«...Esti el qandaı ataýda bolsa da tarıhı oryndaryn, otyrǵan ıelikterin qaz-qalpynda saqtaıdy. Biz bolsaq turaqsyzbyz» dep jazypty gazetimizde jarııalanǵan bir maqalaǵa ún qatqan Maǵrıpa Shójeǵulqyzy atty oqyrman. Aldyńǵy býyn aqsaqaldarymyz aıtatyn sóz edi. Er-azamattar aıtatyn sóz edi. Olardan qaıyr bolmaǵan soń, shydamy taýsylyp ózim-aq aıtyp bereıinshi degen bolýy kerek. Oryndy pikir. Ashyq aıtylǵan. Shyndyqty aıtý úshin qaı zamanda da eshteńeden qaımyqpaı qasqaıyp turyp aıtýǵa týra kelgen. Buryndary, árıne. Keshegi keńestik kezde, demokratııanyń joq kezinde bizdiń kóptegen azamattarymyz shyryldaǵan shyndyqty talaı-talaı aıtty. Sonyń saldarynan qyzmetterinen aıyrylǵandar da boldy. Sonda da aıta berdi. О́z bastarynyń paıdasy úshin emes, eli úshin aıtty. Keıingi kezderi de aıtýshylar boldy Sheraǵań sııaqty. Biraq Sheraǵań jalǵyz edi. Úni «shyqpady»...
Joq... Biz áli de aıtyp jatyrmyz. Tipti burynǵydan áldeqaıda kóp aıtatyn boldyq. Bar aıyrmashylyǵy qazirgi aıtqandarymyzda mán-maǵyna joq. Sý tatıdy. Ánsheıin maqtanshylyq. Odan qaldy astamshylyq. Odan qaldy myqtylarǵa jaǵyný. Jaramsaqtaný. Kólgirsý. Bilgishsiný. Jappaı solaı. Sondyqtan da kópshilik jurt kúledi. Keıde Abaı HIH ǵasyrdaǵy óleńderin HHI ǵasyrda ómir súretin qazaqtarǵa arnaǵan joq pa eken dep oılaımyn. Qudaıdyń qudiretimen «Boıy bulǵań, sózi jylmańnan» bastap búkil óleńderi búgingi biz týraly.
Al, sheneýnikter she? Olardyń da aýyzdaryna damyl joq. Soǵan qaraǵanda qoldary bos, ýaqyttary kóp. Qaptaǵan jınalys. Jaǵalaı ýáde. Biz anany áıtip jatyrmyz, mynany búıtip jatyrmyz dep bastaıdy. Sodan soń anany áıtetin bolamyz, mynany búıtetin bolamyz dep aıaqtaıdy. Qashan?.. El tabysyn eseleıtin isterdi de endi ǵana qolǵa alyp jatqan sııaqtymyz. Máselen, aýyl sharýashylyǵyn damytý kerek ekendigi ǵasyrlar boıy mal baǵýdan ózge eshteńe bitirmegen qazaqtyń esine jańa ǵana tústi.
Jalpy, anany alaı qylý kerek edi, mynany bylaı qylý kerek edi degen sııaqty bilgishtik bizdiń bárimizge ortaq qasıet. Usynys, pikir aıtýdan eshqashan kende bolǵan emespiz. Biraq, ol jumystardy kim isteıdi? Sol jaǵy túsiniksizdeý.
Qoldarynda azdy-kópti bıligi, azyn-aýlaq qarjysy bolyp, ara-tura bolsa da ýádelerin oryndap turǵandyqtan ba eken, áıteýir burynǵy sheneýnikterdiń edáýir bedeli bolýshy edi. Halyq ta birshama syılaıtyn. Búginde ol joq. Sheneýnik týraly áńgime qozǵalsa, biraz aǵaıyn kirpideı jıyrylady. Áı, qoıshy solardy, qara bastarynyń qamyn kúıtteýden artylmaıtyn adam kimge qaıyr qylýshy edi deıdi. Elińdi, jerińdi oılap jatqan olar joq dep tyjyrynady. Bul árıne, jaqsy emes. Halyq memlekettik qyzmetshilerge senýi tıis. Tek sonda ǵana adamdar adal eńbek etýge tyrysady. Bolashaǵyna úmitpen qaraıdy. О́zimiz jıi qaıtalaıtyn patrıotızmiń de osyndaıdan paıda bolady. Biz bolsaq ispen dáleldenetin patrıotızmniń ózin sózge aınaldyryp aldyq.
Sóz bar jerde, is joq deıtin qaǵıdaǵa ılansaq, bizdiń kóp sózdiligimizdiń ózi úlken kúmán týǵyzady. «Sóz – saban, is – dán» depti burynǵy ótken ata-babalarymyz. Ol az deseń, «Sóz bergenge erme, bóz bergenge er: sóz beınet bolar, bóz kóılek bolar» deıtin mátel taǵy bar. Osyndaıdan ǵoı biz ózi ne istep, ne tyndyryp júrmiz dep oılaıtynyń.
Nelikten sózge sonsha úıirmiz? О́ıtkeni «aýyzben oraq orý» ońaı. Al, biz qashanda ońaıyna qaraı júgirip daǵdylanǵanbyz. Joǵaryda ózimiz mysal keltirgen maqalada japondar týraly aıtylady. Estigen qulaqta jazyq joq, sol japondaryńyz kóshede kezdesip qalǵan tanysymen toqtap turyp amandasýdyń ózine ýaqytym ketip qalady dep ýaıymdap, oń qolymen keýdesin basyp, jymıyp, basyn ızep qana óte shyǵatyn kórinedi. Al, biz she?.. «Ota ala kelgen áıeldiń otyz aýyz sózi bar» degendi aıtqan kimder edi...
Jaqynda bir tanysymmen kezdeısoq ushyrasyp qalyp, jarty saǵattan astam turyp áńgimelestik. Artynan úıge kelgen soń jańaǵy kisimen ne týraly sóıleskenimdi esime túsire alsamshy. Sóıtse, anany-mynany aıtyp, qysyr áńgimemen ýaqytty bosqa ótkizippiz.
Saǵattarǵa sozylatyn aqyndar aıtysy men qazaqtyń toılary she? Shyqqan aqshany qoıshy. «Aqsha degeniń qaǵaz emes pe» deıdi ony aıtsań taǵy. Bárinen buryn ýaqytty aıtsańshy, zaıa ketken. О́rkenıetti elderde belgili bir kásippen aınalysý úshin ýaqyt jetkize almaı qınalady eken. Biz bolsaq ýaqytty ótkize almaı qınalamyz. Osydan keıin qazaqty ǵajap emes dep kór!
Bireýlerdiń qazaqty taǵy jamandapty ǵoı dep renjıtinin bilem. Endi qaıteıin. Aıtyp qalǵan aýyz.
Tilde býyn joq...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
