Táýelsizdiktiń qyzyǵy men qıyndyǵy, naryq pen halyqtyń áleýmettik tanystyǵy endi bastalyp, jańa jatyrqatyp, eski esirketip jatqan kez edi ol. Táýelsiz kúnderdiń tomaǵasy alynǵan kezde ushar qanatqa demeý, júrer jolǵa jebeý bolatyn kúsh te, kúdik te – qara altynǵa degen halyqtyq úmit te jatty. Keńestik kezeńnen kerneýin saqtap jetken: «Qudaı baıytpaǵandy – munaı baıytty» deıtin sóz bar-dy. Bul sóz kezinde qyzyl úgitke qylaýsyz qyzmet jasady. Odaq ydyrap, oıǵa shaýyp, oraıyn taýyp, qyrǵa shaýyp alaryn alyp, qolda bardy uqsata bilýge degen el qımyly birlikpen shegendeldi. Muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy alpaýyt el «boıjetip otyrǵan sulý qyzy bar kempir men shaldyń aýylyna» qaraı ókshe kóterip, órisin keńeıtýdiń yńǵaıyna beıimdeldi. Alys-jaqyn Alash jurtyna nazar saldy. Syndarly kezeń sapqa turdy. Osynaý syndarly kezeń Elbasy Nursultan Nazarbaev pen bolashaq Premer-Mınıstr Nurlan Balǵymbaevty kezdestirdi. Osy kezdesý Nurlan О́tepulynyń ómirbaıanyna ónegeli, órkendi jańa better qosty. Azamattyń abyroıly baspaldaqtary eldik bıiktikke kóterildi.
1994 jyl. Men onda Atyraý oblysyndaǵy Maqat saılaý okrýginen saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty edim. О́ńirlerge sapar barysy jergilikti jerlerde asa kúrdeli jaǵdaıda júrip jatqan táýelsizdik tynysyn qapysyz kórsetip, eldiń alań kóńili men arman-úmiti birdeı toǵysyp, áleýmettiń áleýeti birde jumbaq, birde syrǵaq bolyp jatqan-dy. Ásirese munaıǵa úmit artqan halyqtyń maqsat-múddesi bazarǵa ketken ákesin kútken balanyń keıpindeı bolatyn. Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev Joǵarǵy Keńestiń kezekti plenarlyq otyrysyna Nurlan Balǵymbaevty ertip keldi.
Ol eldegi ekonomıkalyq, qarjy-qarajattyq ahýaldy bajaılap aıtyp, baıyptap túsindirgen soń, Nurlan Balǵymbaevty Qazaqstannyń Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstri laýazymyna usynyp, depýtattyq korpýstan úmitkerdi qoldaýdy surady. Parlament reglamenti boıynsha talqylaý, suraq-jaýap almasý qyzý júrip berdi. Elimizdegi munaı-gaz qory, onyń óndirisi, problemalary, eń bastysy, qolda bar shıki munaıdy eselep óndirip, qundy taýarǵa aınaldyrý joldary týraly egjeı-tegjeıli saralap bergen bolashaq mınıstrdiń óz salasyn jetik biletindigi, naryqtyq qatynastardyń qaǵıda-qalyptaryn meńgergendigi, halyqaralyq naryqqa shyǵýdaǵy isker kózqarasy men istiń kózin tabar prınsıpi Parlamentke laıyqty kandıdatýra kelgendigin kórsetti.
Árıne, birden kelisken jalpaqshesheı pikir bolǵan joq. Talqylaý barysynda 17 depýtat sóz alyp, ózderiniń pikir-kózqarastaryn jan-jaqty ortaǵa saldy. О́z kásibin jete meńgergen maman kadrdyń munaı aldynda turǵan mindetterdi tolyq saralap, taldap, taratyp aıtýy Parlamenttiń qyzý temperatýrasyn óz deńgeıine túsirip, daýys berý nátıjesinde barynsha basym daýyspen Nurlan Balǵymbaev elimizdiń Munaı-gaz ónerkásibiniń jańa mınıstri mandatyna ıe boldy.
