Sondyqtan ORALMAN degen sózdi «ALTYN KО́Sh» degen ataýmen aýystyrý kerek. Sebebi «ALTYN KО́Sh», ulttyq baýyrlastyq pen tutastyqtyń, tarıhı turǵydan máni men mańyzyn, ózgermeıtin ómirsheńdigin beınelep turar edi. Eldiń qaıta bas qurap, dáýirlep, syndarly kezeńdi bastan keship jatqanynan da habar berip, aıtylýǵa da, kóship kelýshi men kútip alýshy qandas baýyrlardyń ortaq múddesi men ýyz-nıetine de, tarıhı tanymyna da biregeı ataý men aıǵaq bolar edi. Bul ataý ultymyzdy tutastyqqa bastaǵan TÁÝELSIZ QAZAQSTANNYŃ da altyn dáýiri bolyp, ulttyń da, urpaqtyń da kóńilin shýaqtandyryp, ózgeshe sıpatqa ıe bolaryna senimdimin. Kúlli Qazaqtyń rýhanı jan dúnıesi birtutas altyn tuǵyrǵa aınalar edi.
«Altyn orda», «Altyn ǵasyr», t.s.s. kezeńder men kıeli uǵymdar el basyndaǵy osyndaı tarıhı sátter men sebepterdiń, ónegeli órister men jeńisterdiń ýaqyt saraptaǵan baǵasy men ólshemi jáne ataýlary emes pe?! «Altyn kósh» dáýiri bolyp atalar edi».
Bul Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri aqyn Sabyr Adaıdyń 2014 jyly «Qazaqstan-ZAMAN» gazeti betinde aıtqan usynysy edi. Shynynda da oryndy usynys dep sanaımyn. О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń orta tusynda bastalǵan uly kóshti áldekimderdiń aıtýymen «oralman kóshi» dep qabyldap kettik. Al osy «oralman» ataýy búginde qazaqty qazaqpen biriktirip emes, kerisinshe eki jikke bólip turǵan ataýǵa aınalǵany jasyryn emes. Sondyqtan da bolar, sońǵy kezderi osy ataýdy ózgertý týraly baspasóz betterinde alýan túrli pikirler aıtylyp júr.
Men keden qyzmetkeri retinde 1996 jyly ushaqpen Túrkııadan, kememen Irannan Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy kóshti qarsy alǵan, osy kóshtiń bastaýyna kýá bolǵan jandardyń birimin. Bul shyndyǵynda da kóship kelýshilerdiń de, kútip alýshylardyń da janaryna jas úıirgen, kóńiline tolqynys týǵyzǵan sát boldy. Atamekendi saǵynyp jetken qarııalardyń saqalyn jas jýyp, qara jerdi qushaqtaı jylaǵany eshkimdi jaıbaraqat qaldyrmaǵan edi.
Sabyr Adaı «Altyn kósh» ataýynyń avtory, al sol kóshtiń óziniń avtory kim edi? Syrtta júrgen qandastaryn qaı el Atamekenine shaqyryp kóshirip alyp jatyr? Meniń bilýimshe, álemde ondaı tek eki el – Izraıl men Qazaqstan ǵana.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵy, Qazaqstan táýelsizdigin endi ǵana alǵan, áli aıaǵyna qaz turyp kete almaı nebir qıynshylyqtardy bastan ótkerip jatqan kez. Memleket qorjyny bos, tystaǵy túgil ishtegi eldiń jaı-kúıi máz emes, árbir otbasy erteńgi kúnine nandy qaıdan alaryn bilmeı otyrǵan kúıde.
Osyndaı kezde zamannyń qyspaǵymen syrtqa ketken qandastardy elge kóshirip alýǵa batyl qadam jasaǵan, oǵan qarajat qarastyryp, jaǵdaı týǵyzǵan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Bul eshbir dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma-shyndyq!
Elbasyna osy bir asa kúrdeli sheshimdi qabyldatqan nendeı kúsh? «Áýeli eldi aıaǵynan tik turǵyzyp alaıyq, sosyn da tystaǵy aǵaıyndardy kóshirip alamyz ǵoı» dep sheshse, onysyn eshkim teris deı almas edi. Biraq myna álemdik jahandaný saıasaty júrip, jańa tehnologııalar basa-kókteı damyp jatqan zamanda bir jylǵa kesheýildeýdiń ózi osy «Altyn kóshti» joqqa shyǵarýy múmkin edi. Keshikkende ata-babamyzdyń tilin, salt-dástúrin saqtap kelgen sońǵy «mogıkandardan» qol úzip qalǵan bolar edik, al olardyń tildi, dildi umytqan urpaqtary ult retinde joıylyp, sol ózderi ómir súrip jatqan eldiń ultymen kirigip keter me edi, qaıter edi! Mine, Nursultan Ábishulyn asyqtyrǵan, qamshylaǵan kúsh onyń «qazaǵym!» dep soqqan júreginiń ámiri bolýy kerek. Ol kezde óz elinde azshylyq bolyp otyrǵan qazaqtarǵa ony ashyp aıtý ońaı bolmady dep oılaımyn. Meni bul oıǵa bıylǵy Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda sóılegen sózinde álemdegi barsha qazaqqa taǵy da Sabyr Adaıdyń búgingi kúnniń uranyna aınalǵan «Ár qazaq – meniń jalǵyzym!» degen sózin sálem retinde joldaǵanda oralǵan edi.
