Din – qoǵamdaǵy ótkir de názik másele

Ony zańmen retteý – eń ádil jol Buǵan deıin qoldanysta bolǵan zań 1992 jyly qabyl­dan­ǵan edi. Al Ata Zańymyz 1995 jyly qabyldandy. 1992 jyldan beri 20 jylǵa jýyq ýaqyt ótkendikten, zaman da, zań da ózgerdi. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev ústimizdegi jyl­ǵy 1 qyrkúıek kúni Par­la­ment­tiń besinshi sessııasyn ashyp, qoǵamdaǵy eń mańyzdy má­seleler jóninde óz oılary­men bólisti. Depýtattardyń al­dyna jańa mindetter júktedi. Elbasy sońǵy jyldary álemde etnosaralyq jáne dinaralyq janjaldar táýekeli óse tús­ke­nin tilge tıek etti. Bizdiń elimizde dinge qatysty másele­ler­di zańmen retteıtin kez kelgenin aıtty. Memleket basshysy N.Nazarbaev: «Osy sessııa bary­syn­da Parlamentke «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań jobasyn da qaraýǵa týra keledi. Dinaralyq kelisim – bizdiń halqymyzdyń birliginiń negiz­de­riniń biri», deı kelip, osy zańdardyń bári Qazaqstan Tá­ýel­sizdigine jańadan berik qu­qyq­tyq kepildikter beretinin málim etti. Jańa sessııanyń basynda Úkimet Májiliske búginde Parlament maquldap, Prezıdent qol qoıyp, kúshine engen «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» jáne «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine dinı qyzmet jáne dinı birlestikter másele­le­ri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardyń jobalaryn usynǵan edi. «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań joba­synyń maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasynyń dinı  birlestikter týraly zańnamasyn dinı birlestikter qyzmetiniń negizgi baǵyttaryn quqyqtyq retteý, sondaı-aq ár túrli zańnamalyq aktilerdiń quqyq normalary arasyndaǵy qaıshylyqtardy, kem­shilikter men tartysty jáıt­terdi joıý jolymen jetildirý. Qazaqstanda sońǵy on jyl­dyqta qalyptasqan jańa qoǵam­dyq-saıası ahýaldyń kórinis­te­rine nazar salsaq, qoǵamdaǵy din men dinı birlestikterdiń róli ózgerdi. Iаǵnı, din men dinı birlestikterdiń qoǵamdyq bedeli jáne qoǵamdyq ómirdiń ár túrli tustaryna yqpaly aıtar­lyqtaı ósip, mártebesi keńeıdi. Qysqa merzim ishinde dinge se­ný­shilerdiń jáne dinı birles­tik­terdiń sany birneshe esege artyp, qoǵamda olardyń qyz­me­tiniń belsendiligi joǵarylady, qazaqstandyq qoǵamnyń áleý­mettik qurylymynyń mańyzdy bóligine aınaldy, memlekettik-konfessııalyq qatynastardyń sıpaty ózgerdi. Osy tusta aıta ketkenim jón bolar, ótken jyly bir top depýtat zań jobasyna basta­ma­shylyq jasap, dinge qatysty qoǵamdaǵy týyndaǵan kóptegen máselelerdi zań jolymen retteý qajet ekendigin alǵa tart­tyq. Zań jobasy Májiliste, odan keıin Senatta jan-jaqty talqylaýdan ótti. Zań joba­sy­men bir jyldaı jumys istedik. Parlament depýtattary qolda­dy. Alaıda, keıin Konstıtý­sııalyq Keńestiń sheshimimen Prezıdent qarsylyǵyn bildirip, zań ómirge engen joq. Sol zań jobasynda dinı uıymdardy qaıtadan tirkeýden ótkizip, retke keltirý jáne olardyń qa­rajatpen jumys isteý tásili, aqsha aınalymy qalaı bolady, sonymen qatar, shet elderden keletin ýaǵyzdaýshy kitaptardy taratý men taratpaý joldary­nyń ara jigin anyqtaý, saraptama jasaý máseleleri qamtyl­ǵan-tyn. Dinı kitaptardy qaı jerde taratýǵa bolatynyna deıin anyq jazyldy. О́ıtkeni, ár túrli dinı sektanyń ókilderi kóshe-kósheni kezip, úı-úıdi aralap, ár adamnyń páterine kelip, kitabyn berip, óziniń dinı uı­y­myna shaqyryp júrgenine bar­sha azamat kýá bolǵany anyq. Sondaı áreketterge tos­qaýyl qoıý kerek boldy. Osy atalǵan máselelerdiń barlyǵy jýyrda qoldanysqa engizilgen jańa zańda da qarastyrylǵan. Jáne búgingi tańdaǵy oryn alǵan