Sonyń aldynda ǵana munaıly óńirdegi kezekti issapardan oralǵan betim edi. Eldiń munaıǵa artqan muhıttaı úmiti, aldaǵy kúnderde osy salanyń qarymy arqyly táýelsizdik tuǵyryn tiktep ketýdiń jaı-japsary, is tetigin isker kadrǵa tapsyrýdaǵy halyqtyq qaǵıda, el amanatyna adaldyqty azamatqa senip tapsyrý jóninde men de óz oıymdy ortaǵa salyp, áriptesterden úmitkerdi qoldaýǵa shaqyrdym. Menen keıin sóılegen depýtattar: «sol óńirden saılanǵan depýtattyń ýáji bárinen de senimdi ári shynshyl» degen ustanymdaryn aıtyp, sózimdi biraýyzdan qostap shyqty.Ýnıversıtetti bitirgen soń joldama boıynsha 1974-1976 jyldary sol kezdegi Mańǵystaý oblystyq gazetinde tilshilik qyzmet atqardym. Sol kezeńde óńirdegi belgili munaıshylar men burǵyshylar, geologtar men operatorlar týraly birshama qalam terbedim. Sol saparlar barysynda Mańǵystaý óńirinde Nurlan Balǵymbaev atqarǵan azamattyq isterdiń jaqsy mysaldary jarqyrap shyǵyp jatatyn. Biri onyń kánigi maman ekenin, istiń tetigin tez tabatyndyǵyn aıtsa, biri onyń tabandylyǵy men tazalyǵyn, ádildigi men sheshimpazdyǵyn aıtatyn, endi biri joldastyqqa berik, dostyqqa adaldyǵyn syr etetin. Mańǵystaýdyń mań dalasynda shubyrǵan munaıshy izderiniń biri Nurlan Balǵymbaevtyń óshpes súrleýi, óshirilmes izi bolatyn.
Tektiniń tuıaǵy, shalqar aıdynnyń qııaǵy edi ol. О́miri ózgeden bólekshe edi. Ákem marqum onyń ákesi, kezinde meniń týǵan aýdanym Jylyoı aýpartkomynyń birinshi hatshysy, Gýrev oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan О́tep Balǵymbaevty aýzynan tastamaıtyn. Onyń ashyq ta ádil minezin, halqyna qyldaı qııanaty joq qylaýsyz qyzmetin, qarapaıym, qatal da týrabıshil talabyn únemi mysalǵa alyp, bosań basshylarǵa degen ókpe-nazyn bildirip otyratyn.
Keıin osylardyń bárin jeke kezdesip, syrlasyp otyrǵanda aıtqanymda Nurekeń arqalanyp ketti. Onyń osyndaı arqalanyp, arýaqtanyp ketkenin eki ret kórdim. Ekinshisi, ultymyzdyń uly qalamgeri Ábish Kekilbaevtyń bir saltanatty sharasynda toı tizginin ustaýǵa týra keldi. Sonda: «Baıaǵyda jelmaıamen jer kezip, jeruıyq izdegen Asan Qaıǵy babamyz Shyńǵyrlaýǵa kelgende: «Eı, Shyńǵyrlaý, jylqy ózi ósken joq, sen ósirdiń! Shyńǵyrlaý renjir, túıeniń qomyn sheship, jaǵasyna aýnap-qýnap túnep keteıin» dep sol jerde úsh túnep attanypty» dep aıta kele, osy sózdi oınatyp: «Eı, qazaq munaıy, sen óziń ónip jatqan joqsyń, Nurlan Balǵymbaev óndirip jatyr» dep oǵan sóz bergenimde ardaqty aǵa suńqardaı silkinip, arýaqtanyp ketip edi. Nurekeń onda «Qazaqoıldyń» prezıdenti bolatyn.
