Iá, shynynda da «qalaı ómir súrdik, jetken jetistigimiz qandaı, súringen jerimiz bar ma? Bolsa neden?», dep oılanatynymyz da zańdy. О́ıtkeni, ǵumyr qas-qaǵym sát. Osy qas-qaǵym sát jaıly parasatty jan oılanbaı qoımaıdy. Abaı da qarasóziniń birinde «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik. Alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq, áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik. Qajydyq, jalyqtyq; qylyp júrgen barlyq isimizdiń báriniń baıansyzdyǵyn, baılaýsyzdyǵyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al endi qalǵan ómirimizdi qaıtyp, ne qylyp ótkizemiz? Sony taba almaı ózim de qaıranmyn» depti. Iá, danyshpan Abaı aıtqandaı, myna qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde biz de talaı kisilermen dos, joldas, qyzmettes boldyq. Solardyń biregeıleriniń biri, men úshin orny bólek jan О́mekeń – О́miráli Shákirapuly Jalaırı.
1976 jyly Máskeýdegi Shyǵystaný ınstıtýtyn, odan keıin Marokko koroldigindegi Rabat ýnıversıtetin támamdap elge oralǵan soń, birer aı Qazaq KSR Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda eńbek ettim de, 1977 jyly aqpan aıynda S.Kırov atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetine qyzmetke shaqyryldym. Sóıtip biraz jyl fılologııa fakýltetinde ustaz boldym. Sol kezdegi áriptesim, qazirgi D.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq zań akademııasynyń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor О́miráli Shákirapuly Jalaırı (Qopabaev) baýyrymyzben alǵash tanysqannan bastap ol kisimen etene jaqyndasyp ketýime onyń jyly júzdi, eshkimdi jatsynbaıtyn izgi qasıeti sebepker boldy ǵoı dep oılaımyn. Ýnıversıtetimizdiń ujymy úlken, ol kisi zań, fılologııa fakýltetinde sabaq berip, túrli jınalys, basqosýlarda kezdesip júrdik. 1983 jyly ýnıversıtettiń jańa úıi bitti de, ekeýmizge bir qanattan páter berildi. Endi tek qyzmette ǵana emes, úı jaqta da jıi jolyǵatyn boldyq.
О́mekeń, О́miráli baýyrymyz úlken ómir jolynan ótti. Orta mektep bitirisimen erekshe zerdeli, bilimdiliginiń arqasynda muǵalim bolyp jumys istegen ol Reseıde áskerı boryshyn abyroımen ótedi. Ol 1966 jyly áskerden oralǵan soń Almaty oblysynyń ishki ister organdarynda jumys istedi. IIO-daǵy úzdik qyzmeti úshin S.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ) zań fakýltetine oqýǵa joldama berildi.
Ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirgen soń úzdik stýdent retinde QazMÝ-diń ákimshilik quqyq kafedrasynda aspırantýraǵa qaldyryldy. Belgili qazaqstandyq ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory, professor S.Sartaev tóraǵalyq etken ýnıversıtettiń dıssertasııalyq keńesinde «Oblystyq atqarý keńesteriniń joǵarydaǵylarǵa baǵynyshty kásiporyndarmen qarym-qatynasy» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııany tamasha qorǵady. Birinshi resmı opponenti KSRO ǴA Memleket jáne quqyq ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, ákimshilik isi salasyndaǵy keńestik iri ǵalym A.Lýnev boldy. KSRO BAK tarapynyń 1980 jylǵy sholýynda О́.Qopabaevtyń (О́.Sh.Jalaırı) dıssertasııalyq ǵylymı-zertteý jumysy keńestik zań ǵylymdaryn damytýǵa mańyzdy úles qosqan eń jaqsy ǵylymı jumystardyń biri bolyp tanyldy. Aspırantýrany úzdik bitirgen soń QazMÝ-diń zań fakýltetiniń jetekshi kafedralarynyń biri – Konstıtýsııalyq jáne ákimshilik quqyq kafedrasynyń assıstenti, aǵa oqytýshysy, dosenti jáne meńgerýshisi retinde qyzmet atqardy. Jumys barysynda ýnıversıtet pen fakýltettiń qoǵamdyq isterine belsene aralasyp, zań fakýltetiniń partbıýro hatshysy boldy.
