, barlyq memlekettik organdardyń derekter qoryn biriktirý jáne ózekti qylý, onyń ishinde ónimsiz ózin-ózi qamtamasyz etýshilerdi tolyq qatystyrý máseleleri talqylandy.

Búgingi kúni sol boıynsha naqty usynystar ázirlep jatyrmyz. 

Mınıstrlik júrgizip jatqan daıyndyq jumystary sheńberinde birqatar nor­ma­tıvtik-quqyqtyq aktiler, sonyń ishin­de mindetti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrý júıesinde medısınalyq kómek kórsetý úshin densaýlyq saqtaý sýbek­tilerinen qyzmetterdi satyp alý qa­ǵı­dasy daıyndalýda.

Ol áleýetti medısınalyq qyzmetter usynýshylardyń biryńǵaı tirkeliminiń (ÁMQUBT) qaǵı­da­laryna sáıkes, kelesi jyldyń tamyz aıynda iske qosý nıetiniń baryn aı­ta ketsem deımin. ÁMQUBT tirkelgen medısınalyq uıymdarǵa halyqty bekitýdi (MÁMS júıesinde medısınalyq qyzmetterdi tutynýshylar) oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, densaýlyq saqtaý basqarmalary aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda tanystyratyn bolady.

Ambýlatorlyq-emhanalyq deńgeıde jos­parly medısınalyq kómek emdelý­shi tirkelgen (turǵylyqty jeri, ju­mys, oqý orny boıynsha) emhanada kór­se­tiledi. Bul rette medısınalyq-sanı­tarlyq al­ǵash­­qy kómek beretin uıym­dar qyz­me­ti­niń aýmaqtyq qaǵıdaty aza­mat­tarǵa tur­­ǵylyqty jeri nemese tir­kel­gen orny boı­ynsha medısınalyq jár­demniń qol­jetimdiligin qamtamasyz etý maq­satynda onyń tirkelgen orny saq­ta­latyn bolady.

Eger emdelýshi bas­qa el­di mekenge ketken jaǵdaıda (issapar­ǵa, qonaqqa jáne t.b.), bolmasa aýyryp qal­ǵanda kelgen jerindegi medı­sı­nalyq uıym­ǵa júginýine nemese jedel me­dı­sınalyq járdem brıgadasyn sha­qyr­ta alady.

Stasıonarlyq kómekke qatysty aı­ta­rym: josparly em alýǵa jatqyzý me­dı­sı­nalyq mekeme em alýǵa tilek bil­­dirgen azamattyń quqyǵy eskerile otyryp josparlanady. Jatyp em alatyn kúndi anyqtap portalǵa joldamany tirkeý arqyly medısınalyq-sa­nıtarlyq alǵashqy kómek nemese em­hananyń klınıkalyq-dıagnostıkalyq bó­limshesiniń beıindi mamandarynyń bel­gilep bergen joldamasy boıynsha iske asy­rylady. Shuǵyl jaǵdaılarda emdelýshi sta­sıonarǵa jedel medısınalyq jár­dem stansasynyń brıgadasy, óte qajet bol­ǵan jaǵdaıda sanıtarlyq avıasııanyń dá­rigerleri jumyldyrylady.

– О́tken jyly sheshimin tapqan pedıatrııa mamandyǵynyń jaıy qalaı bolyp jatyr? 

– Jyl saıyn elimizde ınternatýradan keıingi shamamen 280 pedıatr jáne rezıdentýradan keıin arnaıy pedıatrııalyq beıindegi 530 maman (neonatolog, balalar hırýrgi, balalar endokrınology, gastroenterolog jáne t.b.) oqýdy támamdap shy­ǵady. Medısınalyq-sanıtarlyq al­ǵashqy kómek deńgeıinde pedıatrdyń qajettiligin tolyqtyrý úshin aǵymdaǵy jyl­dan bastap pedıatrııa boıynsha ınter­na­týrany bitirgen túlekterdi jumysqa ornalastyrýǵa ruqsat berildi.

Osy jyldyń qyrkúıeginen bastap S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetinde jańa úlgidegi oqý jospary boıynsha pedıatrııa mamandyǵyn oqytý júrgizile bastaıdy. Bolashaq pedıatrlar 5 jyl bakalavrıatta, 2 jyl ınternatýrada oqıdy. Pedıatrııalyq baǵyttaǵy kafedralar qaıta qalpyna keltiriledi. Pedagogtar jetkilikti, sebebi professor-oqytýshylar quramy saqtalǵan, olar kezinde jalpy medısına mamandaryn daıarlaýǵa aýystyrylǵan bolatyn.

– Aǵza almastyrýda jetistikter az emes. Túsindirý jumystary arqyly adam ómirin saqtap qalýdy jurt bolyp oılastyrsaq degen nıetke qalaı qaraısyz?

– Bul búgingi kúnniń ózekti máselesi. Adam ómiri, onyń ishinde jas urpaqtyń deni saý bolýdan artyq ne bar. Joǵary tehnologııaly medısınalyq kómek kórsetýde suranysqa ıe túrleriniń biri – transplantologııa (aǵza almastyrý) bolyp tabylady. Qazaqstanda transplantasııa 1979 jyly bas-
taldy. 2012 jyly aǵzalardy jáne tinderdi transplanttaýdy jetildirý maqsatynda bul salada elimiz boıynsha úılestirý júıesi engizildi. 2012-2015 jyldar aralyǵynda 9 transplantasııa ortalyǵy quryldy. Qazirgi tańda Qazaqstanda júrek, ókpe, baýyr, búırek, uıqy bezi, tinderdiń transplantasııasy jasalyp keledi. Mysaly, 2012 jyly – 65, 2013 jyly – 164, 2014 jyly – 224, 2015 jyly – 298, 2016 jyly – 306, 2017 jylǵy 1-shi jartyjyldyǵynda 98 transplantasııa jasalǵan.

