Qazan tóńkerisi

Ol Ýaqytsha ókimetti taqtan taıdyryp, 13 mıllıondaı adamnyń ómirin qıǵan bes jyldyq Azamat soǵysyna ulasty. Qazan tóńkerisi­niń alǵysharttaryn, onyń bolmaýy múmkin emestigin uzaq jyldar boıy ıdeologııa Keńes Odaǵy halqynyń basyna sińirip baqty. Alaıda, sonshama adamnyń qanyn tókpeı-aq, bolshevıkter ókimet basyna demokratııalyq jolmen, saılaýda jeńý arqyly da kelýine bolatyn edi...

Qoǵamdy basqarýdyń adamzat óziniń ǵasyrlar boıǵy damýynda qalyp­tastyrǵan tabıǵı júıesin emes, bol­shevıkterdiń kósemderi qolma-qol ózgeris jasaıtyn qandy joldy durys dep sanap, «proletarlyq dıktatýra» degen ózderiniń jasandy júıesin ornatty. Qoǵam damýymen úılespeıtin júıeni ustap turý úshin ózi ómir súrgen 74 jyl boıy tek urandy nasıhattar men terrorlyq ádisterdi meılinshe kóp qol­danýǵa májbúr boldy. Tómende bol­shevıkterdiń ókimet basyna qandy jolymen kelýiniń alǵysharttaryna óz tarapymyzdan sarap jasap kórdik.

Shyǵasyǵa ıesi basshy...

Qazaqtyń osy bir jalpaq sózi saıasat­qa kelińkiremese de patshany taqtan taıdyrǵan kezdegi qoǵamdyq ahýaldyń aýyrlyǵy, ókimet basyna kelgenderdiń sylbyrlyǵy ony eriksiz eske salyp otyr. Bolshe­vık­­ter de sony sheber paıdalanyp ke­tip edi.

Qaı kúnde ózgeris, qaıta qurý, ómirlik tártipter men qaǵıdalardy basqa baǵytqa burý jeke adamǵa da asa qıyndyqpen keledi. Al memlekettiń tártibi men mızamyn basqa baǵytqa ózgertý, bárin jańasha qurý – bul endi asa kúrdeli, qaıshylyqty prosess. Mundaıda tek elge tanymal, bedeli zor, bıliktegi tájirıbesi mol, basqarý daryny orasan tulǵalar ǵana ishki-syrtqy kúshterdiń kesirli áserin eńsere otyryp, jańa tártipter men mızamdardy qııýyn keltirip engizip, talasqandar men daýlasqandardy kelistire otyryp, qantógissiz júrgizip kete alady.

Onyń mysalyn keshe ǵana basymyzdan ótkizdik. Táýelsizdik týyn kótergen keshegi baǵynyshty respýblıkalarda kóshbasshylary myqty bolǵandarynyń tútini túzý ushyp, jańa turpattaǵy damýdyń jolyna qantógissiz túsip ketti. Al lı­derleri naqty bılikte bolmaǵan, tek demokratııalyq pıǵyl, ótkir uran­darmen júrip, bılikke kelgenderi taq­tyń talabyn eńsere almaı, el­derinde qantógiske oryn berip aldy. Ke­ı­bi­reýleri, tipti ózi de shaǵyn jer kó­le­miniń birazynan aıyrylyp qaldy...

1917 jyly aqpanda patsha taqtan bas tartqannan keıin Reseıde memleket bıligi qolyna tıgen Ýaqytsha ókimet te eldi meńgerip, óziniń aldyna qoıǵan maqsatyn is júzine tolyq asyryp kete almady. Onyń bas­ty sebebi – ekonomıkalyq daǵdarys­tyń, ishki-syrtqy kúshterdiń keri áserimen qatar birinshi basshylyq­qa elge tanylǵan daryndy tulǵa tabylmaǵany edi. II Nıkolaı taqtan bas tartqanda Ýaqytsha ókimettiń basyna knıaz Georgıı Lvovty otyrǵyzyp ketken. Koalısııalyq jolmen qurylǵan Ýaqytsha ókimet te onyń ókilettigin qoldap, ózderiniń tóraǵalyǵyna saılady. Biraq ol shyqqan tegi ejelgi orys dvorıan­dyǵy, kóp oqyǵan, qoǵam qaırat­keri, belsendi depýtat bolǵanymen naqty bılikte otyrmaǵan, onyń qıturqy tásilderimen tanysyp kórmegen, demokratııalyq pıǵyldaǵy aqsúıek adam bolatyn. Sondyqtan da ol basqarǵan koalısııalyq ókimet bılikti qolyna alǵanymen eldi baýraı almady.