1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵannan keıin ol erdiń eri ǵana baratyn táýekelge bel býyp qazirde zań akademııasyna aınalǵan D.Qonaev atyndaǵy ýnıversıtetti qurdy. Mine, sodan beri osy bilim ordasynan myńdaǵan kásibı bilikti zańgerler túlep ushyp, jaqsy mamandarǵa zárý bolyp otyrǵan jas memleketimizdiń ketik tusyna kirpish bolyp qalanýda. О́miráli burynǵydaı daıyn ǵımaraty, daıyn aýdıtorııalary, daıyn oqytýshylary joq taqyr jerde is bastasa da, shól dalany egindi, gúldengen alqapqa aınaldyrǵan uly dıqandaı nólden bastalǵan bilim ordasyn aıaǵynan tik turǵyzdy, bul kúnde ózderine qarasty birneshe kolledjdiń árqaısysyn oqý korpýstarymen, jataqhanamen, al akademııany ózderi arnaıy salǵan 12 qabat ǵımaratpen qamtamasyz etip, stýdentterge arnalǵan dál sondaı záýlim jataqhana qurylysyn aıaqtaýǵa jaqyndap, zamanaýı tehnologııamen jan-jaqty jabdyqtalǵan materıaldyq-tehnıkalyq bazasy kúshti, professorlyq-oqytýshylyq quramy myqty, túlekteri eńbek naryǵynda úlken suranysqa ıe, tek bakalavrıat qana emes, magıstratýra, doktorantýra ǵalymdaryn da daıarlaıtyn irgeli, bedeldi joǵary oqý ornyna aınaldyrdy. Mundaı asa jaýapty mindetti júzege asyrý úshin qandaılyq bilim, qanshalyqty kúsh-qýat, jiger-qaırat kerek ekenin ádil de parasat-paıymy tereń jandar shynaıy sezine alar dep oılaımyn.
Súıgen jary Káshıpa Rahymbekqyzy Darhambaevanyń qoldaýymen osyndaı uly maqsat-murat jeteginde júrip О́mekeń ǵylymdy da umytqan joq. 2000 jyly UǴA akademıgi M.Baımahanovtyń tóraǵalyq etýimen bolǵan Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetindegi doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi dıssertasııalyq keńeste О́miráli Shákirapuly «Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik bıligin uıymdastyrýdyń jáne qyzmetiniń konstıtýsııalyq-quqyqtyq negizderi» (teorııa jáne tájirıbe máseleleri) taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn oıdaǵydaı qorǵady. Oraıy kelgende aıtý kerek, onyń eki ǵylymı dıssertasııasy da birinshi kezekte Qazaqstannyń múddesin alǵa shyǵaryp, elimizdegi asa mańyzdy, iri áleýmettik máselelerdi ashyp kórsete jáne olardyń sheshimin oryndy, dáleldi, qoǵamǵa oı tastarlyqtaı deńgeıde aıta bilgen qundy eńbekter.
D.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq zań akademııasynyń rektory, professor, iri ǵalym, joǵary mekteptiń uıymdastyrýshysy ári úzdigi О́.Jalaırı búgingi tańda da respýblıkanyń joǵary bilimi jáne ǵylymyna ǵana emes, demokratııalyq Qazaqstannyń memlekettik damýyna da baǵa jetkisiz úles qosýyn jalǵastyrýda. Elimiz egemendik alǵanǵa deıin de, keıin de ulaǵatty ustaz, jaqsy pedagog, kórnekti qoǵam qaıratkeri retinde kóp qurmetine bólengen О́mekeńniń dárisin tyńdaǵan shákirtteri ustazdarynyń sheber lektor, bilimdar ǵalym ekendigin qurmetpen, maqtanyshpen aıtady.
1997 jyldyń jeltoqsany. Meniń Saýd Arabııasy koroldigindegi Qazaqstan elshiliginde keńesshilik qyzmetke kiriskenime birneshe aıdyń júzi bolǵan.
Qazaqstan men Saýd eli arasyndaǵy túrli sala boıynsha dostyq, mádenı, saıası qarym-qatynasty jolǵa qoıý úshin bar kúshimizdi jumsaýdamyz.
Qasıetti Otanymyzdan Joǵarǵy sot tóraǵasy Maqsut Nárikbaev bastaǵan delegasııa keldi. Onyń quramynda zańger dosym, áriptesim, professor О́miráli Shákirapuly da bar edi. Qazaqstan zańgerlerine Saýd eli úlken qurmet kórsetip, memleket basshylary qabyldady. Delegasııa korol Fahdtpen de kezdesti. Memleket astanasy ár-Rııadtan soń olar qasıetti Mekke jáne Medınege zııarat etti. Sapardyń sátti ótýine О́mekeń de óz úlesin qosty.
