KELISSО́ZDER KELELI KELISIMDERGE BASTAIDY

EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Eýroodaqtyń qazirgi tóraǵasy –Ispanııa Syrtqy ister mınıstri Mıgel Anhel Moratınospen kezdesti. Jaqsybaı SAMRAT – Brıýsselden.Kezdesý barysynda aldymen Qazaqstan men Eýroodaq arasyn­da­ǵy qarym-qatynastyń keıbir qyr­lary talqylandy. О́z tarapynan M.A.Moratınos Ispanııa memle­ke­ti tóraǵalyq etip turǵanda Eýro­odaq­tyń Qazaqstanmen ózara qa­rym-qatynasynyń óristeýine kúsh salatynyn atap ótti. Sonyń ishinde aldaǵy ýaqytta qol qoıylatyn ózara áriptestik jónindegi keli­sim­niń tezirek daıyndalýyna jáne ol týraly kelissózderdiń jaqyn kúnderde bastalýyna yqpal eteti­nin jetkizdi. Bul kelisimge 2010 jyl­dyń alǵashqy jarty jyldy­ǵyn­da qol qoıylady. Munyń ózi Is­panııanyń EO-ǵa tóraǵalyq etýindegi basymdyqtardyń biri bolady, dedi ol. Kelissóz barysynda talqylan­ǵan ekinshi mańyzdy máseleler Qa­zaqstan men Ispanııa arasyndaǵy ózara qarym-qatynastarǵa arnaldy. Bul jerde taraptar barlyq jaqty qamtıtyn qarym-qatynastar jaqsy qarqynmen damyp kele jatqanyn atap kórsetti. Sonyń ishinde Ispa­nııa Koroli Hýan Karlos I-men Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynastar bul iske ıgi yqpal etetindigi atalyp ótti. Odan ári joǵary deńgeıdegi saparlar týraly aıtylyp, sonyń ishinde osy jyly Ispanııa Koroliniń Qazaq­stan­ǵa jasaıtyn sapary týraly áńgime qozǵaldy. Al Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý máselesine qatysty M.Moratınos óziniń tilektestigin bildirdi. Bul mindetti jýyqta ǵana atqarǵandyqtan, biz onyń qanshalyqty kúrdeli jumys ekenin umyta qoıǵan joqpyz, deı kelip, ol Qazaqstannyń sammıt ót­kizý týraly ıdeıasynyń durysty­ǵyn atap kórsetti. Bul ıdeıa Eýro­odaq aýmaǵynda kún ótken saıyn qoldaý taba túsýde, dedi ol. Endi onyń kún tártibin bekitý isi alda tur. Taraptar onyń da EQYU dás­túri boıynsha konsensýs tártibimen bekitilýi qajettigin atap ótisti. Qaýip­sizdik máseleleri týraly aıt­qanda Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy ret­teý­diń mańyzdylyǵy aýyzǵa alyndy. Qanat Saýdabaevtyń Belgııa Premer-mınıstriniń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri S.Va­na­kermen kezdesýinde ekijaqty qa­rym-qatynastardy damyta túsýdiń mańyzdylyǵy jáne oǵan qajetti barlyq múmkinshiliktiń barlyǵy atap kórsetildi. Belgııanyń Qazaq­stan bastamalaryna qoldaý kórse­tetini aıtyldy. Osydan keıin Q.Saýdabaev Eý­ro­pa Parlamentiniń tóraǵasy E.Bý­zekpen kezdesti. Eýroparlament Tóraǵasy EQYU-men aradaǵy qa­rym-qatynastardyń Qazaqstan tór­aǵalyǵy kezinde jaqsara beretinine senim bildirdi. Brıýsselden Londonǵa attanar aldynda Qanat Bekmyrzauly NATO-nyń Bas hatshysy A.Fog Ras­mýssenmen kezdesip, kelissóz júrgizdi. Alıanstyń Bas hatshysy Qazaqstannyń NATO-nyń Ortalyq Azııadaǵy eń basty áriptesi ekenin atap ótti. Kelissóz barysynda byl­tyrǵy jyly Qazaqstanda bolyp ótken NATO-nyń qaýipsizdik fo­rýmyna jaqsy baǵa berildi, sony­men qatar, TJM sheńberindegi Qa­zaqstan – NATO oqý-jattyǵý­lary­nyń jaqsy