Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis» degen joldar taǵy bar. Áıgili Muhtar Áýezovtiń «Meniń ustazym – Aımaýytov!» deýi onyń has talantyna bas ıip, uly sýretkerligine bildirilgen ádil baǵa ekeni aqıqat. Búgingi qazaq ádebıetin alash rýhyna qapysyz sýarǵan jazýshy Júsipbek Aımaýytovtyń kúlli túrkiniń atajurty sanalatyn Altaıdyń aınamkózi – Marqanyń kólin klassıkalyq «Aqbilek» romanynda «Qart Altaıdyń qaq basynda, alaqannyń aıasynda bal tatyǵan aına sýly, túri de aspan, syry da aspan, sharap sýly Marqakóli...» dep tamsana sýrettep jazatyny dál búgin ár qazaq oqyrmanynyń esinde bolsa kerek.
Alty alashtyń aıboz jazýshysy «Aqbilek» romanyn jazǵanda basty keıipker beınesine qazaq qyzy – ana obrazyn alýy da tegin emes. Ult tárbıesi de, ult bolashaǵy da Ananyń qolynda ekeni álmısaqtan aıan. Jazýshynyń ana obrazyn búkil túrki eliniń túp atasy taraǵan, túrikshil Maǵjan aqyn aıtatyn anasyndaı qasterli «Altyn besik Altaıda» týǵan etip sýretteýinde de tuńǵıyq syr tunyp jatyr. Erteńgi kúni jalpy qazaq qana emes, adam balasy ataýlyǵa adamdyq is-áreketimen tánti eter álemdik Aqbilek obrazyn úlken mahabbatpen jyrlaǵan suńǵyla sýretkerdiń «Mamyrbaıdyń Aqbilegi, Aqbilegi – jas túlegi, aıy-kúni – sulý qyzy, altyn syrǵa, kúmis sholpy syldyratyp, byldyratyp, aq kóılegin kóleńdetip...» dep qazaqy beıneleýi de oryndy.
Altaıdaı tunyq, Altaıdaı sulý, Altaıdaı bıik, Altaıdaı qasıetti mekenniń qoınynda aq qaıyńdaı terbelip, aq bıeniń saýmalyndaı taza ósken sulýdyń aryna ata jaýy daq túsirse de, Aqbilek dushpanynan da bıik bolyp, zaý bıiktegi móldir Marqakóline – tutas túrki eliniń laılanbaǵan tunyǵyna tánin shomyla tazalanyp, jaýynan kóterip qalǵan sábıin de shomyldyryp, ekeýi de anadan jańa týǵandaı tazaryp otyrady. «...sýy baldaı Marqakóldiń jıeginde Mamyrbaıdyń Aqbilegi, jas túlegi, ana bolǵan, kóp áıelden dana bolǵan...». Sóıtip romanda adamdyq tabıǵı sezim men adamı sanany Marqadaı bıikke kótergen Qazaq qyzy – Aqbilek ananyń dana sımvolyna aınalady.
Aımaýytovtaı surapyl sýretker qaıǵysy men qasireti, qýanyshy men súıinshi Sholohovtyń Aksınııasynan da asyp túsetin jáne odan álde qaıda buryn jazylǵan, álemdik ádebıette qaıtalanbas Aqbilekteı áıeldiń obrazy sonaý 1925-1926 jyldary tóte jazýmen hatqa túsip, 1927 jyly «Áıel teńdigi» jýrnalynda jarııalanǵany belgili.
Kóne kózderdiń aıtýynsha, Júsipbek basyn aqıyq shalǵan Altaıdyń aqjem bıikterinen bas alatyn erke Ertisten Kúrshim óńirine parommen ótisimen, qazirgi Qaratoǵaı aýylyna tónip turǵan Qaraseńgir taýy ishindegi Qarekem shatymen bıikke atpen kóteriledi eken. Qazir ol shat «Torǵaı saıy» dep atalady. Alashtyń aıboz jazýshysy osy taý arasynda ózi burynnan tanys Qunapııamen kezdesedi. Onyń qaıyn atasy bolys kereı Ysqaqpen júzdesedi. Altaıdy salt atpen aralap, keshe ǵana el ishinde bolyp ótken alasapyran aq pen qyzyldyń lańy jaıynda keńinen qulaǵdar bolady.
Osylaısha Júsekeń Qalǵuty men Bókenbaı boıyndaǵy qalyń qazaqtyń tynys-tirshiligimen jaqyn tanysady. Tóbesi aq qarly ataqty Sarytaý bıigin, Ákimbaı kezeńi, Salqynshoqy, Itqyrylǵan, Qarajal, Ereımen taý shoqy-jaldaryn tabanymen basyp, jaılaýdyń samyrsyn shaıyry sińgen saf aýasyn jutyp, jasyl ormanyn erkinshe aralap, oı-sanasyn dúr silkindirgen Aqbilek áńgimesine qanyǵady... Jaılaýǵa kóshken elge qosylady. Búkil kúngeı Altaıdy erkinshe aralap, Marqakólge deıin barady.