Onyń ústine ókimet quramyna neshe túrli jeńil oıly, demokratııalyq urandar men ush­qary talaptardyń aǵymyn­daǵy partııalardyń ókilderi de en­gen bolatyn. Eń bastysy, halyq­qa jaqyn urandardy kóterýmen ózeýrep kózge túsken «Petrograd qala­lyq jumysshy jáne soldat depýtat­tarynyń keńesi» degen bolshevıkter, menshevıkter men solshyl eserlerdiń uıymy Ýaqyt­sha ókimettiń adymyn ashtyrmady. Olar soǵysty toqtatý, bılikti halyq­tyń qolyna berý degen sııaqty urandarymen qalyń kópshilikten qoldaý alýyn jalǵastyra berdi. Is júzinde elde qos ókimet boldy. Onyń ústine odaqtastardyń qysymymen I Dúnıejúzilik soǵystan shyǵý da múmkin bolmady. Maýsym aıynda shabýylǵa shyqqan orys áskerleri de tas-talqan bolyp jeńilip, keıin shegindi.

Osyndaı jaǵdaıda G.Lvov bı­lik­ti ustap tura almaı, onyń ornyna Aleksandr Kerenskıı otyrdy. Bir qyzyǵy, osy Kerenskıı V.Ýlıanovqa (Lenınge) Sımbırskide sabaq berip, onyń attestatyndaǵy jalǵyz tórtti (logıka páni) qoıǵan ustazy... Bizdiń Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı aǵalarymyz da ony jaqsy bilgen. Mustafa keıin Parıjde shyǵyp turǵan onyń emıgrasııalyq «Dnı» gazetine de aralasyp turǵan. Mamandyǵy zańger bolǵan Kerenskıı advokat, muǵalim, pýblısıst sekildi qyzmetter atqaryp, Memdýmaǵa depýtat bolyp ta saılanǵan. 1916 jyl­ǵy Qazaqstandaǵy «Iıýn jar­ly­ǵyna» oraı bolǵan kóterilis­tiń sebepterin anyqtaýǵa Memle­ket­tik dýmada qurylǵan komıs­sııa­nyń basshylyǵyna osy Keren­skıı taǵaıyndalyp, ol patsha she­neý­nik­teriniń jergilikti jerlerdegi jú­gen­sizdikterin jarııalaýmen qatar, kóteri­listiń kinálisi – ishki ister mı­nıstri degen ádil qorytyndy shyǵarǵany da bar.

A.Kerenskıı qolyna bılik tıgen soń birqatar jaǵymdy refor­malardyń da bastamashysy boldy. Sonyń ishinde barlyq saıası tutqyn­dardy qamaýdan bosatqan, Polsha men Fınlıandııanyń táýelsiz­digin tanyǵan. Biraq saıası ahýal­dardyń, jappaı erkindik­tiń yqpalymen oryn alǵan júgensizdikter, bolshe­vıkterdiń uıymdastyrýymen kóshege shyqqan sherýshiler, olarǵa soldattar men matrostardyń qosylýy, kásiporyndar men mekemelerdegi sabotajdar jáne sonyń saldarynan kúnnen-kúnge artyp bara jatqan ekonomıkalyq daǵdarysty eńserý úshin elde qatań áskerı tártip ornatýdy talap etken ózi taǵaıyndaǵan bas qolbasshy L.Kornılovpen kelis­peı, aqyry sońǵysy áskerı búlik shyǵardy.

О́skemen óńirinde týǵan, bireý­ler sheshesi qazaq, bireýler qazaqqa sińip ketken qalmaq deıtin onyń sýre­tindegi túr-túsine qarasań áıteýir qazaqtan aýmaıdy. Infan­terııa­nyń generalyna deıin ósken osy Lavr Kornılov elde tártip ornatyp, Reseıdi bolshevıkterdiń bılik basyna kelýinen qutqarý kerek, ol úshin Quryltaı jınalysy bolǵansha ortalyq bılik áskerılerge berilip, soǵys rejimi ornatylsyn degen talap qoıǵan. Biraq Kerenskıı onyń talabyn oryndaýdan bas tar­typ, Petrogradqa baǵyttalǵan áskerin qala garnızonynyń kúshimen jáne sol ýaqytta bolshevıktermen aýyz jalasyp, olardyń yrqyn­daǵy ju­mys­shylarǵa qarý bergizip, so­lar­­­d­yń qoldaýymen «Kor­nılov búli­gin» jeńdi. Alaıda L.Kor­nılov­tyń esimin búgingi Reseı bolshe­vıkterdiń ókimet basyna kelýin tejemek bolǵan sońǵy saıası tulǵa edi dep qurmetpen eske alatyn boldy.

