Qazaqtyń tekti uldarynyń arasyn jaqsylyqqa jalǵastyrǵan Dýlat tory atanǵan tulpar at jaıly, Sábden men Aqsaqaldyń qazaqqa tán jomarttyǵyn, kisiligin elge baıandap berý maǵan mindet boldy da turdy. Ony maǵan Kamardin Bektursynuly aıtyp bergen edi.
«Bórijar» sovhozynyń jaıylymdyq jerinde 1968 jyly 1-2 mamyr kúnderi naıman Námetaı ákesine as berdi. Báıgesi, kókpary boldy. 1 mamyr kúni báıgesi boldy. Sháýildirden úsh at qosyldy.
Birinshi orynda Jaqsylyqtyń kúreń aty, shabandozy – Esenhan. Ekinshi orynda Jarylqaptyń sur aty, shabandozy – Kerimbaı. Úshinshi orynda Maqsuthannyń boz aty keldi. Attar kelgende birinshi, ekinshi oryn alǵan kúreń men surdyń bapkeri Jarylqap qarııanyń sáldesi moınynda, eki kózinen aq sý, eki ezýinen kók sý (nasybaı atqan ǵoı) aǵyp tur. Mine, adam janyn bılep alǵan at qudireti.
Báıgeden keıingi salym kókparda Aqsaqaldyń kók aty men bógendik Qoıshybaı shabandoz bir saldy. 2 mamyr kúngi kókparda kók atpen sháýildirlik Beken shabandoz bir saldy. 4 mamyr kúni Qaraýyltóbe túbindegi kókparda Aqsaqaldyń kók aty men bógendik Qoıshybaı shabandoz qatarynan eki ret salyp, ókpesi kúıip, at pyshaqqa ilindi. Aıaýshylyqpen qaraǵan kópshilikke Aqsaqal: «Bir bıeniń qysyr qalǵany bolar, adam aman bolsyn. О́zderińiz kelisip, bólip alyńyzdar, adal baýyzdaldy ǵoı» dedi. Osyny kórip, estip turǵan Sábden kókem: «Eı, jarqynym, meniń úıim anaý «Shubarda», qasyńdaǵy joldastaryńmen búgin qonaq bolyńdar, kútemin», dedi.
Keshke Aqsaqal bastaǵan sháýildirlikter Sábden kókemniń úıine keldi. Olar: Qadyr, Jaqsybek, Baıǵozy, Seıilhan, Aqsaqaldyń ózi.
Aqsaqal «Qazaqty kórgiń kelse dál osy dep, kórsetse dúnıege uıalmaıtyn» degendeı tulǵaly, súıekti jigit eken. Jasy qyryqtar jobasynda-aý shamasy.
Mal soıylyp, dastarqan máziri túgel jasalyp, tańdy kórer kózben atyryp, aýyl-aımaqpen tik turyp kúttik.
Túnde dastarqan basyndaǵy áńgimede Sábden kókem: «Qaraǵym, seni elińe jaıaý jibere almaımyn» dedi de, úıirdegi atty tańerteń ustap ákelýge balasy Qambarǵa tapsyrma berdi. Soǵystan jalǵyz aıaqpen oralǵan Sábden kókemniń sózine el toqtaıdy. Taryqqanǵa, jabyqqanǵa járdem beredi, aıtqan sózi buzylmaıdy, elge syıly, bedeldi kisi edi.
Tańǵy as-sý ishilip, uly sáske bolǵan shaqta, «at keldi, at keldi» degenge údere syrtqa shyqtyq. Uzyndyǵy esik pen tórdeı, asa bıik shoqtyqty, qulaǵy tas tóbesinde, sáýirde úıirge jiberilip, aı tolmaı qaıta ustalǵan tory dónenniń kózi shatynap tur eken.
Atty kórgen kezde Aqsaqaldyń ishi jylyp sala bergeni reńinen baıqaldy. Er salynyp, qaýmalap, attyń tizgininen ustap, qoltyǵynan demep mingizgende, «qabyrǵaly, jotaly» tory dónenniń ústi Aqsaqaldyń taqymyn toltyra kerip turdy.
«Qutty bolsyn!» aıtysty jurt. Sábden kókem úıirge túsken aıǵyr úıirin, týǵan jerin, ásirese, kóktemde umytpaıdy. Baılaýdan bosasa, qandaı jaǵdaıda da úıirine jetedi. Sondyqtan atty júk mashınasyna salyp, joldy baǵdarlatpaı alyp ketýdi eskertti.