jaǵdaılarǵa baılanysty bir rettelýge tıisti másele bar. Ol – salafıtter, vahabıtter jáne basqa da kóbeıip ketken ıslamnyń ár túrli aǵymdary. Árkim óziniń ustanymyn durys dep, adamdardyń sanasyna tyq­palap jatyr. Ásirese, keıbireýler: «Kúndelikti ómir qajet emes, bul jalǵan ómir. Jumys isteý, áskerge barý kerek emes, oqý oqyp, bilim alý da kerek emes», deıdi. Dúnıe salǵan adamdy jas bolsa da, «Ol – baqytty adam. O dúnıege bara jatyr. Bul dúnıe­niń qundylyǵyn eseptemeı, ana dúnıeniń rahatyna bólenedi» degendeı ýaǵyzdardy kóp aıtyp júr. Qaıtys bolǵan adamdy sol mezette jerlep tastaıdy. Son­daı-aq «As bermeý kerek. Beıit basyna barmaý kerek. Zırat salmaý, tasyn kótermeý kerek» degen sııaqty ustanymdaryn halyqtyq salt-dástúrge qarsy qoıyp júr. Basqasha jerleý rásimin úıretkisi keledi. Halqymyzdyń qalyptas­qan óneri bar. Keıbir dinı aǵym­dar ónerimizge de shekteý salýdy kózdeıdi. Tipti teledıdarǵa qa­ramańdar deıtinderi de kezdesedi. Dastarqan jaıyp, kóp adamdar jınamańdar deıtin ýaǵyzshylar da bar. Biz táýelsizdik aldyq. Baba­larymyz ańsaǵan bostandyqqa qol jetkizdik. Tilimiz ben dinimiz qaıta oraldy dep qýanyp júrmiz. Degenmen, erkindik aldyq dep barlyǵyn qaraýsyz jiberýge bol­maıtynyna kózimiz jetip otyr. Sońǵy jyldary jastarymyz din­ge bet burǵanyna búkil halyq bolyp qýandyq. Burynǵydaı ishim­dikke salynǵan, buzaqy­lyq­qa beıim jastardyń azaıǵany óte quptarlyq jáıt. Biraq Keńes odaǵy kezindegi qorshaýdan shyq­qan ańqaý halyqty ár túrli dinge tartýshylardyń kóbeıip ketkeni ras. Keıbir otbasy músheleri ár túrli dinge kirgendikten, ákesi bir jaqta, sheshesi bir jaqta, bala­lary bólek-bólek ketip, shańy­raqtary ortasyna túskenderi de az emes. Qabyldanǵan jańa zań osyndaı keleńsiz jáıtterdi shekteıdi ǵoı dep senemiz. Jat pıǵyldy sektalarǵa kirip ketken qarakóz qazaqtarymyz da az emes. Olar ózderiniń adas­qan­daryn birden uǵyna almaıdy. Ásirese, taǵdyrlary buzylyp, qıyn jaǵdaıǵa túsken nemese ju­mystan shyǵyp qalyp, otbasynan da qaıyrym kórmeı, azap shegip júrgen jandarǵa qaıyrymdylyq jasaǵan bolyp, óz ishterine tar­ta­tyn sektalar da elimizde keń jaıylǵany jasyryn emes. Ba­syn ábden ýlaǵan soń, sektalar onyń da, aǵaıyn-týystarynyń da dú­nıe-múlkin ózine aýdaryp al­ǵan. Tipti sondaı jaǵdaıǵa túsip jatsa da, basy shyrmalǵan adam óziniń jem bolyp jatqanyn tú­sin­beıdi. Aǵaıyndarynyń aıtqan aqyly da onyń ýlanǵan sanasyna kirmeıdi. 8 qyrkúıek kúni Májilistiń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıteti eki zań joba­sy­nyń tanystyrylymyn ótkiz­gen­de, atalǵan qujattyń mańyzy men maqsaty týraly Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Qaırat Lama Shárip baıandama jasady. Ol Qazaqstandaǵy sheteldik mıssıonerlik qyzmetke qatysty my­na­daı málimetter keltirgen edi. «Búgingi kúni bizde 27 memleketten shamamen 300 shetel mıssıonerleri tirkeýden ótken eken. Olardyń kóbi Polsha, Koreıa, AQSh, Germanııa, Reseı, Ýkraına, Italııa, Shveısarııa jáne Ispanııadan kelgender», dep edi agenttik tóraǵasy. Jańa zań boıynsha Qazaqstan azamattary, sheteldikter men aza­mattyǵy joq adamdar mıs­sıo­nerlik qyzmetti Din isteri agent­tiginiń tirkeýinen ótkennen keıin ǵana júzege asyratyn boldy. Tir­keýden ótpegen jaǵdaıda, Qa­zaqstan Respýblıkasynda mıssıo­nerlik qyzmet jasaýǵa tyıym salynady. Qazaqstan Respýblı­ka­synyń aýmaǵyndaǵy sheteldik mıssıonerler Din isteri agent­ti­giniń barlyq oblystarda, Astana men Almaty qalalarynda quryl­ǵan departamentterinde jyl saıyn qaıta tirkeýden ótýge min­detti. О́z kezeginde, tirkeýden ótý úshin qujattar usynǵan mıssıonerge