Bir qaıyry bar dúnıe (esse)

Syrly álemniń syrǵalary

Tań atqanda juldyzdar da birtindep jasyrynady emes pe. 

Olar Kúnge sanaly túrde ba­ǵynyp, moıynsunatynǵa uq­saı­dy. «Jaryǵy men jy­lýyn ǵalam­ǵa meıirlene shash­­qan Kúnniń qasynda biz sııaqty birde janyp, birde só­netin juldyzdarǵa oryn joq» degendeı kishipeıildilik ta­nytatyn kórinedi. 

Sodan jer betindegi tirshilik saıabyrsyp, tynyshtalǵan ýa­qyt­ta shyǵa kelip, appaq Aı­men armansyz syrlasady. 

Jer qazyǵyna arqandal­ǵan­­daı muńly, momaqan Aı ne aıtady eken olarǵa? Bál­kim, adam týraly aıtar. Adamnyń sonaý jara­­ty­­lysynan bas­tap, jasaǵan jaqsy­lyǵy men­ jamandyǵyn tilge tıek eter. Abyl men Qa­byl­dyń qaqty­ǵy­synan bastap syr aqtarar...

Juldyzdar – uıalshaq.

Juldyzdar – kishipeıil.

Juldyzdar – syrly álemniń qulaǵyna ilingen syrǵalary ispetti…

Degenmen, osy aq peıil jul­dyz­dar Jerdi dúr silkindirip jat­qan adam­nyń zorlyq-zom­by­lyǵy men zulymdyǵyna qa­ramastan, eshýa­qytta jaryq shash­paı sóngen emes-aý. Bizge ámanda amandyq tilep, únemi úmitpen qaraıtyn sııaqty.

Atqa qonǵan shabandozdaı myna qart Jerge minip alyp, qu­diretti Kún nuryna shomylyp júr­genin birde sezinip, birde sezin­beıtin adam balasy osy qııa­natyn qashan qoıar eken? Zu­lym­dyǵyn qashan doǵarar eken?

Juldyzdar da bárine kýá! Jo-joq, olar uıyq­tamaıdy. Olar túni boıy basyn sájde­den kóter­meı, barsha úmbetiniń eki dú­nıe­degi baqyty úshin kóz ja­syn kóldeı ǵyp tógip, azaptana aman­dyqty tilegen paıǵambar sekildi Jer betindegi beıbit ómir­ge baq-bereke tileıdi. Qas qa­raıǵan sátte ózde­rin tebi­renis­pen tamashalaıtyn Jer beti turǵyn­daryna qaýyshqany úshin jalt-jult etip qýanyshqa keneledi.

Balanyń oıy

Qyzym ataqty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy mekteptiń bastaýysh synybynda oqyp júr­gende kók bazardyń tusynda turǵan úıi­mizge 28 panfılovshylar saıabaǵy arqyly ótip, kóshe boıyn jaǵalap qaıtatynbyz.

Sary japyraqtar saýdyrap tógilip jatqan kez. Saıabaqtaǵy shirkeýdiń qasynan óte berge­ni­mizde sabaqtyń jaıyn aıtyp kele jatqan qyzym kenet:

– Papa, nege myna shirkeý qalanyń ortalyǵynda salyn­ǵan? Qarańyzshy, ádemi saıabaq­tyń ishinde, al bizdiń meshitter qa­lanyń syrtynda… – dep surady.

Men onyń buryn osylaı salynǵanyn aıtyp, tarıhtan biraz syr sherttim. Jaýabyma onsha qanaǵattanbaǵan qyzym:

– Sonda musylman bolǵany­myz uıat pa? – dep endigi suraqty tipti tótesinen qoıdy.

– Joq. Qaıta bizdiń musyl­man bolmaǵa­nymyz uıat bolady, – dedim.

Áıtse de, álipti taıaq dep úıre­nip júrgen balanyń kirshik­siz taza oıy meni tereń oıǵa jeteledi…

«E, Qudaı-aı! Budan da bir qaıyr bar shyǵar!» dep jubattym ózimdi-ózim.

Bir qaıyry bar

Baıaǵyda Afrıkadaǵy ushy-qıyr­syz saharaǵa bılik júr­giz­gen bir ámirshi almas kez­di­k­pen alma arshyp jeımin dep, bir saýsa­ǵyn baıqamaı kesip alypty. Sóıtip onyń qyz­metshileri báıek bolyp, qolyna kıiz kúıdirip basyp, ábigerge túsip jatqanda bas ýáziri ári jaqyn dosy: «Qapa bolmańyz, patsham, budan da bir qaıyr bar shyǵar»,  degen eken.