Tulpardyń tegin tulpar tanıdy, suńqardyń samǵaýyn suńqar ǵana kóre alady ǵoı. Osy oraıda Elbasy eldiń muńy men muqtajy ıyǵynan basyp, táýelsizdiktiń talaıly kezeńinde talantty munaıshyny taýyp, jyraqta júrgen jerinen (ol kezde Nurlan О́tepuly Amerıkada, munaı salasynda bilim alyp, «Shevron» kompanııasynda tálimgerlik tájirıbeden ótip jatqan) elge qaıtaryp, úlken senim bildirip, áýeli mınıstr, keıin Premer-Mınıstr etip taǵaıyndady. 1994-1999 jyldar aralyǵynda Qazaqstanǵa kelgen sheteldik alyp kompanııalardyń, sonyń ishinde munaı-gaz salasyndaǵy álemdik dárejedegi birlestikterdiń senimine kirip, memlekettiń ekonomıkalyq-áleýmettik áleýetin kóterýge úles qosýynda Nurlan Balǵymbaevtyń erekshe mańdaıteri bar.
Memleket halyqqa senim ınvestısııasyn berdi. «Chevron Corporation», «British Petroleum», «Mittal», «Samsung», «General Electrics», «General Motors» sekildi álemdik bıznestiń alpaýyttary, solarǵa ilesken jáne basqa halyqaralyq dárejede keńinen tanylǵan kompanııalar qazaq eline alańsyz keldi. Osynyń nátıjesinde Qazaqstannyń astanasy jańa qonysqa kóship, halyqaralyq geosaıası kartada táýelsiz elimizdiń turaqty qonysy boı kóterdi. Astanany kóshirip-qondyrýdaǵy Nurlan О́tepulynyń uıymdastyrýshylyq, iskerlik, azamattyq bolmysy jańa qyrynan tanyldy.
Tekti jerdiń tebininde, kórgendiniń kóriginde ósken ul qyrdaǵyny qııadan shalatyn, qııadaǵyny qınalmaı alatyn, sertke kelgende semseri qynynda qylpıtyn azamat bolyp erjetedi. Osylaı erjetken Nurekeń tomaǵasy alynyp, topqa túskende taqymy berik shabandoz, qoly qarýly qamshyger bola aldy. Bekzattyq bolmys, saldyq symbat, tizgindesip túzilgen oı men árekettiń erkindigi ony kóp qatarlastarynan oqshaý kórsetip turatyn. Ol ómirden ótkende otbasyna joldaǵan kóńil aıtý jedelhatynda Nursultan Ábishuly onyń azamattyq tulǵasyna osy turǵydan kelip, aıryqsha sıpattama bergeni jaıdan-jaı emes.
«Máskeý bir kúnde salynǵan joq» dep támsildeıdi orys halqy. Álemdik geosaıası tarıhta qaı astana da bir kúnde salynbaǵan. Birdiń usynysy myńdardyń qostap-qoldaýyna ulasqan sol bir jasampaz jyldarda eldik birlik pen yntymaq Astana tórinde Báıterek bolyp boı kóterdi. Esińizde bar shyǵar, qadirli oqyrman, astana tórinde asqaqtap, kúni búgin elordanyń ulttyq nyshanyna aınalǵan Báıterekti 1997 jyly 97 metr bıiktikke kóterip, alyp samuryqtyń altyn jumyrtqasyn ulttyq uıaǵa salǵan áleýetti qoldyń biri Nurlan Balǵymbaevtiki ekenin tarıh umyta qoıǵan joq.