Tarıhta keıbir mańyzdy oqıǵa­lar qaıtalana beredi ǵoı. KSRO taraıyn dep, demokratııalyq kúshter bel alyp bara jatqanda da ókimet basyndaǵy ońshyldar 1991 jyldyń tamyz aıynda Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik komıtet (TJMK) quryp, ımperııany saqtap qalýǵa jantalasqan edi ǵoı. Biraq osy komıtettiń jeńilisiniń ózi – KSRO-nyń taraýyn, tipti tezdetip, ókimettiń qulaýyna soqtyrdy. Sol sııaqty ımperııany saqtaýǵa umtyl­ǵan «Kornılov búliginiń» jeńilýi bolshevıkterdiń kúsh alyp ketýine jol ashty. Sonyń arqasynda bolshevıkter qarýly tóńkeris jasap, Ýaqytsha ókimetti qulatty. Keren­skııdiń bergen qarýymen bolshevıkter jumysshylar arasynda qurǵan ózderiniń «Qyzyl gvardııasyn» kúsheıtip aldy. Keıbir bolshevıkterdiń (Ýrıskıı) aıtýyna qaraǵanda, sol joly óki­met olardyń qolyna 40 myń danadan astam vıntovka bergen. Sóıtip qaıtyp qarý­lanamyz, qaıtsek qarýly jasaqqa qol jetkizemiz dep alaqandaryna túkirip júr­gen bolshevıkter óz jaqtastaryn zańdy jolmen qarýlandyrǵan. О́zi bergen vıntovkany bolshevıkter keıin, Qazan tóńkerisin jasaǵanda ókimettiń ózine qarsy atty.

Al tóńkeriske deıin olar Kerens­kıı­diń Ýaqytsha ókimetimen sanasýdy azaıtyp, ózderiniń «soǵys toqtatyl­syn, jer sharýalarǵa, fabrık-zaýyttar jumysshylarǵa berilsin» degen popý­lıstik urandarymen qalyń kópshilikti qozdyryp, ózderine tarta berdi. Osyndaı qysymdarmen Kerenskııdiń bıligi kúshe­ıe almady, kerisinshe, Kornılovtyń lańy­men birshama ýaqytqa yǵystyrylǵan «qos ókimettik» qaıtadan jandandy.

1917 jyldyń shilde aıynan bas­tap qoldaǵy bılikten qaıtse de aırylmaýdy, keńesterdi jappaı bılep alǵan bolshevıkterdi ókimet basyna keltirmeýdi kózdegen Kerenskıı qoǵamdyq qurylysty demokra­tııalandyrý degendi ysyryp qo­ıyp, dara bılikti kúsheıtýge tyrysty. Mundaıda jaǵdaı jedel ózgerip, oqıǵalar tizbegi de qaptap ketedi ǵoı. Máskeýde ótkizilgen memleket­tik keńestiń sheshimimen Keren­skıı tamyz aıynda keńesterdiń isin zańsyz dep tanýǵa qol jetkizdi. Al eldiń basqarý júıesin anyqtaıtyn Quryltaı jınalysy qarasha aıynda ótkiziledi dep belgilendi. Osy ýaqytqa deıin keńestermen sanasyp kelgen ókimet endi olardyń kóshbasshylaryn tutqyndaý týraly sheshim qabyldady. Troskııdiń qamalyp, Lenınniń Razlıvke jasy­rynýyna májbúr bolǵany osy kez. Mine, osy oqıǵa onsyz da synyqqa syltaý izdep júrgen bol­shev­ıkter­diń qandy tóńkeriske shuǵyl daıyndalýyna jol ashty.