dárejede ótkeni aı­tyldy. О́tken aptada Qazaqstan men NATO arasyndaǵy bolashaq is-áre­ket josparynyń jasalyp bitkeni belgili boldy. Taraptar osy qujat ekijaqty qarym-qatynastardyń ne­gizi bolatynyn atap ótisti. So­nymen birge, kezdesý barysynda Aýǵanstan problemasy týraly da pikir alma­syldy. A.F.Rasmýssen Qazaqstan Prezıdentiniń EQYU sammıtin ótkizý týraly ıdeıasyn qol­daıtynyn jáne onyń kún tár­tibine Aýǵanstan máselesi engizilýin jaqtaıtynyn jetkizdi. Kezdesý so­ńynda Q.Saý­dabaev Bas hatshyny Qazaqstanǵa saparmen kelýge shaqyrdy. Osydan keıin Q.Saýdabaevtyń sapary Londonǵa jalǵasty. QAZAQSTAN TО́RAǴALYǴYNA  QYZYǴÝShYLYQ ZOR EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev London qalasyna keldi. Ol munda Aýǵanstan máselelerine arnalǵan Syrtqy ister mınıstrleriniń konferensııasyna qatysady. Jaqsybaı SAMRAT – Londonnan. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev London qalasyna keldi. Ol munda Aýǵanstan máselelerine arnalǵan Syrtqy ister mınıstrleriniń konferensııasyna qatysady. Qanat Saýdabaevtyń London­da­ǵy sapary da qaýyrt jumystarmen bastaldy. Aldymen ol halyqaralyq qatynastardyń “Chatem haýs” atty koroldik ınstıtýtynda kezdesý ót­kizip, jınalǵandar aldynda sóz sóı­ledi. Ondaǵy sózin Qanat Bek­myr­zauly EQYU-nyń  56 memle­ke­tiniń bári biraýyzdan Qazaq­stan­dy tóraǵa etip saılaǵanynyń ózi bizdiń eldiń táýelsizdik alǵan jyl­dary jetken tabystaryna bergen úlken baǵa ekenin aıtýdan bastady. Tór­aǵalyqqa saılanýymen Qazaq­stan Uıym jumysyna jańa lep pen úmit­ter ákeletin bolady. Munyń ózi Uıymnyń qaýipsizdik pen kıkil­jińderdiń aldyn alý isterinde ma­ńyzy zor bolary sózsiz, dedi Q.Saý­dabaev. Odan ári qazaqstan­dyq mınıstr Prezıdent N.Nazar­baev­tyń Úndeýinde jarııa­lanǵan tórt “T-dan” bastalatyn maqsat­tar­dyń mańyzyn túsindirip berdi jáne tóraǵalyqtyń Qazaq­stan hal­qy úshin de mańyzdylyǵyn, ol otandyq patrıotızm men qoǵamnyń demokratııalyq damýǵa degen um­tylysyn oıata túskenin jetkizdi. Qazirgi qoǵamymyzdyń eýropalyq jolmen damýyn maqsat etken “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasy da ústimizdegi jyldan bastap iske asyryla bastaıdy. Sozylyp ketken kıkiljińderge toqtalǵan Qanat Bekmyrzauly 2008 jylǵy Reseı men Grýzııa arasyn­daǵy qaqtyǵys olarmen qatty aınalysyp, retteýge umtylmaýdyń qıyn jaǵdaılarǵa jetkizetinin kórsetip berdi. Sondyqtan Qazaq­stan­dyq tóraǵalyq EQYU sheń­be­rin­de osylardy retteýge baǵyttal­ǵan kelissózder úderisterin júr­gizý­ge qazirden bastap ázir, dedi. Osy­ǵan baılanysty Is basyndaǵy tór­aǵa sozylyp ketken kıkiljiń­der­men aınalysatyn arnaýly ókil­dermen bolatyn jumystardyń tıimdiligin jiti qadaǵalaıtynyn aıtty. Al EQYU-nyń sebetterine toq­talǵanda Qanat Saýdabaev al­dy­men onyń áskerı-saıası jaǵyn aýyzǵa alyp, “Korfý úderisiniń” odan ári  jalǵastyrylyp, Eýro­pa­daǵy kádimgi qarý-jaraqty shekteý jónindegi kelisimniń jańa túri de kúshine ener degen úmitte ekeni­miz­di bildirdi. Qazaqstannyń BUU-nyń 1540-shy qararynyń iske asy­rylyp, jahan­dyq