Joba – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan birneshe aılyq jumystyń nátıjesi. Osy oraıda eldiń saıası júıesine aýqymdy ózgerister engizilmek. Qazirgi el Konstıtýsııasy 1995 jyldyń tamyzynda referendým arqyly qabyldanǵan. Al qazirgi joba 2025 jyldyń sońynda Q.Toqaevtyń usynysymen qolǵa alyndy.
Jobada Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń aýqymy keńeıtilip kórsetilgen. Onda syrtqy saıasatqa beıbit jáne pragmatıkalyq dep anyqtama berilip, BUU Jarǵysy men halyqaralyq quqyqqa negizdelgenin rastap, strategııalyq turaqtylyqqa basa nazar aýdarady. Aımaqtyq turǵydan alǵanda, ol Qazaqstandy Ortalyq Azııanyń jaýapty qatysýshysy retinde kórsetedi, turaqtylyqqa, tranzıttik baılanysqa jáne energetıkalyq qaýipsizdikke basymdyq beredi. Osy mindettemelerdi Negizgi zańǵa engizý arqyly joba syrtqy saıasatty konstıtýsııalyq sáıkestik elementi retinde qarastyrady jáne syrtqy seriktester men ınvestorlarǵa múmkindikter qarastyrylǵan.
Qazaqstan nelikten saıası júıesin qaıta qurýǵa kiristi?
Qazir álem júıelik kúıreý kezeńin bastan ótkerip jatyr. Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, Grenlandııaǵa baılanysty Eýropalyq odaq pen AQSh arasyndaǵy shıelenistiń artýy, toqtaýsyz saýda soǵystary – belgisizdik pen strategııalyq qaıta qurýmen erekshelenetin kórinistiń úzindileri ǵana.
Osy turaqsyz jahandyq jaǵdaıda Qazaqstanda qazir júrip jatqan ishki saıası transformasııa bir qaraǵanda áldeqaıda úlken halyqaralyq mańyzy bar oqıǵa retinde paıda boldy.
Usynylyp otyrǵan konstıtýsııalyq túzetýlerge sáıkes, Májilis pen Senat taratylyp, onyń ornyna Quryltaı dep atalatyn biryńǵaı zań shyǵarýshy palata qurylady. Ol besjyldyq merzimge tek partııalyq tizimderge negizdelgen proporsıonaldy ókildik arqyly saılanatyn 145 depýtattan turady. Osyndaı ózgeristeri bar jańa Konstıtýsııany bekitý úshin naýryz aıynyń sońynda búkilhalyqtyq referendým ótýi múmkin. Eger reformalar maquldansa, birneshe aı ishinde jańa bir palataly Parlamentke saılaý ótýi múmkin.
Q.Toqaevtyń aıtýynsha, bul ózgerister prezıdenttik bılikti álsiretýge arnalmaǵan. Kerisinshe, ol prezıdenttik bılik memlekettik júıeniń ortalyq tiregi bolyp qala beretinin jáne Qazaqstan prezıdenttik respýblıka retinde damı beretinin atap ótti.
Jalpy alǵanda, bul reformalar postkeńestik kezeńniń basynda ımporttalǵan ınstıtýsıonaldyq modelderdi keńinen qaıta baǵalaýdy kórsetedi. Kóptegen jańa táýelsiz memleketter bir kezderi ózderiniń tarıhı jáne saıası shyndyǵyn tolyq eskermeı, batystyq konstıtýsııalyq jobalardy qaıtalady. Negizinde, Qazaqstan tek saıası ınstıtýttaryn reformalap qana qoımaıdy, ol boljam aıtý qıyn álemge beıimdelip otyr. Usynylǵan ózgerister demokratııalyq mehanızmderdi, ulttyq birlikti nyǵaıtýǵa jáne bolashaqta bılik aýysýy úshin «qaýipsiz aýysý dálizin» qurýǵa baǵyttalǵan. Álemdik bytyrańqylyq dáýirinde Qazaqstan basshylyǵy el ishindegi belgisizdiktiń aldyn alýǵa shetelden buryn bel býǵan sekildi.
Jalpyulttyq referendým ótedi
Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq soty jańa Konstıtýsııanyń jobasyn jarııalady. Bul qoldanystaǵy konstıtýsııalyq mátinniń 80 paıyzdan astamyna áser etedi.
2025 jyldyń qazan aıynda qurylǵan jumys toby alty aı ishinde e-Otinish jáne eGov sıfrlyq platformalary arqyly jınalǵan 2 myńnan asa qoǵamdyq usynysty qaraǵan. Al bıyl qańtarda 130 músheden turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy.
Usynylyp otyrǵan Konstıtýsııada adam quqyqtary men bostandyqtary eń joǵary konstıtýsııalyq basymdyq retinde kórsetilgen. Sondaı-aq jobada Qazaqstannyń egemendigi, aýmaqtyq tutastyǵy jáne birtutastyǵy ózgermeıtin qundylyqtar retinde rastalady, sonymen qatar halyq memlekettik bıliktiń jalǵyz kózi retinde tanylady.