Qapııada joǵalǵan jandy izdeýdiń de san túri bar. Bárin de eske alasyń, ókinesiń, onymen bolǵan jaqsy kúndi jadyńda tiriltesiń. Jaqsylyǵyn aıtasyń, elge sińirgen eńbegin aıtasyń. Odan basqa qoldan ne keledi dep oılaısyń. Joq, budan basqa qolyńnan keletin is jeterlik. Ony úlgi-ónege etýdiń san alýan joly bar estelik jazý, esse týyndatý, estelikter kitabyn shyǵarý, zamandastarynyń lebiz-sózderin, pikirlerin túzip, ortaǵa shyǵarý, týǵan kúninde ımanı dastarqan jaıyp, quran baǵyshtaý, eldi mekenderge, mektepter men oqý oryndaryna, kóshelerge atyn berý, eskertkishin soǵyp, eldiń nazaryna usyný, eske alý keshterin ótkizip, jas urpaqqa tálim-tárbıe etip usynyp otyrý, tipti urpaǵyńa retti jerinde osyndaı aqjarma azamat bolǵanyn aıtyp otyrsań da úlken saýap emes pe? Nurekeń Elbasynyń keńesshisi bolyp, Aqordada otyrǵan kezde ekeýara shekaranyń shegeni ashylyp, jıi kezdesip, aǵa-ini bolyp emen-jarqyn áńgimelesýdiń reti keldi. Qazaq munaıynyń 110 jyldyǵy qarsańyndaǵy kúnderde «Egemen Qazaqstanda» jarııalanatyn maqalasynyń aýjaıy týraly kóbirek kezdesip, el men jer haqynda tereńdeý syrlasýdyń tıegi aǵytyldy. Birimizge birimiz jaqyndaı tústik. Alpys jasqa tolǵanymda arnaıy kelip, júrekjardy sózin aıtty. Sol toıymda Alashtyń aıaýly aqyn qyzy Farıza apam tuńǵysh ret asaba bolyp, Ábish aǵam keńinen tolǵap bastap sóılep, meni Báıterektiń butaǵy, Qarataý bıdiń urpaǵy dep kópshilikke jańasha tanystyryp edi. Osynaý ázız jandardyń bári de qazir ortamyzda joq, ómirdiń ókinishi osy emes pe? Kúni keshe janymyzda júrgen jaısańdardy endi izdesek te taba almaımyz. Bul joqtyń baǵasy – qymbat. Sonyń biri – Nurlan О́tepuly Balǵymbaev.
Nurekeńniń kesek, qyzyq minezderi bar edi. Aıaq astynan sheshim qabyldaýdaǵy, ózin tolǵandyrǵan saýalǵa jaýap izdegen kezdegi albyrttyǵy men alǵyrlyǵy teń túsip, baıyz tappaı ketetindigi oǵan jarasyp turatyn. 2013 jyly sáýir aıynda Nurekeń ákesi – О́tep aǵaǵa arnap as berip, shúlen taratty. Atyraý boıy saltanat pen marhabattyń shuǵylasyna bólenip, ulttyq oıyndarǵa ulasyp, alaman báıgeniń dúbiri Jaıyq boıyn jaǵalap ketti. Nurekeń óte kóńildi júrdi. Ákesiniń kózin kórgen, qyzmettes bolǵan aǵalary qaýmalap kelip, ortany toltyryp, onyń jan dúnıesiniń jaılaýyn qulpyrtyp jibergen-di. Úlken astaǵy kirispe sózdi maǵan bastatyp, О́tep aǵama arnaǵan jyrymdy janary botalap tyńdap, arqamnan qaǵyp, baýyryna basqan kezdegi meıirimdi jylýy áli boıymda.
