Kózkórgen

Osyndaı zamanda árkim ózin túzep, óz sózin asyryp, «meniki jón, óıtkeni salmaǵym bar, sen meniń qasymda kimsiń?» dep turǵan tusta, aramyzda joq ult jaq­sylaryn keıde esten shyǵaryp alatynymyz bar. Al sol ult jaqsylarynyń sar­qytyndaı sanaýlylardyń sózin keıde uqsaq, keıde uqpaı, biz jańa dáýirdiń ada­mymyz deıtin de jaı kezdesip qalady. Eger álgi ult ulylarynyń kózin kórgen, sózin estigen izbasarlarynyń estelikterin jetik tehnıkanyń kómegimen jazyp alyp, keıingi urpaqqa kórsetip otyrsaq, alyptar beınesi ashylyp, qyr-syryna keıingi urpaq qanyǵar edi. Erteńgi jazylar tarıhtyń burmalaýy joq bútin bolyp qalyptasýyna da bul septigin tıgizer edi.

Mundaı oıǵa sebep bolǵan ne nárse degenge keler bolsaq, jaqynda elordadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetinde uly jazýshy, ǵulama ǵalym Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń 120 jyldyǵyna arnalǵan estelik-suhbat bolǵan edi. Jınalǵan oqy­týshylar men stýdentterdiń aldynda qalamgermen dıdarlasqan, shákirti bolǵan Myrzataı Joldasbekov, abaıtanýshy Mekemtas Myrzahmetuly, Muqańnyń sózi men kózindeı bolyp ortamyzda júrgen Murat Áýezov ádemi estelikter aıtty. 

Myrzataı Joldasbekov ult ustazy­nyń uly qasıetterin, ásirese kishiligin, ushan-teńiz bilimin, ǵylymdaǵy ilimin, alty jasynda Muqańnyń Abaıdy kór­geni týraly óz áńgimesin syr ǵyp shertkende jınalǵan qaýym aırandaı uıyp otyrdy. Murat Áýezov ardaqty ákeniń urpaqqa jasaǵan qamqorlyǵyn, onyń jıyrma jasynda «Iаponııa» degen ma­qala jazyp, onda «Syrtymyz basqa jurt­pen tatý, sypaıy bolsyn, ishteı tarahıat (óner-bilim) asa baǵaly bolyp, erkin óssin», degen ulaǵaty qazaqqa qazir de aýadaı qajet ekenin jetkizdi. Tektiniń tuqymy taǵy bir máselege kóńil bóldi. Keıbir júzdesýlerde «Abaı men Muhtardy oqydyńdar ma?» dep saýal qoıǵanda shoshaıǵan bir saýsaqtyń kózge túspeıtinine ókinish bildirip, ulysyn oqymaǵan ult urpaǵy eliniń kósegesin kógerte me degen suraqty alǵa tartty. Mekemtas Myrzahmetuly Abaı men Muhtar ilimin tarata aıtty.
Sol sátte biz Abaıdy kórgen Muhtar qan­daı baqytty dep bir oıǵa qaldyq ta, odan keıin Muhtardy kórgen, úlgisin úırengen ortamyzdaǵy azamattarǵa da qyzyǵa qaraǵanymyz anyq. 

Iá, Abaıdy kórgen bala Muhtardyń zamanynda tehnıka joq edi. Tipti sýretke túsiretin fotoappart ta kemshin bolatyn. Muhtar Áýezovtiń dáýirinde beınetehnıka az bolsa da bar edi. Kúnde erteńmen júrip jazýshynyń tirshiligindegi tulǵasyn tolyq túsirip ala almadyq. Úzik-úzik qımyl-qareket, ushqyn-ushqyn sóz bar. Osy arada myna bir sergektikti aıta ketkenimiz lázim. Belgili azamat, teledıdar qaıratkeri Sultan Orazaly ádebıet pen mádenıettiń Muhtardan keıingi biraz alyptaryn, keshegi Ábish Kekilbaıulyn tastaı etip taspaǵa túsirdi. Kórip otyrsań aıyzyń qanady. Sózin estip, taza til taǵylymyna den qoıasyń. 

Bul aradaǵy aıtpaǵymyz, búgingi ult jaqsylary ortamyzda júrgende ádebıet pen mádenıette, ǵylymda ózindik orny bar, halqymyzdyń ardaqty azamattary týraly derekti-estelik dúnıeler túsirip, olar týraly qolda bar kórinistermen ushtastyrsaq degen nıet edi. Alda aıtqan kezdesýde Muhtar Áýezovti kórgen tórt adam bolsa, endi on jyldan keıin, otyz jyldan keıin estelik aıtar birli-jarym adam tabyla qoıar ma eken? Sol kezde áttegen-aı dep qalmas úshin osyndaı estelik-suhbattardy, dıdarlasýlardy taspalap, tipti jeke ózderin sóıletip alsaq bul keıingi urpaqqa sabaq, ári úlgi bolary haq. 

Mundaı jaqsy istiń bir ádemi taǵy­lymdy úlgisi boldy. Ony «Búgingideı kı­no, beınetehnıkanyń joqtyǵynan ári qunt­syzdyǵymyzdyń kesirinen kezinde Muhtar Áýezov sekildi ulylarymyzdyń nebir asyl sózderi jazylyp alynbaı qaldy. Sol kemshiliktiń ornyn toltyraıyn, elimizdiń kózi tiri qaıratkerlerin sóıleteıin, estelikterin, tolǵanystaryn jazyp alyp, keıingige saqtaıyn degen maqsatpen Eýrazııa ýnıversıtetinde telestýdııa ashqan edim. Sol stýdııada ádebıetimizdiń klassıgi Ábdijámil Núrpeıisovti ǵana jazyp alyppyn. Men ýnıversıtetten ketken soń, átteń paıdaly is jalǵaspaı qaldy», dep Myrzataı aǵa Joldasbekov ózi aıtqandaı, osy úr­dis­ti qaıta jańǵyrtsaq, qazaq hal­qynyń ulylary Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Beısembaı Kenjebaev, Kúlásh Baıseıitova, Ábilhan Qasteev, Baýyrjan Mo­myshuly taǵy basqa tuǵyry myqty tuńǵyshtarymyzdy, basqa jaqsy-jaı­sańdarymyzdy kórgen sanaýly sań­laqtardy sóıletip, alyptardyń halyqtyq qasıetin keıingige jetkizsek, qane. 

Eger osy ıgilikti isti dál qazir atqara almasaq, keıin alda aıtqan ulylardyń kózin kórgenderden de kóz jazyp qal­ǵan soń, áı salǵyrttyq-aı, demeske shara qaısy? Baryn baǵalaǵan jurt ót­kenin jańǵyrtyp qana qoımaıdy, ult tarıhynyń dińgegi sanalatyn qaı­ratkerlerin qadir tutyp, aqıqat tarıh betine shyǵarady. Arǵy ǵasyrdaǵy qa­zaq­tyń aqyn-jyraýlaryn batyr-baǵylandaryn, sóz ustaǵan kósemderin keıingi urpaǵy kitaptan bilse, alda jyldar jyljyp, ǵasyrlar almasqan tustaǵy jas aldyńǵy alyptardy beınetaspa men úntaspadan uǵyp, tanyp, biletin bolady.

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»