Solaı boldy da.
Aqsaqaldan arnaıy shaqyrtý kelgen soń, Sháýildirge 1968 jylǵy maýsymnyń basynda on adam bolyp bardyq. Bul quramda Sábden kókem, kókemniń áıelderi Tájikúl, Aqkúmis, men jáne anam Qatsha, Tileýbek jıen, nemere inisi Ilesbek, Eskendir qojanyń anasy, Qambar shopyr bolyp bardy. Ábjappar bala qıǵylyqpen ol da qosyldy.
Qambardyń ústi jabyq júk mashınasyn kisi otyrýǵa jabdyqtadyq. Qalyńdata shóp salyp, kıiz tósep, kórpesheler saldyq. Kóligimiz jaıly boldy. Sóıtip Sháýildirge, Otyrar aýylyna jolǵa shyqtyq.
Aqsaqal úıiniń aldyna úlken kıiz úı tigilgen. Aýyl aǵalary, aǵaıyndary, dostary, kútýshi jigitter: Aqsaqal bastap Baıǵozy, Beskempir, Jaqsybek, Kenjebek, Seıdahan, Qasymbek, Júsip, Ábdirahym, Dúısen, Áshirbaı, Pernebaı, Aldabergender bizdi qarsy aldy.
Bizdiń kútimimizde min joq. Qaǵazymen turǵan ustalmaǵan ydys-aıaq, kórpeshe, jastyq. Astyń ne túri. Sháýildirden basqa elden mundaı kútimdi kórgen emespin. Án salǵan jigitter men áıelder «Sháýildir aýdan, Temirdi-aı, Kótershi qalqa keýildi-aı!» dep án salady. Aqsaqaldyń áıeli Ulbazar – keremet ánshi. Bıbigúl ánderin aına-qatesiz oryndaıdy. Tań-tamasha qaldyq. Aıtysker aqyn Bekarys Shoıbekovtiń anasy. Qaıtar sátte Baıǵozy kıit qoıyp, mint atady. Bir túıe, úsh jylqy, bir sıyr, bes ógizshe, barlyǵy on dedi.
«Aqsaqalǵa at berip, qyz bergen qudasyndaı qona kútilip, kıit kıip, mint minip aǵasy Baıǵozynyń, inisi Beskempirdiń úıinde de bolyp, esten ketpesteı rızalyqpen qaıttyq-aý Sháýildirden. Sháýildir tik turyp kútti bizdi. Muny qalaı umytarsyń?!» dedi Kamardin.
Shymkentte bir kezdeskende, Kamardinge Dýlat toryny Aqsaqaldyń Ábdaqpen quda bolyp, úlken uly Ýaıske qyzyn alyp, Ábekeńe mingizgenin aıttym. «Qazaqtyń osynshama ulan-ǵaıyr jerge ıe bolýyna janyn, qanyn qıǵan – at. Qazaqtyń bir-birine baýyr bolýyna jumsalǵan – at. Qazaqtyń kisiliginiń, adamdyǵynyń kórsetkishi bolǵan – at. Aınalaıyn, aınalaıyn» degende Kamardinniń shápeki boıy bıiktep, irilenip ketkendeı boldy.
Shabandoz Aıtýardyń áńgimesi.
1970 jylǵy 1 mamyrda Aqqumda aǵaıyndy Keńeshan, Kemelhan uldaryna súndet toı jasap, úlken kókpar berdi. Osy kókparǵa Aqsaqaldan kelgen Dýlat toryny Ábdaq aǵa alyp keldi. Kórdik. Tulǵasynda min joq janýardyń. Qalyńǵa erkin kirip, toqtaýsyz shyǵady. Mısyz qashqyr eken. Osydan bastap Dýlat torynyń turaqty shabandozy men boldym. Úıirge de jiberilip, Ábekeńniń jylqysynyń tuqymyn jańartty. Dýlat torynyń arqasynda qandaı jıyn-toıǵa barsaq ta, tórden oryn alyp júrdik.
Qazirgi kezde Sábden de, Aqsaqal da jaryq dúnıeden ozǵan, alaıda urpaqtary bir-birimen aǵaıyn-týys bolyp, pendege tán jaqsylyǵynda da, jamandyǵynda da qatysyp otyr. Adamzattyń baqytty, baıandy ómiri osy shyǵar.
Sabyr Ospanov,
zeınetker
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Túrkistan qalasy