ıadrolyq qa­rýsyzdaný jolyn qoldaıtynyn jet­kizdi. Odan ári Aýǵanstan qaýip­sizdiginiń mańyzdy­lyǵy týra­ly aıtty. Osyǵan oraı aýǵan­stan­dyq stýdentterdi oqytyp, beıbit ma­mandar daıyndaýǵa Qazaq­stan­nyń 50 mln. dollar bólgenin jáne EQYU-ǵa tóraǵalyq etý bary­synda da osy tárizdes jobalardy qol­daýǵa Uıym tarapynan qarajat bóldirýge tyrysatynyn jarııalady. Uıymnyń ekonomıkalyq-ekologııalyq sebetine baılanysty aıtqan sózderinde Is basyndaǵy tóraǵa transkontınentaldyq tran­zıt pen kólik dálizderin damytý­dyń qajettiligin atap berdi. Mu­nyń ózi jahandyq qarjy-eko­no­mı­kalyq daǵdarysty eńserýge jáne EQYU elderi arasyndaǵy damý deńgeıin birizdilikke ákeler edi, dedi ol. Ekologııalyq qaýip­siz­dikke toqtalǵanda Qanat Saýdabaev Aral teńizi problemasyn aıta kelip, ol Ortalyq Azııa elderi úshin ǵana emes, barsha Eýropa elderine de qatysty ekologııalyq apat eke­nin atap kórsetti. Sondyqtan EQYU sheńberinde osy aımaqtaǵy ekolo­gııalyq qaýipke qarsy mo­nı­torıng­tiń keshendi júıesin jasaǵan abzal. Uıymnyń taǵy da bir mańyzdy sebeti – adamgershilik ólshemi tý­raly aıtqanda Q.Saýdabaev adam­nyń jeke basynyń qaýipsizdigi úne­mi Uıymnyń nazarynda bo­lýyn qalaıtynyn jetkizdi. Osy­ǵan oraı Qazaqstan tóraǵalyǵy tarapynan DIAQB, Joǵarǵy ko­mıs­sardyń ofısi sııaqty Uıym ıns­tıtýt­tary­nyń árqashanda qoldaý tabatynyn bildirdi. Sonymen birge, ór­ke­nıet­tiń joǵary deńgeıine jetip otyrǵan Eýropanyń ózinde ultaralyq jáne konfessııaaralyq kıkiljińderdiń bolyp qalatynyna qynjylys bil­dire kelip, bul istegi Qazaqstannyń jetistigin aýyzǵa aldy jáne osy jyl­dyń 29-30 maýsy­myn­da Astana qalasynda ótetin osy ta­qyrypqa arnalǵan konferensııanyń mańyz­dy­lyǵyn atap ótti. Sóziniń sońynda Qanat Saýda­baev Qazaqstan tóraǵalyǵynyń jalpy adamzat úshin tıimdi bolma­ǵyn qalaıtynyn jáne sol úshin bar­lyq múmkinshilikter de  paıda­la­nylatynyn aıta kelip, Prezı­dent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen kóterilgen EQYU-nyń sammıti solardyń biri bola­ty­nyn málim etti. Biz onda Uıym jumysyna paıdaly ózgerister jasalýyn qalaımyz, múmkin onda qurylymdar men ınstıtýttardyń búginnen de tıimdi jumys isteýi úshin EQYU-ny reformalaýǵa kelisetin bolarmyz, dedi ol. Keshe Qanat Saýdabaev Aýǵan­stan problemasyna arnalǵan Syrtqy ister mınıstrleriniń Lon­don konferensııasyna qatysty jáne osy jıynǵa kelgen óziniń basqa áriptesterimen ondaǵan eki­jaq­ty kezdesýler ótkizdi. Olardyń qatarynda Ázirbaıjan, Armenııa, Grýzııa, Kanada, Ýkraına, Lıýk­sem­býrg, Fınlıandııa, Reseı, Aýǵan­stan, Túrkııa jáne t.b. elderdiń mı­nıs­trleri boldy. MINDET – AÝQYMDY, MAQSAT – AIQYN 2010 jyl Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mıssııasy­na resmı túrde kirisýimen bastaldy. Bul mindet el basshylyǵyna da, halqymyzǵa da úlken jaýapkershi­lik júkteıdi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev elimizdiń osy mańyzdy qadamyna baılanysty jarııa etken úndeýinde: “Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyndaǵy tóraǵalyqtyń márte­beli