Bilim, ǵylym, mádenıet jáne ınnovasııalar uzaqmerzimdi konstıtýsııalyq basymdyqtar retinde belgilendi, bul adamǵa baǵyttalǵan damýǵa bet burýdy kórsetedi. Sıfrlyq quqyqtar alǵash ret konstıtýsııalyq qorǵaýǵa ıe boldy, al memleket pen bilim berý júıesiniń zaıyrly sıpaty qaıta rastaldy.
Jańa Konstıtýsııanyń qabyldanatynyn nemese qabyldanbaıtynyn anyqtaıtyn búkilhalyqtyq referendým ótedi, al qazir joba boıynsha qoǵamdyq keńester otyrysy jalǵasyp jatyr.
Sabaqtastyqqa basymdyq beredi
Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq komıssııasy usynǵan jańa Konstıtýsııanyń arhıtektýrasy tolyqtaı qaıta jasalǵan. Qazaq halqyna bul qujat zańdy turǵydan mańyzdy bolsa, syrttaǵy oqyrmandarǵa Qazaqstan eldiń saıası qaýymdastyǵyn qalaı anyqtaıtyny, egemendik pen aýmaqtyq tutastyqty qanshalyqty tyǵyz bekitetini, yqpal men ınvestısııalyq táýekeldi qalaı basqarýdy kózdeıtini ózekti bolmaq.
Joba «birtutas Qazaqstan halqy» atynan sóıleıdi, «baıyrǵy qazaq jerinde» memlekettilikti bekitedi jáne «Uly dalanyń myńjyldyq tarıhymen» sabaqtastyqqa silteme jasaıdy. Bul sóz tirkesteri birlik pen yntymaqtastyqqa, etnosaralyq, konfessııaaralyq úılesimdilikke jáne azamattarǵa quqyqtyq negiz qalaýǵa ýáde etedi.
Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń kirispesinde «ortaq tarıhı taǵdyr», beıbit azamattyq qoǵam jáne álemdik qaýymdastyqta laıyqty oryn alýǵa umtylys basa kórsetilgen. Joba sol azamattyq sheńberden bas tartpaıdy. Onda tildik kelisimdi saqtaý, egemendik shekaralaryn erterek qataıtý, sheteldik saıası qarjylandyrý áserin azaıtý jáne zańdy túrde kodıfıkasııalanǵan arnaıy rejimder arqyly kapıtal úshin básekelesý kórsetilgen. Bul ustanym Aqorda jarııalaǵan 2020–2030 jyldarǵa arnalǵan resmı syrtqy saıasat tujyrymdamasynda kórsetilgen Qazaqstannyń ártaraptandyrylǵan syrtqy qatynastarǵa uzaq ýaqyt boıy basa nazar aýdarýyna sáıkes keledi. Joba túsinikti etip jasalǵan. Onda azamattardan quqyqtarǵa baǵyttalǵan ýáde men jaýapkershiliktiń aıqyn kórinisine nazar aýdarý qajettigi suralyp otyr.
Konstıtýsııalyq reformalar júzege asady
2022 jyly Qazaqstanda Konstıtýsııanyń 33 baby jańartylǵan. Aldaǵy túzetýler odan da aýqymdy boldy. Endi ınstıtýsıonaldyq túzetýlerge emes, turaqtylyqqa, sabaqtastyqqa jáne bılik tarmaqtary arasynda jaýapkershilikti aıqyn bólýge baǵyttalǵan bıliktiń jańa konfıgýrasııasyn resmı túrde qamtamasyz etýge basa nazar aýdarylady.
Prezıdenttik jáne halyq Assambleıasy kvotalaryn alyp tastap, áleýmettik ókildik kvotalaryn saqtaýmen birge, sot jáne joǵary memlekettik taǵaıyndaýlardaǵy parlamenttik baqylaý ókilettikterin keńeıtý júıedegi ınstıtýsıonaldyqty bildiredi. Bul tásil qurylymdyq kúrdelilik pen bıýrokratııalyq ınersııany azaıta otyryp, ókildik ınstıtýttardyń rólin arttyrady. Instıtýsıonaldyq reformadan basqa, Prezıdenttiń Joldaýynda jaýapkershilikti patrıotızm, mádenı dástúrlerdi qorǵaý, neke ınstıtýty, azamattyq quqyqtar jáne memlekettik rámizderdi durys paıdalaný sııaqty qundylyqtarǵa negizdelgen máselelerge de basa nazar aýdaryldy. Bul olardyń saıası transformasııa jaǵdaıynda ulttyq biregeılikti nyǵaıtýdaǵy rólin atap ótedi. Jalpy alǵanda, usynylǵan bastamalar Qazaqstannyń saıası transformasııasynyń nátıjelerin ınstıtýsıonalızasııalaıdy jáne basqarýdyń turaqty qurylymyn qalyptastyrady.