Ishki demografııalyq ósýmen qatar, 1,5 mıllıonnan astam syrttaǵy qandastarymyzdy kóshirip alǵan «Altyn kóshtiń» nátıjesinde qazir Qazaqstandaǵy qazaqtarymyzdyń sany 11 mıllıonnan asyp, eldegi halyq sanynyń 70 paıyzyn qurady. Bul – fakt! Qazaqtyń memlekettiń negizin quraýshy ultqa aınalǵany, bul da fakt. Endi «Ár qazaq – meniń jalǵyzym!» dep batyl túrde aıta alatyn jaǵdaıǵa jettik. Elbasymyzdyń da júregi osylaı soǵyp turǵany haq. Endeshe «Altyn kóshtiń» avtory da – Nursultan Nazarbaev. Bul kósh tarıhta «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly» sııaqty «Nursultannyń Altyn kóshi» bolyp qalary sózsiz, óıtkeni Prezıdentimizdiń elordany Astanaǵa kóshirýi, Semeı oblysyn О́skemenge qosýy, qazirgi kezde qazaqtardy soltústik óńirlerge qonystandyryp, sol aımaqtardy qazaqtandyrý saıasatyn ustanýymen birge naq osy qadamy qazaq halqynyń ómirindegi, búgingi jasalyp jatqan tarıhyndaǵy eshkim baltalasa da óshire almaıtyn qas erligi, kóregendigi, júreginiń «qazaq» dep soǵýy – ony árqaısymyz da moıyndaýymyz kerek.
Jáne bir aıta keter jaıt, dál osyndaı isti basqa elder jasasa, ony ózimizge úlgi etýge shaqyryp, ózgeniń isin dáripteýge shebermiz. Biz kerisinshe ózimizdiń elde qolǵa alynyp, jıyrma bes jyl boıy júzege asyrylyp kele jatqan «Nursultannyń altyn kóshin» nege basqalarǵa úlgi-ónege etip, jaqsynyń jaqsylyǵyn nege jarııa etpeımiz?
Men Elbasynyń saıası tulǵasyna, onyń basqa da saıasattaǵy jetistikterine baǵa berýshi emespin. Saıasat – óte kúrdeli prosess, onda birde ilgeri, endi birde sheginis qadamdar jasaýǵa týra keledi. Keıbireýlerimizdiń pende retinde eldegi keıbir jaǵdaılarǵa renish bildirip, ony Prezıdentimizge baılanystyra aıtyp jatatynymyz da ótirik emes. Buǵan aıtarym, biz qaı iske de baǵa bergende ádil bolýymyz kerek, aqty «aq» dep, qarany «qara» dep baǵa bere alsaq qana ádildiktiń ústemdik qurary anyq. Biraq dál osy «Altyn kóshke» baılanysty aıtarym – osy dáýirdegi óte tereń oılastyrylǵan jáne júzege asyrylǵan asa ardaqty is. Qazaq halqy sol úshin de Nursultan Ábishulyna rıza bolyp, alǵys aıtýy tıis.
...Kósh keldi, nar qomynan
ul qarap tur,
Kúmis taq kóńiline syrǵalap bir.
«Kókeńdi» jaý tanytar kóp bolmasań,
Elge qos bir qazaqty, myń qazaq qyl!
Jaý kórip: «Yzǵary kóp, salqyn!..»
– desin,
Dos kórip: «Súıgen el ǵoı, halqyn!..»
– desin.
Kútip al kúnnen ystyq júregińmen –
Qazaqtyń qaıta kelgen –
ALTYN KО́ShIN!
– dep aqyn jyrlaǵandaı, endeshe Elbasy júzege asyrǵan, Alla aýzyna salyp aqyny jyrlaǵan «Altyn kóshpen» «oralman» sózin aýystyryp, qazaqty qazaqqa qosqan «Nursultannyń altyn kósh dáýiri» tarıhymyzdaǵy bir beles bolyp qalsyn dep tileıik!
Qolǵanat NURJAÝBAIULY,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi
AQTAÝ