Nurekeń minezdiń azamaty edi. Sol minezi Aqordada da kórindi. Birde meni telefonmen shuǵyl shaqyryp, «eki jyldaı úlken kisige keńesshi boldym, bul jerde budan ári otyra berýdiń qajettigin tappaı otyrmyn, odan da munaıshylardyń arasyna baryp, ózim biletin jumysty qoıan-qoltyq qolǵa alsam deımin, Elbasynyń atyna ótinish jazǵaly otyrmyn, sonyń mátinin kelisip alaıyq» dep tosynnan sóz bastady. «О́tinishti qaı tilde jazǵanym durys» dep maǵan shanshyla qarady. «Árıne, qazaq tilinde jazǵanyńyz jón bolady» dedim. Arada jarty saǵat ótkende ótinish daıyn bolyp, Nurekeń Elbasyna kóterilip ketti. «Kelgesin habarlasam, ornyńda bol» dedi shegeleı sóılep. Bir saǵattyń shamasynda qaıta oralyp, onyń kelisimin alyp keldi. «Mine, endi men erkin adammyn» dedi kúlimsireı til qatyp. Aq jol tilep, aǵanyń qolyn aldym. Osylaısha óz minezi ózine ǵana jarasqan, qazaq munaıynyń mártebesin kóterýde eleýli eńbek etken keshegi Premer-Mınıstr memlekettik qyzmettiń tarıhı sahnasynan túsip bara jatty.
Nurekeń munaı salasyndaǵy halyqaralyq qurylystyń basshysy bolyp, jańa jumystyń tizginin ustady. Astana tórindegi bıik ǵımarattyń on besinshi qabatynan jaıly oryn jasaqtap, jastaıynan etene bolǵan munaı maıdanyna kirdi. Sonda júrgende, eki jyldaı ýaqyt buryn, Nurlan aǵama sálemdese barǵanymda ánsheıinde janary jarqyldap, jaǵasy jaılaýda otyratyn ol kisiniń júzindegi nur sál solǵyn tartqandaı kórindi. Qazbalap surasań qaǵyp tastaıtyn minezin bilgendikten, oraǵytyp sóz bastap edim. «Men aýyryp qaldym, anaý-mynaýǵa boı aldyrmaıtynymdy bilesiń ǵoı, bile júr, alda alapat kúres turǵan sekildi» dep salqyndaý jymıdy.
2015 jyldyń qazan aıynyń basynda Atyraý jaqtan taǵy bir salqyndaý sóz jetken. Aǵamyz týǵan topyraǵyna taban tirep, aǵaıyn-týmanyń kóńilin qobaljytyp jatyr degen soń, jubaıym Naǵıma ekeýmiz Atyraýǵa alań kóńilmen jedel jettik. Qaısar minezdi qaıran aǵa, qabaǵyn ashyp, baýyryna basyp, jasymaı qabyldap, betimizden súıip, tórgi úıinde tik otyrdy. Qýanyp qaldyq, tipti qarǵyp turyp ketip, arǵymaǵyna qol sozyp, quıryq-jalyn tógiltip, quıǵytyp shaýyp keterdeı kórip, kóńil birlep, toıǵa shaqyrýǵa da ret taptyq. Tek qoshtasar sátte, ornynan baıaǵy ádetinshe jeńil turyp, zaldyń ortasyna jete bere: «О́tegen, beri kel, aıtar sózim bar», dep shaqyrǵanda toıǵa kelip qalar degen dáme kóńil bas kóterip qalyp edi.
«Baýyrym, men sharshadym, jeńilmeıin dep kúrestim, jeńe almaıtynymdy sezdim, seniń balańnyń toıyn ashamyn degen ýádem bar edi, Allanyń isine adam ne isteı alady? Alystan habar alyp, ańdap júrgeısiń. Eshkimge eshnárse demeı-aq qoı, saǵan tapsyrma, meniń qulpytasyma jazylar bir shýmaq óleń jaz, uzatpaı jiber» dep, jaýtańdap qaraı bergen meni baýyryna tartty. «Qudaı qýat bersin, aǵa, áli-aq turyp ketesiz», deı bergenimde, «Boldy, joldaryń bolsyn, balalaryń baqytty bolsyn, tapsyrmany tez orynda» dep qysqa qaıyrdy. Aǵanyń minezin bilgendikten endi eshteńe aıta almadym.