Tómpeshtegen tóńkeris

Eldegi beı-bereketsizdik, stachkalar, ónerkásiptiń quldyraýy, azyq-túlik jetimsizdigi, soǵystan qashqan soldat­tardyń tártipsizdikteri, bol­she­vıkterdiń kóteriliske úndeıtin úgit-nasıhaty – bári ımperııanyń astana­syn ǵana emes iri qalalarynyń bárinde anarhııa týdyrdy. 25 qyr­kúıekte jańa koalısııalyq ókimet quryldy. Al 29 qyrkúıekte nemis­terdiń floty Moonzýnd operasııa­syn bastap, arhıpelagty basyp aldy. Bul Baltyq teńizindegi Sankt-Peter­býrgke jaqyn jatqan araldar legi edi. Nemister osy araldardy tartyp alǵanda tek 381 adamyn joǵalt­qan, al orys floty ólgeni men tut­qynǵa túskenin qosa eseptegende 20130 adamynan aırylyp, tas-talqan bolyp jeńildi. Osy shaı­qas orys áskerleriniń I Dúnıe­júzi­lik soǵystaǵy sońǵy tuıaq serpýi boldy. Bolshevıkter úshin bul jeńi­lis izdegenge suraǵan bolyp, olar óki­met­ke qarsy úndeýlerdi qarsha boratty. Onyń ústine ókimet astanany nemis­terge berip, ózderi Máskeýge qash­qaly jatyr degen daqpyrt taratty.

Reseı ımperııasynyń I Dúnıe­júzilik soǵystan tezirek shyǵyp, nemistermen kelissóz jasaýyna bolshevıkter nege sonsha­lyqty múddeli boldy degen suraqtardyń jaýaby keıin ashyldy. Bolshevıkterdiń kósemderi Lenın men Troskııge Germanııa ókimeti Reseıdegi ishki jaǵ­daıdy barynsha tolqytyp, soǵystan bas tartqyzýǵa úndeý úshin A.Parvýs degen alaıaq arqyly úlken kólemde qarajat bergendigi keıin ashyldy. Naqtyraq aıtqanda, ol II Dúnıejúzi­lik soǵysta amerı­kalyqtardyń qoly­na Germanııa SIM arhıvi túskende belgili boldy. Al A.Kerenskııdiń ózi keıin, emıgrasııada júrgende 1917 jyldyń sáýirinde Fransııa mınıstri A.Tom Ýaqytsha ókimetke nemisterdiń bolshevıkterdi qarjylandyryp jatqany týraly aqparat bergenin jazady. Biraq ol qolynda bılik bolsa da sol ýaqytta buǵan qarsy eshqandaı áreket jasamaǵan.

Toǵyzynshy qazanda ońshyl sosıalıster Petrograd keńesine astanany qorǵaý úshin Tóńkeristiń qorǵanys komıtetin qurý kerek degen usynys jasaıdy. Bul qorǵanysqa jumysshylardyń «Qyzyl gvardııa­syn» tartý kerek degen sóz edi. Sondyqtan, negizinen bolshevıkterden turatyn Petrograd keńesi bul usynysty qýana qabyldap, Qor­ǵanys komıteti emes, Áskerı-tóńkeris komıteti degendi qurady. Ýaqyt­sha ókimettiń (ol ýaqytta Dı­rek­­torııa dep atalǵan) tamyz­daǵy sheshi­mimen qýǵyndalyp, kóptegen jumys­shylar qarýsyzdandyrylǵan­nan soń Lenın qaıtadan óziniń jaq­tas­­taryn qarýlandyryp úlgeredi jáne bolshevıkter partııasynyń 16 qazandaǵy keńeıtilgen jıynynda 25 qazanda qarýly tóńkeris jasaý týraly usynysty bekittirip alady.

Bolshevıkterdiń qaraýyndaǵy Áskerı-tóńkeris komıteti osy kezde barlyq mańyzdy mekemelerge ózderiniń komıssarlaryn taǵa­ıyn­dap, bılikti birtindep qolǵa ala beredi, «Pravda» gazeti bılik bol­she­vıkterdiń qolynda ekenin ashyq jaza bastaıdy. Shydamy shegine jetken Kerenskıı 24 qazanda «Pravdany» da, Komıtetti de tutqyndaýǵa buıryq beredi.