Muny estigen ámirshiniń kózi shaqshıyp, almas kezdikke bir, jerde jatqan saýsaqqa bir qarap, qyp-qyzyl bop ashýlanyp ketedi de: «Oı, aqymaq, budan ne qaıyr bolýshy edi?! Sen meni mazaq eteıin degen ekensiń! Áı, jendetter, áketińder mynany. Zyndanǵa aparyp tastańdar!» – dep ashýlanypty.
Ámirshiniń aıtqanyn jendetteri eki et­peı, áp-sátte oryndaıdy. Biraq sálden soń saýsaǵynyń qany tyıylyp, ashýy basylǵan ámirshi: «Áı, álgi paqyr zyndanǵa túsip bara jatqanda ne dedi? Táýbasyna kelip, keshirim surady ma?» – deıdi. Sonda jendetter: «Joq, taqsyr. Biz ony zyndanǵa alyp barǵanda: «Budan da bir qaıyr bar shyǵar» dep, bir aýyz sóz aıtty da, óz erkimen túsip kete berdi», depti. Endi ámirshi basyn shaıqap: «Áı, ol rasynda da, aqylynan aljasqan eken. Bálkim, zyndanda jatyp, esin jııar. Qaıyr degendi qaıdan tapqan ózi?» – dep oılaıdy. 

Kúnderdiń bir kúninde ol qasyna bir top nókerlerin ertip, ań aýlaýǵa shyǵady. Qanjyǵalaryn maılap, qyzyq qýyp, saıran salyp júrgende, álgi qalyń ormandy mekendeıtin bir adam jegish jabaıy taıpa tutqıyldan bas salyp, aıaq-qoldaryn baılap, tutqynǵa alady.

Sóıtip bir-birden soıyp, etin qazanǵa salyp asa bastaıdy. Kezek ámirshige jetkende jaba­ıy taıpanyń jendetteri onyń bir saýsaǵy joq ekenin kóredi de, bastaryn shaıqap, «bul bolmaıdy» degendeı belgi jasaıdy. Sirá, bir múshesi kem adamdy olar jemeıtin bolsa kerek. Sodan soń ámirshiniń qol-aıaǵyn sheshedi de, tutqynnan bosatyp jiberedi.

Aryp-ashyp eline kelgen ámirshi esin jıyp, saýsaǵyna qarap oılanyp otyryp: «Álgi, dosymdy, bas ýázirdi alyp kelińder!» – dep buıyrady. «Qap, átteń! Qatelik menen ketken eken», dep ókinedi. Ol kelgen soń basyn ıip, qurmet kórsetip, bolǵan jaıdy túp-túgel baıandap beredi de: «Sen aıtqandaı, budan da bir qaıyr bar eken», dep kesilgen saýsaqtyń ornyn kórsetedi. 

Sodan soń ámirshige taǵy da bir oı túsip: «Biraq, sen ózińdi zyndanǵa salǵanda da osy sózdi qaıtalaǵan kórinesiń. Aıtshy, odan ne qaıyr kórdiń?» – dep suraıdy. Sonda bas ýáziri ıilip, tómen qarap: «Taqsyr, siz meni zyndanǵa salma­ǵa­nyńyzda ózińizben birge ań aýlaýǵa alyp shyǵatyn edińiz. Álgi pa­qyrlarmen birge men de sol jabaıylarǵa jem bolar edim», degen eken.

Elordanyń shapaǵaty

Burynǵy Taran aýylynda jel tursa jaryq sónedi. Jaryq sóne qalsa, sonaý 90-shy jyldardyń jaryqsyz túnderi eriksiz eske túsip, sol bir qıyn kezeńdi bastan keship otyrǵandaı bolasyń. 

El-jurttyń eti úırengen. Butaq basyndaǵy japyraqtyń sybdyry estilse daıyndyqqa kirisedi. «Átteń, túrik telehıkaıa­synyń jalǵasyn kóre almaıtyn boldyq qoı!» – dep sandaryn soǵady. 

Astana kúni merekesiniń qarsańynda aýylǵa baryp qaıtaıyq dep sheshtik. Búkilhalyqtyq meıram emes pe. Jolda ketip baramyz. Alystan aýyldyń qarasy kórindi. Kúnbatys jaqtan jel ýildeı soǵa bastady. Demalysymyz demalys bolmaıtyn boldy-aý, búgin keshke tym-tyrys bop otyratyn shyǵarmyz dep oıladyq.