Mınıstrlik Otanymyzda transplantologııa qyzmetin reglamentteıtin zańǵa qajet aktilerdi jetildirý isin qolǵa alyp, normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jumystaryn ilgeri jyljytýda. Sonymen qatar buqaralyq aqparat quraldaryn, eriktiler qozǵalysyn, qoǵam jáne memleket qaıratkerlerin tarta otyryp, aǵzalyq donorlyqtyń róli, erikti óteýsiz donor bolýdyń qajettiligi týraly da halyqqa túsindirý jumystary keń túrde júrgizýde. 

– Dál qazir Qazaqstanda syrqatqa shaldyǵý jóninen qandaı aýrýlar alda tur? Áleýmettik sıpaty bar aýrýlar azaıyp kele me?

– Suraqqa jaýapty naqty dáleldermen bereıin. 2017 jyldyń basyndaǵy statıs­tı­kalyq málimetterge súıensek, alǵash tirkelgen aýrýlardyń ishinde tynys joldarynyń, zár shyǵarý, asqazan-ishek aýrýlary men jaraqat pen ýlaný aldyńǵy qatarda tur. Sońǵy 10 jylda resmı statıstıka boıynsha týberkýlez syrqatyna qatysty kórsetkish – 2,4 esege, ólim máselesi 5,3 esege tómendedi. Elimizde 6 aıdyń qorytyndysy boıynsha 15-49 jas arasynda AITV-ınfeksııasynyń ta­ra­lýynyń kórsetkishi 0,204 paıyzdy qu­rady, ıaǵnı densaýlyq saqtaý salasyn da­mytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» baǵdarlamasynyń 0,2-0,6 paıyz belgilengen ındıkatorlarynyń shegin saqtap tur deýge bolady. 

Qaterli isik aýrýlary kórsetkishi aǵymdaǵy jylǵy 6 aıynda respýblıka boıynsha 100 myń halyqqa shaqqanda 191,0 paıyzdy (17 151 naýqas) qurady (2016 jyly – 205,2 paıyzdy, ıaǵnı 18 171 naý­qas bolǵan edi). 2017 jylǵy 6 aıda ólim kór­setkishi 100 myń adamǵa shaqqanda 79,6 paı­yzǵa tómendedi.

Al bul 2016 jyly 84,6 paıyz edi. 
– Siz bir suhbatyńyzda dáriger aldyna kelgen adamdarmen mádenıetti sóılesýi kerektigin, biraq olar kóbine apparatpen tekserýge jiberip, kóp ýa­qytyn kartochka toltyrýmen ótki­ze­ti­nin aıtyp qalǵan edińiz. Jalpy, dári­ger­diń jaýapkershiligin arttyrýdyń bas­ty qaǵıdasy qandaı?

– Medısına qyzmetkerleriniń júkte­me­sin tómendetý jáne ýaqytyn únemdeý maq­satynda biz eseptik qujattamalardy 22 paı­yzǵa, densaýlyq saqtaý uıymdarynyń me­dısınalyq qujattamasyn 30 paıyzǵa qys­qarttyq. Qujattar elektrondy júıege aýystyrylýda. Medısına qyzmetkeri álemdegi eń kúrdeli mamandyq ıesi ekeni belgili. Sondyqtan adamdarǵa degen qamqorlyq, meıirbandyq, myqty bilim, jaýapkershilik jáne sheberlik – medısına qyzmetkeriniń boıynda osy qasıettiń barlyǵy bolý kerek. Osy mamandyqqa júrek qalaýymen kelý kerek. Men osy jaılarǵa basa nazar aýdaryp, em alýǵa kelgen adamnyń eń aldymen jan dúnıesine úńilý kerek degendi ár kez aıtyp júremin. Dıdaryńdaǵy meıirim, jyly sóz emniń úlkeni emes pe?

– Elbasynyń sanany jańǵyrtý jó­nin­degi ıdeıasyn densaýlyq saqtaý sa­­la­­synda da nasıhattaı otyryp, sa­la­­mat­­ty ómir saltyn qa­ly­p­­­tastyrýdy ha­lyqtyq iske aı­nal­­­dyr­saq degen tujy­rym­ǵa aıtar piki­ri­ńiz qandaı?

– Elbasy óziniń maqalasynda ke­mel­dikti qozǵady. Tól tarıhymyzǵa, ba­balarymyzdyń ómir saltyna bir sát úńi­lip kórsek, shynaıy pragmatızmniń ta­laı jarqyn úlgilerin tabýǵa bolady. Naq­ty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibı turǵydan jetilýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ár nárseni utymdy paıdalaný – minez-qulyqtyń pragmatızmi degenińiz de osy. Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý – qazirgi qoǵamda ómir tirshiligi qyzmetiniń basty baǵyty ekeni anyq. Búgin árbir qazaqstandyq salamatty ómir saltyn ustanýy, ol óz densaýlyǵyn saqtaý, eńbekke qabilettilik pen kásibı ómirsheńdikke jetý joly bolyp tabylady. 

Áńgimelesken 
Súleımen MÁMET, 
«Egemen Qazaqstan»