Tóńkeriske kópten daıyndalǵan bolshevıkter 24 qazannyń túninde «Qyzyl gvardııa» men Baltyq floty matrostarynyń kúshimen óki­met­tiń barlyq kúzetshilerin qarýsyz­dan­dyryp, vokzaldardy, elektr men tele­graf stansalaryn, poshtany jáne t.b. basyp alady. Tún ortasy aýa Ke­ren­skııdiń ókimeti ornalasqan Qys­­­­qy saraıdyń jaryǵyn óshirgende ǵana Ýaqytsha ókimet ózderiniń sońǵy sa­ǵat­­tary jetkenin biledi. 25 qazan kúni tańerteń Kerenskıı ókimetiniń qaraýynda áıelderden quralǵan 200 adam­dyq batalon men ıýnkerlerdiń 2-3 rotasy jáne Georgıı ordeniniń 40 kavalerinen turatyn shaǵyn otrıad qorǵaǵan Qysqy saraı ǵana qalady.

26 qazan kúni «Avrora» kreıseri­nen qur dárimen gúrs etip atyl­ǵan oq Qysqy saraıǵa shabýyldyń bastalǵanyn jarııa etedi. Keńesterdiń qaraýyna ótken Petrograd garnı­zony­nyń soldattary men Baltyq teńizi flotynyń matrostary jáne qarýly jumysshylar otrıady Antonov-Ovseenkonyń bastaýymen Qys­qy saraıǵa lap qoıady. Bir saǵatqa sozyl­ǵan alǵashqy shabýyl sátsiz aıaq­­talady. Saraıdy qorǵaýshylar ózderin ońaı berilmeıtindikterin kór­se­tedi. Ekinshi shabýylda bolshevık­ter Petropavl qorǵanynda turǵan zeńbirekterdi qoldanyp, olardan 35 ret snarıadtar atylady. Alaıda bul jolǵy shabýyl da toıtarylady.

Al endi osy Qysqy saraıdyń alynýy­nyń qyzyq tarıhy bar. Tún ortasy aýa Chýdnovskıı bastaǵan aq tý kótergen parlamentarııler qor­ǵa­nystaǵylarǵa qarsy júredi. Bular­dy Dýmanyń depýtasııasy dep qabyldaǵan qorǵanýshylar ishke kirgizgende olarmen birge 200-deı adam kirip ketedi. Olardyń sońyn ala jabylmaǵan qaqpadan andyz­daǵan top basyp kiredi. Sóıtip par­la­mentarıılerdi atpaımyz dep oıla­ǵan qorǵanýshylar oq shyǵara almaı, qapylysta qalady. Túngi saǵat 2-de Qysqy saraı tize búgip, ókimet músheleri tutqynǵa alynady.

Uzaq jyldar boıy keńestik nasıhat Qysqy saraıdy alýdyń bary­syndaǵy qyzyldardyń «erligin» nasıhattaýmen boldy. Birneshe fılmderde, derekti jarııalanymdarda bul týraly maıyn tamyzyp jazdy. Olarda bolshevıkterdiń erligimen qatar órligi, adamgershilik qyrlary da madaqtaldy. Qanshama myń adam jaralanyp nemese jan bergeni de aıtyldy. Is júzinde Qysqy saraıdy alý barysynda alty soldat pen qorǵanýshylar qatarynan bir áıeldiń ólgeni ǵana belgili. Esesine bolshevıkterdiń tobyry patshanyń saraıyn aıamaı tonaǵan, ústelge qoıatyn altyn, kúmis servızder, farfor vazalar, aınalar, tipti tósek japqysh­tarǵa deıin soldattar men matrostardyń qoıyn-qonysh­taryna tyǵylǵan. Al ákete almaǵan úlken kartınalardy, oryn­taqtardy, qymbat farforlarmen árlengen emen jáshikterdi, kitaptar men ıkondardy shtyktarymen tesip, shamasy jetkenshe búldirgen.

Qysqy saraıdy qorǵaýshylar da az japa shekpegen, ásirese, áıelder batalonynyń jaýyngerlerin zorlaý men óltirýlerge alǵashqy kezeńde eshkim qarsy turmaǵan. Qolǵa túsken ıýnkerler men ofıserler de túrli mazaqqa ushyrap, ábden zardap shekken.

Mine, bolshevıkter ókimet basyna osylaı qandy jolmen kelgen edi. Qantógisti boldyrmaı, qarasha aıyna belgilengen Quryltaı jınalysyna qatysyp, onda ókimetti basqarýdyń demokratııalyq júıesi belgilense, bolshevıkter bálkı bılikke beıbit jolmen jeter edi. Biraq bolshevıkterdiń kósemi Lenın óz partııasynyń beıbit jolmen absolıýtti bılikke qol jetkize almasyn birden boljap, osylaı qandy jolmen tóńkeris jasaýdy durys dep sanaǵan.