Qazir de Qaratoǵaıdan ári qaraı, Marqakól baǵytyndaǵy bóken tumsyqtan Bókenbaı taýyn qarabaýyrlaı baýyrlaǵan asfalt joldyń boıynda Aqbilek qyzdyń ataqonysynyń izi bar...
Dál osy mańda «Qazaqtyń tuńǵysh klassıkalyq romanıst-jazýshysy Júsipbek Aımaýytovtyń ataqty «Aqbilek» romanynyń bas keıipkeri týyp, ómir súrgen» atty ádebı-memorıal bolýy tıis.
Birinshiden, bul bizdiń ulttyq mádenı muramyzdyń naǵyz bir nasıhaty bolar edi. Ekinshiden, bul da týrızmniń kózge aıqyn shalynar, alystan Altaı óńiri men ańyzǵa aınalǵan Marqakól-Aqbilek tandemi ózine menmundalaı shaqyratyn sımvoldyq salıqaly keshen bolatyny aqıqat!
Endi naqty usynysqa kelsek. Halqymyzdyń erge adal jar, senimdi serik bolar qyz balanyń symbaty men kelbeti, minezi men aqyly, tárbıesi men ónegesine oraı dástúrli talǵam-ólshemi bar. «Kórip alǵan kóriktiden, kórmeı alǵan tekti artyq» degende, tekti qyzdyń belgisin otbasyndaǵy tálimnen izdegen. Osy turǵydan alǵanda, Aqbilek – búgingi qazaq qyzdaryna óziniń ajary ǵana emes, aqylymen, alǵyrlyǵymen, aqjarqyn minezimen, iskerligimen, qaıratkerligimen, ózge de adamdyq qasıetterimen táýelsiz zamanǵa laıyq ataýly sımvol bolary sózsiz. Bul – basty qaǵıdat. Esterińizde bolsa, S.Muqanovtyń «Botagóz» romany sol ýaqytta jańa zaman jarshysy etip nasıhattalǵany, keńestik kezeńniń sımvoly bolǵany anyq.
Ekinshiden, jazýshynyń ózi Kereký-Baıanaýylda týyp, Kúrshim-Marqakól jerindegi oqıǵalardy negizge alyp, rýhanııatta teńdesi joq asyl dúnıesin Shymkentte jazýy da qazaq jeriniń qadir-qasıetine kýá emes pe?!
Úshinshiden, bul búgingi zamanda úlken kúshke ıe bolyp kele jatqan týrızm ındýstrııasyna túrtki bolar aıryqsha salmaqty dúnıe.
Sońǵy másele. Bul memorıal qaı jerde ornalasýy tıis? Sózsiz, buǵan eń qolaıly jer: Kúrshim men Marqakól jaqtan toǵysatyn, ońtústik jaǵynan Zaısan aýdanynan kelip túıisetin toǵyz joldyń toraby – qazirgi Qaljyr aýyly ornalasqan tus. Jolaýshy ataýly aınalyp óte almas uzyn joldyń ústi. Qııalaı almas qıysy. Oǵan talas bolmaýy tıis. Al «Aqbilektiń» prototıpi sanalatyn Altaı óńirine áıgili, sol sumdyq ǵasyr basynda qazaqtan tuńǵysh bolys bolǵan aıaýly Darıǵa qyz – Darıǵa bolystyń týyp-ósken otany. Bolystyq úıin tikken Shyǵanshı aýyly da osy tusqa tıip tur, taıaq tastam jer.
Bul usynys-joba – Elbasynyń joǵarydaǵy maqalasynda aıtylǵan «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyna da saı keler edi. Prezıdent taǵy da osy oraıda «Ishki jáne syrtqy mádenı týrızm halqymyzdyń osy qasterli muralaryna súıenýge tıis» dep atap ótkeni taǵy bir eskertý.
Álbette, «Aqbilek keshendi memorıaly» – elimiz táýelsizdik alýynyń arqasynda ǵana júzege asatyn qubylys. Bul usynysymyzdy elim degen Elbasynan bastap, jergilikti jer men el bıligin ýysynda ustaǵan oblys ákimi de, arqaly azamat Mádenıet jáne sport mınıstri de qoldaıtynyna zor úmittimiz!
Asqar ALTAI,
jazýshy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýraty,
Halyqaralyq Frans Kafka atyndaǵy altyn medaldyń ıegeri,
Saılaý TО́LEÝOV,
jýrnalıst