Abyroı bolǵanda, sol kúni joıqyn soq­qan jelge qaramaı jaryq sóngen joq. Asta­na kúni­ne arnalǵan sheteldik ánshilerdiń konsertin kó­rip tamashaladyq. Qysqasy, adam sııaqty dem al­dyq.

Elordamyzdyń shapaǵaty sonaý myńnan as­tam shaqyrym jerge jetkenge qýan­dyq…

Eki túrli ıilý

Ádil ákimniń ıilgeni – elge basyn ıgeni. 

Álsiz ákimniń ıilgeni – elden ımengeni.

Beý, qaıyrly dúnıe!

 Ańsatqan jumaq

О́zimmen-ózim ońasha qalǵan sátterde ishki dú­n­ıeme, san-alýan oılar sapyrylysyp, syńsyp jatqan sanama úńilip qaraǵandaı bolamyn…
Dún-dúnıeniń dodaǵa túsip, túrli múdde­ler qaıshylasyp jatqan myna dáýirde «jumaǵyn» joǵaltqan jumyrbasty pende syqyldymyn. 
Adamdyq qundylyqty arqaý etken Qoja Ahmet Iаsaýı ispetti babamyz, hákim Abaı syndy danamyz joq aramyzda. 

«Kemeldilik» qaıda-a-a?! 

Buryn «kemeldilik» degen kúrdeli uǵym Táńirtaýdyń ushar basyndaı kórinetin. Bul uǵymnyń qazir máni ózgergen, qalyby aýysqan sııaqty: Abaı atamyz aıtqan «tolyq adamy» men kádýilgi «semiz adamdy» ajyratý ońaı bolmaı qaldy-aý, bu zamanda... 

Rýhanı ózegimnen alystap, qasıetti ján­nattan qaıtadan shyǵarylǵandaı hal keshemin. О́zgeden buryn ózimdi aldap, óz erkim­men «jánnattan» uzap shyqqandaı bola­myn. Basqa dúnıeni kórý úshin. Aldanǵan kúıime qaramaı, ózimdi aldap jubatamyn. 

Qaıdan kelgenimdi, qaıda bararymdy sezip-bilsem de, bilmegendeı syńaı tanytatynym taǵy bar. Beıýaqtaǵy uıqydan oıana almaı jatqandaımyn. 
Jánnatqa beıim jaralǵan jan-júıem qabyǵy qalyń jańǵaqtyń ishine tyǵylyp, kúndeı jaryq aqıqatty kóre almaı, zulmat qarańǵylyqtyń tutqynyna aınalǵan tárizdi. 

Kim biledi, jumaǵymdy urla­typ, jumaqtaǵy sulýlyqtan ajyrap qalǵan shyǵarmyn. 

Injildik sarynmen jazǵan Djon Mıltonnyń «Joǵalǵan juma­ǵyn» aıtyp otyrǵanym joq, álbette. Babalarymyz ben dana­lary­myzdyń júrekte uıalatyp, álmısaqtan ańsatqan jánnatty, jumaqty ańsatqan rýhty aıtamyn.

Bar qaıyrdyń basy osy emes pe?

Eki metr jer

О́zinen keıingi urpaq Sher-aǵa dep qurmetteıtin Sherhan Mur­taza atamyz: «Jazýshy Ǵabıt Mú­s­ir­epov aıtqandaı, «biz jıyl­saq – kóppiz, jaıylsaq – joq­pyz», – dep jazady. – Qudaı­ǵa shúkir, taǵ­dyr elimizdi shashyratpaı, tórt qu­by­lamyz túgel bolyp otyr­myz». 

Biraq az ǵana qazaqtyń áli de shalqar dalaǵa syımaı, ultaraqtaı jerge jete almaı júrgeni tańǵal­dyrady. Sol az qazaqty jylatpaı, alaqanǵa salýǵa bolmas pa?! Saı-saıdy saǵalap, jyra-jylǵany jaǵalap qansha qazaqtyń balasy baspanasyz júr. 

Jerimiz keń de, jigerimiz kem. 

Terezesi teń qazaqtyń keregesi  keń edi ǵoı.
Álde «túbi eki metr jer buıyrady ǵoı» deı me eken?
Qaıyrsyz sanaǵa qurban bolǵan basymyz-aı!