Keıinnen din qyzmetinde júrgen kezimde de ol kisimen qatynasymyz úzilgen joq. Belgili zańger retinde Dinı basqarma janyndaǵy aqyldastar alqasyna múshelikke tarttym. Onyń májilisterimizge qatysyp, zań jaǵynan aqyl-keńes berip turǵanyn rızashylyqpen eske alamyn.
Birde ol arnaýly topty bastap Reseıdiń Rıazan oblysyndaǵy Qasymov qalasynda ómir súrgen, sonda dúnıeden ótken Qadyrǵalı Jalaıyrı babamyzdyń zıratyn izdeý saparyna attanatyn boldy. Áýeli ózi basqaratyn Zań akademııasynda jurt jınalyp, qurbandyq shalyp, bata qyldyq, aq jol tiledik. Tek bul ǵana emes, О́mekeńniń otbasylyq qýanyshtarynan da tys qalǵan emespiz. Ondaı kezderi bárimiz birge jınalyp, máre-sáre bolyp qalamyz. Ol meni óz ýnıversıtetinde ótken túrli halyqaralyq, respýblıkalyq konferensııalar men sımpozıýmdarǵa da shaqyrýdy umytqan emes.
Osy kúnderi oılap otyrsam, bárimiz de ýaqytymyzdy qyzmetke, ıaǵnı adam tárbıesine, jaqsy maman daıarlaýǵa jumsap keledi ekenbiz. Ǵylym arqyly muratqa jetýge umtyldyq. Sol qasterli kósh aldynda О́miráli de júrdi. Ol kisiniń menmendigi, tákapparlyǵy, keýdemsoqtyǵy joq, qashanda kishipeıil, meıirban, izetshil, úlken júrekti azamat dep bilem. О́mekeń rektorlyqpen, zańı qyzmettermen ǵana shektelmeı, memleketimizdiń túrli is-sharalaryna da belsene atsalysyp turady. О́zi Qadyrǵalı bı Qosymuly Jalaıyrı atyndaǵy halyqaralyq qordyń prezıdenti. Kóptegen ǵylymı eńbekterdiń, oqýlyqtardyń avtory. Tórt perzentin ımandy, bilimdi, zııaly, halqyna adal, adamgershiligi mol, eńbekqor, ádepti jandar etip tárbıelegen abzal áke ǵana emes, súıikti ata nemereleriniń de elimizge paıdaly, joǵary sanaly azamat bolýyna yqpal etip, ár ult janashyrlaryna qajet izgilik qaǵıdalaryn urpaqtaryna úıretýde. О́zimen aralas-quralas dos-jarandaryn, ǵylym jolyndaǵy áriptesterin qatty qurmettep, syılaıtyn aǵamyz birde ózi qurǵan bilim ordasyna arnalǵan oqý ǵımaratynyń irgetasyn qalaý aldynda habarlasyp, sol is-sharanyń basy-qasynda bolýǵa shaqyrdy. Oǵan elimizge belgili talaı azamat jınaldy. Bárimiz ýnıversıtettiń kórkeıip, elimiz úshin joǵary bilimdi, ımandy azamattar tárbıeleı berýin Jaratqannan surap duǵa jasadyq. Bylaı qaraǵanda, bazbireýler onda turǵan ne bar deýi de múmkin. Áńgime nıette.
Paıǵambarymyzdyń, oǵan Allanyń sálemi, ıgilikteri bolsyn, hadısteriniń birinde Alla taǵala pendesine nıetine qaraı beretini aıtylady. Sol sebepti, tilek tileýde de úlken mán bar.
О́mekeńniń memleketimiz úshin mańyzdy úlkendi-kishili is-sharalardyń bárine ún qosyp, atsalysyp otyratyny súısintedi. «Buǵan meniń ne qatysym bar?», dep qalys qalmaıdy. Qaıta ondaı iske óz úlesin qosýdy azamattyq paryzy sanaıdy.
Osyndaı ónegeli isi kóp О́miráli ortasynda syıly, qadir-qurmetke ıe jan. Iá, Alla taǵala bir pendesin súıgen bolsa, ony adamdarǵa da súıkimdi etedi. «Siz elińizdiń súıkimdi, abzal azamatysyz, О́meke», deımin ony kórgen saıyn.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
