Oǵan qosa «ákeler men balalar» máselesi de, eki urpaq arasyndaǵy túsinbeýshilik te aınalyp kelip adamzattyń aldynan shyǵa beredi. Onlaın bilimniń adamdar arasynda tez taralmaýynyń birneshe sebebi bar: ınternetke qosylý múmkindiginiń jáne qazirgi zamanǵa saı tehnıkalyq quraldardyń bolmaýy, aqshanyń tapshylyǵy, ınternet jyldamdyǵynyń tómen bolýy, taǵy sol sııaqty kóptegen máseleler, oǵan qosa mańyzdy sebep retinde adam boıyndaǵy qundylyqtardyń ómir talabyna sáıkes kelmeýin de atap ótýge bolady.
Iаǵnı belgili bir tártippen ómir súrip, aqparat pen bilimdi alý joldary men tásilderin boıyna sińirgen adamdar ońaılyqpen jańany qabyldaı bermeıdi. Qalasa da oǵan tez beıimdelý, óz boıynda jańa ádetti qalyptastyrý ońaı emes. Osydan kelip bıznes nemese basqa da salalardy damytý barysynda adam áleýetin, onyń shama-sharqyn bilý, zertteý, oryndy qoldaný mańyzy alǵa shyqqan.
Qazirgi tańda bıznes qurylymdarda keńinen qoldanylyp júrgen «urpaqtar teorııasynyń» negizin qalaǵan Ýılıam Shtraýs pen Neıl Hoýv urpaqtardyń ereksheligi men aıyrmashylyǵyn zerttep qana qoımaı, túrli urpaqtar ustanatyn qundylyqtardyń ózgeshe bolatyny jáne olardy týdyratyn sebepterge, atap aıtqanda, saıası-áleýmettik jaǵdaılarǵa, qoǵamnyń tehnıkalyq damý deńgeıine jáne sol zamannyń mańyzdy oqıǵalaryna toqtalady. Olardyń 1991 jyly «Urpaqtar» («Generations») atty kitaby jaryq kórgen.
Bul kitapta AQSh tarıhy 1584 jyldan bastap túrli urpaqtar ómirbaıany retinde sıpattalady. Al 1997 jyly shyqqan «Tórtinshi ózgeris» («The Fourth Turning») kitabynda attary atalǵan avtorlar urpaqtar teorııasyn jalǵastyryp, AQSh tarıhyndaǵy qaıtalanatyn minez-qulyq modelderi týraly jazady.
Avtorlar bir urpaqqa shamamen 20 jyl aralyǵynda dúnıege kelgen adamdardy toptastyrady, sonda bir urpaqty belgili bir tarıhı kezeńde ómir súrý, ortaq kózqaras, minez-qulyq, uqsas qylyqtar ispetti faktorlar biriktiredi.
Tarıhta ár 20 jyl aralyǵynda dúnıege kelgen urpaqtyń ózine tán ataýy men erkeshelikteri bar ekeni aıtylady.
1943-1963 jyldar aralyǵynda dúnıege kelgen «Bebı-bým» urpaǵy.
1963-1983 jyldar aralyǵy – «H urpaǵy».
1983-2003 jyldar aralyǵy – «Y urpaǵy».
2003 jyldan keıin dúnıege kelgender «Z urpaǵy», olar týraly birnárse aıtý áli erterek. Olar úshin basty qundylyqtar ne bolatynyn naqty eshkim aıta almaıdy, óıtkeni qazirgi kezde ýaqyt ta, tehnologııalar da óte jyldam ózgerip jatyr.
Eger adamnyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 80 jyl desek, onda onyń ómiri 20 jyldan turatyn 4 kezeńge bólinedi: balalyq shaq, jastyq shaq, orta býyn, kárilik. О́miriniń ár kezeńinde adam basqa urpaqtyń ókilderimen kezdesip, aralasyp jatady, keıbiriniń arasynda anyq alshaqtyq bolýy da, bolmaýy da múmkin.
«Urpaqtar teorııasy» tek aǵylshyn-amerıkalyq tarıhqa negizdelip jasalsa da, dúnıe júzinde tanymal bolyp otyr. Zertteýshiler álem elderinde urpaqtardyń ustanatyn qundylyqtary birdeı degen qorytyndyǵa keldi. Degenmen bul teorııanyń qarsylastary da bar. Olardyń bas-
ty kelispeýshiligi bul teorııa adamdar týraly jalpylama aıtady, ıaǵnı olardyń psıhologııalyq ereksheligin, temperamentin, jeke sebepteri men senimderin, áleýmettik basymdylyqty eskermeıdi dep esepteıdi.
Túrli pikirlerge qaramastan, ár urpaqtyń kásibı deńgeıi joǵary mamandarynyń tek ózderine tán qundylyqtary men erekshelikteri bar ekeni sózsiz, solardy eskere otyryp jumys jaǵdaıyn uıymdastyrsa, adamdardyń jumys ónimdiligi artyp, paıda men tabysy joǵary bolar edi, al eń bastysy, óz jumysyn qýanyp jáne berilip isteıtin adamdar da kóbirek bolar edi degen oı keledi.
Baqytgúl SALYHOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń
kandıdaty