mıssııasyn Qa­zaqstan asa zor jaýapkershilik sezimimen qabyldaıdy”, – dep atap ótti. Eldiń tizginin halyqtyń qol­daýy­na ıe bolǵan adam ustaıtyny anyq. Al álemdik bedeli zor EQYU uıymyna jetekshilik ja­saýdy saıası deńgeıi ósken, áleýeti joǵary memleketterdiń ókilderi “Sen de baǵyńdy synap kór” de­gendeı, kez kelgen elge bere sal­maıdy. Bizge de mundaı mártebeli mindetti eshkim bere salǵan joq. Nemese bul nátı­jege bir kúnde jete qalǵan joqpyz. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymy men Qa­zaq­stan arasyndaǵy baılanys biz­diń elimizdiń osy Uıymǵa múshe bo­lyp engen 1992 jylǵy qańtar aıynan bastap qarqyndy damı tústi. Bizdiń elimiz 1975 jylǵy Hel­sınkı Qo­rytyndy aktisinde qarastyrylǵan qaǵıdattardy táji­rıbede qoldaný men damytýǵa jol ashatyn jalpy­eýropalyq úderis­ter­ge, ashyq pikir almasýlarǵa bel­sendi qatysýǵa degen umtyly­sy­men erekshelenedi. Qazaqstan men EQYU arasyndaǵy qarym-qaty­nas alǵashqy jyldary naryq eko­no­mıkasyna aýysqan kezde, ashyq azamattyq qoǵamdy damytýǵa jáne aımaqtaǵy qaýip­siz­dikti nyǵaıtýǵa qajetti reforma­lar­dy júzege asy­rýǵa óz septigin tıgizetin aqparat­tyq-tájirıbe al­ma­sýdaǵy birles­ken qyzmetke ne­gizdeldi. Odan ári yntymaqtastyq nyǵaıa kele, ma­ńyzdy qujattarǵa qol qoıylyp, baılanysymyz arta tústi. Atap aıtqanda, Qazaqstan Úki­meti men EQYU arasyndaǵy О́z­ara túsinis­tik týraly memoran­dým­ǵa, 1999 jyly qańtarda EQYU Ortalyǵyn Almaty qalasynda ashý týraly kelisimge qol qoıylǵany anyq. Atalǵan memorandýmǵa sáıkes 2003 jylǵy aqpan aıynan bastap Qa­zaqstanda Adam quqyq­tary jónin­degi óklettilik ınstı­týtyn jetil­dirý, sondaı-aq saılaý zańdy­lyq­tary men sot júıesin reformalaý jónindegi jobalar júzege asty. Qazaqstan men EQYU arasyn­daǵy baılanystyń jańa kezeńi 2003 jyly bastaldy desek, qate­les­peı­miz. Sol joly Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi jónindegi basta­ma­ny usyndy. Alǵash ret 2009 jyl dep boljansa, keıin 2010 jyly eli­mizdiń tóraǵalyq ete­tini anyq­tal­dy. Mundaı tarıhı sheshim 2007 jyly 30 qarashada Madrıdte ótken Syrtqy ister mı­nıstrleriniń ke­ńesinde qabyl­dan­dy. Qazaqstannyń tóraǵalyq etýine sheshimniń bir­aýyz­dan qa­byl­danyp, barlyq el­derdiń ókil­deri qoldap daýys berýi kóp jáıt­ti ańǵartsa kerek. Bul tus­ta Mem­leket basshysynyń bedeli, jas ta bolsa elimizdiń ustanǵan saıa­satynyń basty baǵyttary erek­she ról atqarǵanyn anyq sezinýimizge bolady. Qazaqstan memlekettiginiń qa­lyp­tasýy men damý úderisteri, saıa­sı jáne ekonomıkalyq jań­ǵyr­ýy táýelsiz jas el úshin ońaı óte salar jol bolǵan joq. Osy kúrdeli ke­zeńdi barsha Qazaqstan azamaty bas­tan keshirdi. Qanshama qıyn­dyq­tarǵa qaramastan, osy kezeń ishin­de el basshylyǵy mem­leket taǵdyryn sheshetin sheshim­der qa­byl­dady. Ondaı qadamdar eldiń ish­ki saıası jáne ekonomı­ka­lyq da­mýy­na, sondaı-aq bizdiń mem­leke­ti­mizdiń syrtqy saıasat­taǵy bedeli arta túsýine óz yqpa­lyn tıgizdi. Shveısarııa Konfe­de­rasııasynyń prezıdenti P.Kýshpen 2003 jyly-aq “Qazaqstan