«Elimizdiń táýelsizdik alǵannan keıin jeke memleket retinde damıtynyna senbeıtinderdiń biri ǵoı. Jaza bersin. Kóshken jurtta, qırandynyń ústinde qalǵandaı toqsanynshy jyldardyń toqyraýynan aman óttik. Qıyndyq artta qaldy. On jylda bólinip ketken burynǵy odaqtas kóp elden ozamyz áli» dep jýrnaldy qoljazbalarymnyń qorabyna salyp qoıǵanmyn.
Osy maqala táýelsizdiktiń on jyly ishinde jazǵan maqalalarymnyń jınaǵyn shyǵarýǵa oı saldy. 2001 jyly «Atamura» baspasynan «Ottaı ystyq on jyl» kitabym jaryq kórdi. Bul meniń Otanymnyń táýelsizdiginiń on jyldyǵyna azamattyq tartýym boldy. Sodan beri de 16 jyldaı ýaqyt ótipti. Jýyrda máskeýlik jýrnalıst A.Melıhovtyń maqalasyn qaıta oqydym. «Ashy da bolsa qazaq halqynyń, qazaq tiliniń keńestik dáýirde ógeıden de kúni tómen kúı keshkenin esh búrkemesiz jazǵan eken ǵoı» dep túıdim.
Bul jazbasynda redaksııa tapsyrmasymen táýelsizdik alǵan kishi Otanynyń tynys-tirshiligin jazý úshin issaparǵa bet alǵan A. Melıhov jas shaǵynda qazaq jerinde kórgenderin búkpesiz baıandaıdy. Iá, keńes zamanynda túrli qýǵyn-súrgin kórip, óz jerinde azshylyqqa aınalǵan qazaqty qalaı mazaq etse de «qoı» deıtin qoja, «áı» deıtin áje bolmaǵany shyndyq.
1987 jyly qarashada Petropavl qalasyna «Qazaqstan mektebi» respýblıkalyq ǵylymı-pedagogıkalyq jýrnalynyń bas redaktory retinde issaparmen barǵanmyn. «Oqý-tárbıe úderisin ońtaılandyrý» taqyrybyndaǵy konferensııaǵa akademık Iý.Babanskıı qatysatyn bolyp, qazaqstandyq bilim berý salasynyń basshylary, ǵalymdar, tanymal ustazdar jınaldy. Jýrnalıster de keldik.
Biz bir kún erte kelgenimizdi paıdalanyp, qalanyń syrtynda oqshaý ornalasqan qazaq tildi jalǵyz mektep-ınternatta bolyp, avtobýspen qaıttyq. Otyrǵyshtar sanaýly. Túregep turdyq. Artqy esiktiń tusynda eki qyz qazaqsha sybyrlasyp sóılesip turdy. Kenet biz janynda turǵan oryndaǵy etjeńdi orys ájeı búkil denesimen burylyp, qyzdarǵa «chto za gyr-gyr, govorıte po-chelovecheskı» dep aqyrdy. Qyzdar jym bolyp, birine-biri tyǵyla tústi. Myna dórekilikke shydamaı, «ájeı (babýlıa), qandaı til – adam tili, aıtyńyzshy» dedik. Ajyraıyp qaraǵan ájeı jaqtyrmaǵan keıippen teris buryldy.
Konferensııaǵa О́skemen qalasynan qazaq tili men ádebıetiniń respýblıkaǵa máshhúr muǵalimi Qanıpa Bitibaeva da qatysqan edi. Ol keıin óziniń «Egiz órim» kitabynda bul týraly bylaı dep jazdy: «Konferensııa ádettegideı taza orys tilinde ótip jatty. Úzilis kezinde ... mınıstrliktiń eń beldi oryndarynda otyrǵan eki aǵataıym kelip «baıandamany qaı tilde jasaısyz?» dep surady.
Men qazaq tilinde jasaıtynymdy aıtyp edim, bir ótirigi joq, shoshyp ketti. «Qazaq tilinde jasamaısyz, uıat bolady» dedi ekeýi buıryqpen. Zalda kem degende 70 paıyz qazaqtar otyrǵanyna pysqyryp ta qaraǵan joq... Orys tilinde sóıleseńiz ǵana sóz beremiz» dep shart ketti kókelerim. «Jaraıdy» dedim ótirik kelisip.
Mine, sóz kezegi de keldi. О́zimdi ózim qaırap, kózge kelgen jas pen ón boıymdy bılep ketken namys otyn barynsha tejep, minbege kóterildim. «Keshirińizder, men О́skemennenmin ǵoı, birer aýyz orysshamnyń bar ekenin túsinersizder, biraq men baıandamamdy uly Muhtardyń uly tilimen jasaımyn, sebebi ony aýdarýǵa shamam kelmeıdi», dep sóıleı jóneldim... Minbeniń janynda, prezıdıýmda otyrǵan aǵaılarymnyń «Mynaý ne degen uıatsyz adam» degen sózin estip qaldym. Baıandamamdy aıaqtadym, minbeden túsip, jınalystan shyǵyp júre berdim, kózimnen jas quıylyp ketti...». 1985 jyly biz osyndaı bir issaparmen О́skemen qalasynda bolǵan edik. Avtobýs aıaldamasynda turǵanmyn. Bir orys áje maǵan burylyp, shuqshıyp qaraı berdi. «Bireýge uqsatyp tur ma eken» dep oıladym. Bir sátte meniń janyma keldi de, qadala qarap: «kazashka chto lı?» degeni. Men jaıbaraqat «da, kazashka. Ne medved» dedim.
Jýrnalıst A. Melıhov ultymyz kórgen qorlyqty bala kúninen baıqap óskenin osy bir óktem maqalasynan kóresiz. Osy jazbasynyń ózinen-aq qazaqtyń qazaq bolýdan qashýyna keńestik otarshyldyq saıasattyń qazaq halqyn, tilin, qazaq mektebin qorlaý arqyly jetip-aq qalǵany aıqyn aıtylypty. Táýelsizdiktiń tańy keshikkende ultymyzdyń taǵdyry qalaı bolyp keter edi?!.
Sondyqtan qazaq tilin damýdyń jańa dańǵylyna alyp shyǵýdyń bir-aq joly – latyn qarpine kóshý. Bul – qazaq tiliniń boıyn tiktep, jańa turpatta jańǵyrtýdyń joly. Qazaqstandyqtardy dúr silkintip, rýhanı jańǵyrýǵa baǵyttap, qazaq tilin máńgilik saqtaýdyń joly. Elbasy Jarlyǵymen qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdi bastaǵan tarıhı uly qadam jarqyn bolashaqtyń altyn arqaýy bolsyn dep tileımiz.
Saırash ÁBIShQYZY,
baspasóz ardageri