Minez demekshi, Nurekeńniń aqtyq saparǵa daıyndyǵy da erekshe boldy. Osy kúnderde ol óziniń máńgilik mekenin Atyraýdyń shyǵys betindegi úlken qaýymdaǵy anasynyń qasynan daıyndatyp, qaı jerde jatady, janazasyn qaı molda shyǵarady, súıegine kimder kiredi, asy qaı jerde beriledi, kimder as tizginin ustaıdy, estelikter kitabyn kimder qurastyrady, jetisi, qyrqy, jyly qaı jerlerde beriledi bárin jipke tizip jazyp, qulpytasynyń jobasyn ózi syzyp, qolyn qoıyp bekitip, ózi sengen azamattyń qolyna bergen. Beıitiniń basyna qoıylar qyzyl granıtten tutas qashalǵan báıterek-dińgekti qaı jerge qoıý jóninde ózi qatysyp, túsindirgende jaǵdaıdan beıhabar kranshy orys jigiti: «kogda nachnem?» dep suraǵanda eki qoly qaltasynda turǵan Nurekeń jaıbaraqat qana: «potom skajý» depti. Allanyń pármenin asqan azamattyq, dárgeıli dárejede qabyldap, ımanı daıyndyq júrgizgen. Sońǵy saparyn sabyrmen qabyldap, salqynqandy sheshim qabyldaý kez kelgen jannyń qolynan kele bermes.
Arada úsh-tórt kún ótkende telefonmen habarlasyp edim, qysqa amandyq-saýlyqtan soń: «Tapsyrmam ne boldy? Jiber. Meni umytpaı eske alyp júr» dep qysqa sóıledi de, jótel qysyp býlyǵyp qaldy. Sol kúni janym jabyrqap otyryp, bir shýmaq óleń jazdym da: «Aǵa, tapsyrmańyzdy oryndamasqa amalym qaısy», dep jazǵanymdy ınternet arqyly joldaýǵa májbúr boldym. Aldym dep habarlasty. Sonda jazylǵan epıtafııa mynaý edi:
Tý tikti: týǵan elinde,
Qazaqtyń baıtaq jerinde,
Mansap pen dańq tórinde,
Izgilik bolyp eńbegi,
Iz tastap ketti ómirge!..
Arasha bar ma ólimge?
Biraq, kóńilimde Nurekeń aýrýǵa boı bermeı turyp keter degen úmit bir sátke de úzilgen joq. Qaraly habar jetkende de sene almaı kóp otyrǵan jaıym bar. О́limge qııar adam emes edi. Onyń ón boıynan, júris-turysynan ómirge degen qushtarlyq esip turatyn. Onda tolqyǵan teńizdiń minezi bar edi, shalqyǵan dalanyń shýaǵy bar edi, basyn qar japqan zańǵar taýdyń bıiktigi bar edi, týǵan halqyna tartqan tulǵalyq qasıeti bar edi. Taqýa taǵdyr oǵan uzaq ǵumyr bergen joq. Mańdaıdaǵy jazýdy tańdaıdaǵy sóz ózgerte ala ma? Táıiri jarqyldap týyp, jasyndaı janǵan mundaı azamatqa alpys segiz jas kóp emes qoı. Albyrt shaǵy men alǵyr shaǵy alǵa ozyp, jetiqat jerdiń qýatyn altyqat aspanǵa shyǵarǵan azamattyq qaırat qydyrly ǵumyrynda jarqyraǵan iz qaldyrdy. О́zi de Báıterekteı azamat edi, rýhy bıikke samǵap ketken bolar. Tiri júrgende ortamyzda jetpis jasyn ózi barynsha súıip, qadirlep ótken elimen birge atap ótip, jarqyldap, jaınap otyrar edi.
Endi onyń jetpis jyldyǵyn týǵan halqy atap ótip jatyr.
О́tegen ORALBAIULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