Qalyń kitap

Túriktiń belgili qalamgeri Hekımoǵly Ysmaıyl óziniń oıtolǵaýynda: 

«Úıimde úlken kitaphana bar. Minekı, ózime qarama-qarsy qalyńdyǵy kereqarys zań salasyna arnalǵan kitap tur. Bul kitapta zań da bar, ereje de bar, túrli túsinikteme de, aqyl-keńes te bar... 

Nege bul kitap sonshalyqty qalyń? Zań salasyna qalyńdyǵy kereqarys kitap kerek pe? Eldegi jaǵdaı bárimizge belgili...

Sóıtsem, eldiń rýhanııaty neǵurlym álsirese, kórkem minezinen ajyrap mádenıet­siz­dikke bet bursa, solǵurlym zań kóbeıe beredi eken ǵoı», dep jazady.

Kitaptyń qalyńdyǵynan qaıyr izdeıtin zaman-aı!

Aq sálde

Ystanbuldaǵy baıyrǵy zamannyń Topqapy saraı-murajaıynda Júsip nábıdiń aq sáldesi kirshiksiz taza kúıinde saqtalǵan. 

Murajaıǵa barǵan saıyn, paıǵambar kıgen sáldeni kórgen saıyn keýdede uıalaǵan senim qaıta jandanady, qaıta oıanady...

Ardy arqaý etken paıǵambar aq sáldesine esh ýaqytta kir jýytpaǵan: «Ýa Rabbym! – dedi (Júsip), myna zyndan meni shaqyrǵan áıelderdiń bul isterinen áldeqaıda jaqsy». 

Nelikten? 

О́ıtkeni óz aryn saqtamaǵan, namysyn qorǵamaǵan adam eldiń ar-abyroıyn qalaı qorǵaıdy?

Aq sáldege qonǵan qara shybyn eriksiz kózge túsedi. Sálde degenińiz – ǵalymnyń ǵazızdigi, adaldyń adamgershiligi, taqýanyń tazalyǵy emes pe? 
Ásili, sáldege kir juqtyratyn bastyń ózi.

Shyntýaıtynda, sáldeniń aq tústi bolýynda da bir qaıyr bar.

«Salqyn Samal»

Alataý baýraıyndaǵy ásem shaharymyz­dyń «Samal» degen «salqyn» jeri bar. «Samaldyń» qara aǵashy da salqyn seziledi. Adamynyń da qarny toq bolǵanymen, qaba­ǵynyń jylýy joq. 

Jalǵasqan únsiz ómir. «Balasyz úı – mazar» degendeı, aýla typ-tynysh. Baıaǵydaı qaý­qyl­dasyp jatqan qarııalar kórinbeıdi. Bir-birimen shúıirkelesip turǵan kórshiler kózge túspeıdi. 

Kenetten kezdesip qalatyn bir-aq jer bar – «lıft» degen. Sálem alysyp, hal-ahýal surasatyn jer ǵoı. Áı qaıdam, sálem bergen kórshige jalqaý erin jybyr ete qalady da, ashylǵan esikten asyǵys shyǵa jóneledi. 

Danıel Defonyń elsiz aralda ómir súrgen Ro­bın­zon Krýzosy sekildi óz tilinde sóılep túsi­ni­se alatyn jandy tabý ońaı emes bul jerde. 
Ǵalamnyń eń «ǵajap» jeri osy: 

Jeti shelpek taratsań, jeksurynǵa aınalasyń.
Jeti kórshige sálem berseń, jetim qaıyrshydaı kórinesiń.
Jeti qoıan tapsań da, qýanyshyńa ortaqtasar jan tappaısyń.
Álde «Qaırańy joq kólden bez, qaıyry joq elden bez...» deı me eken? 

Daýasy joq dert

Ibn Sınadan surapty:

– Daýasyz dert bar ma bul dúnıede?

Ǵulama hıkmet sózin jasyrmaı:

– Jaqsylyq jamandyqtan qaıyr tilese daýasyz dertke aınalady, – depti.

– Sonda ne isteý kerek?

– Bilim men ónerdi qaıyrshyǵa aınaldyr­maı, qamqorlyqpen qaraý kerek. О́ıtkeni qoldaý tappaǵan elden, demeý kórmegen jerden bilim de, óner de bezip qashady.

Ádepsizdikpen alysamyz dep mádenıet­sizdikke, saýatsyzdyqpen julysamyz dep nadandyqqa jol ashpasaq bolǵany. 

Áıtpese, rýhanııaty joq dúnıeden ne qaıyr?

Málik OTARBAEV