dintaný saraptamasynyń teris qorytyndysy negizinde, son­daı-aq eger onyń mıssıonerlik qyzmeti Konstıtýsııamyzǵa, zańdarymyzǵa, qoǵamdyq tártip­ke, adamnyń quqyqtary men bostandyǵyna, halyqtyń den­saýlyǵy men ımandylyǵyna qater tóndiretin bolsa, tirkeýden ótkizýden bas tartylady. Memleketimiz demokratııa­ny, bostandyqty, erkindikti al­dyńǵy oryndardyń birine qoıa­dy. Alaıda, bul bárine erkindik berip, «ne isteseń de bolady» degen sóz emes. Memleket bo­la­shaqta úlken daýyldy qater­ler­ge, ishki qaqtyǵystarǵa, tipti bir ulttyń ózi bólinip-jarylyp bir-birimen soǵysýǵa alyp keletin qasiretterdi boldyrmaý úshin aldyn ala tártip ornatýy qajet. Sondyqtan dinı uıym­dar­dy memleket qatań baqy­laý­da ustaýy kerek. Jańa zań osy maqsatqa qyzmet etetin bolady. Biz «Nur Otan» partııas­y­nyń tapsyrmasy boıynsha ár­bir toqsan saıyn saılaýshy­lar­men kezdesýlerge baryp júrmiz. Qaı jerde bolsa da basqosý­larda turǵyndar tarapynan qoıylatyn suraqtyń biri – osy dinge qatysty másele. Elimizdiń turǵyndary óz ishinen búlik shyǵyp, typ-tynysh otyrǵan aýyldardyń berekesi ketpesin dep qatty alańdaıdy. Aqtóbe men Atyraý oblys­tarynda oryn alǵan qaıǵyly oqıǵalar bizdiń de júregimizdi aýyrtady. Typ-tynysh el edik. Birligimizge syzat tússe, mem­lekettiń bolashaǵyna da qaýip tónetini sózsiz. Keıbir dinshilder «Bul dúnıe jalǵan, ana dúnıede rahat kóresiń», dep aıtyp jatsa, halyqtyń Otanǵa degen patrıottyq sezimi óshpeı me?! Jumysqa beıimdiligi jo­ǵalmaı ma? Jańa ǵana naryq ekonomıkasynyń qyr-syryn tú­sinip, erinbeı eńbek etse, ná­tıjesin kóretinine kózi jetip kele jatqanda, teris uǵymǵa ýaǵyzdaý – alǵa bastyrmaıtyn is. Ár adam ómirde atqan tańǵa, shyqqan Kúnniń nuryna shattanbaı ma? Otbasynyń árbir múshesiniń aman-esendigine shú­kir­shilik etip, balalarynyń kúl­kisin estigenine qýanbaı ma? О́zińniń isiń alǵa basqanyna, halyqtyń da tamaǵy toq, ju­mysy júrip jat­qanyna, mem­lekettiń álem elderi qatarynda joǵary kóterilgenine qýanýy qajet. Dúnıe júzin shaıqaltyp ket­ken álemdik qarjy daǵ­da­ry­sy kezinde ekonomıkalyq tu­raq­tylyqty saqtaı bilip, áleý­mettik salaǵa qoldaý jasap, zeı­netaqy, járdemaqy, shákirt­aqy jáne eńbekaqyny úsh jyl qatarynan 25-30 paıyzǵa ósire bilgen Qazaqstan memleketiniń tolaǵaı tabystarymen qýana bilýimiz kerek. Ár adam jeke kásipkerligin damytýǵa da qol jetkizdi. Qazir árbir eki úıdiń birinde sharýashylyǵyn júr­gizýge qajetti avtokóligi bar. Halyq óz kúnin ózi kórip, ómir súrýge jan-jaqty beıimdelip aldy. Meniń oıymsha, órke­nıet­ti qoǵamda dindi ustanǵan adam taza júrip, memleketke adal qyzmet etip, bilim men ǵylymnyń jetistikterin paıda­la­nyp, adamzattyń alǵa basýy­na ózi de yqpal ete bilýi qajet. Islam dini shekteý salatyn haram dúnıelerden aýlaq bolyp, mádenıetti, salamatty ómir sal­tyn ustanyp, elge úlgi kórsete bilgen adamdy shynaıy musylman dep esepteımin. Májilis depýtattary zań jobasyn talqylaýǵa alǵashqy kúnnen bastap úlken belsendilikpen qatysty. Kóptegen usy­nystarymyzdy berdik. Eki ap­tanyń ishinde áriptesterim 100-den astam túzetýlerin usyndy. Jumys tobynyń otyrysy kú­nine eki ret ótti. Jumys toby­na áriptesim, Májilistiń Zań­na­ma jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Ramazan Sárpekov jetekshilik etti. 21 qyrkúıek kúni Májilis atalǵan zań jobasyn maquldap, Senat­tyń qaraýyna jiberdi. Ony kóp keshiktirmeı Senat depýtattary da qabyldady. Parlamentshiler maquldaǵan zańǵa Elbasy qol qoıyp bekitti. Bul halyq kútken zań bolatyn. Tıto SYZDYQOV, Parlament Májilisiniń depýtaty,  ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.