Orta­lyq Azııadaǵy turaqtylyq araly bo­lyp qalyp otyr. Jáne de bú­gingi tańda eń mańyzdysy –  Qazaqstanda adam qu­qyǵy saq­ta­lýda”, – dep atap ótken bolatyn. Búgingi tańda eýropalyq qoǵam­dastyq Qazaqstandy álemdi qaýip­sizdikke alyp kelip, yntymaq­tas­tyqqa bastaýda jańa kózqaras­tardy engizý múmkindigi bar mem­leket dep baǵalap otyrǵanyn ashyq aıta alamyz. AQSh-tyń Qa­zaqstandaǵy Tótenshe jáne óki­let­ti elshisi Rıchard Hoýgland óz só­zinde Uıym (EQYU) músheleri Qa­zaqstannyń jetistikterin, munyń syrtynda onyń reformatorlyq múmkindigi mol ekenin laıyqty baǵalaǵanyn atap ótken edi. О́z úndeýinde bizdiń eldiń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev memleketi­mizdiń negizgi ustanymdaryn jarııa etti. “Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń urany tórt “T” – “trast” (senim), “tradıshn” (dástúr), “trans­paren­sı” (ashyqtyq) jáne “tolerans” (tózim­dilik) bolady”. Osy ustanymdardyń negizine úńilsek, barlyq álemdik qoǵam­das­tyq úshin asa mańyzdy jáne jaýapkershiligi mol mindetter tur­ǵa­nyn baıqaımyz. Pıramıda táriz­des tórt tuǵyrdyń túıisken tusy bir ortaq maqsat – Adam­zattyq maqsatty kózdeıdi. Ol – barlyq halyqty qaýipsiz qoǵamda jáne turaqty ekonomıkalyq jaǵ­daıda beıbit ómir súrýge, barlyq adamzattyq jáne azamattyq qu­qyq­tardy júzege asyrýǵa umtyl­dyrý. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵa­ly­ǵynyń kún tártibine jer júzin tolǵandyryp otyrǵan Aýǵan­standaǵy turaqsyz jaǵdaıdy sheshýdiń joldaryn izdestirý, Aral teńiziniń ekologııalyq jaǵdaıyna álem nazaryn aýdarý, zańsyz esirtki saýdasyna qarsy kúres, búgingi tańdaǵy lańkestik pen bas­qa da qaýip-qaterlerge qarsy turý problemalaryn qaraý máseleleri engizilgen. Elbasy Nursultan Na­zarbaevtyń bıyl Astana qala­syn­da EQYU sammıtin ótkizý jó­nin­degi bastamasy úlken qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Osy mańyzdy kez­de­sýdi joǵary deńgeıde ótkizý atap kórsetilgen negizgi máselelerdiń sheshilýine oń yqpalyn tıgizetini anyq. Ári álem jurtshylyǵy atal­ǵan sammıt arqyly Qazaqstandy jáne bir jańa qyrynan tanıtyn bolady. Bedeldi Uıymǵa tóraǵalyq etý mártebesi elimizdiń halyq­aralyq deńgeıdegi bedeliniń nyǵaıa túsýine yqpal eteri daýsyz. Biz birinshi ret halyqaralyq uıymǵa jetekshilik jasap otyrǵan joqpyz. Atap aıtar bolsaq, Qa­zaq­stan buǵan deıin TMD, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, EýrAzEQ, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) sekildi uıymdarǵa tór­aǵalyq etti. EQYU-ǵa tóraǵalyq kezinde Qazaqstanǵa úlken senim artylyp otyr. EQYU-ǵa múshe memle­ket­terdiń nazaryn qaýipsizdik pen yn­tymaqtastyq sheńberinde Ortalyq Azııanyń kókeıkesti máselelerine aýdarýǵa mol múmkindik bar. Mindet – aýqymdy, maqsat – aıqyn. Qazaqstan ózine júktelgen abyroıly mindetti senimmen atqa­ryp shyǵady degen senimimiz mol. О́ıtkeni, bizdiń elimiz barsha adam­zat balasyn birlikke, yntymaqqa, beıbitshilikke shaqyrady. Qylyshbaı BISENOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.