Ádette kommersııalyq kınonyń kózdeıtini de, basty maqsaty da – qarajat, tek qarajat tabý ǵoı. Qaıtken kúnde de kópshiliktiń ańsaryn aýǵyzyp, kınoteatrlarǵa kórermendi kóbirek jınaý. Zaldar lyq tolǵan saıyn, kózdegeni de jaqyndaı túsedi.
Kádýilgi bazardaǵy satýshy dersiz. Satýshy tutynýshynyń kóńilin taba alatyndaı neǵurlym eptirek, pysyǵyraq bolsa, soǵurlym onyń janyna adam jınalǵysh keledi. Adam kóbirek jınalsa, taýary da jyldamyraq satylady. Eń bastysy, satýshy eptileý bolǵan saıyn, qandaı taýardyń ótimdi ekenine jáne tutynýshy psıhologııasynyń qyr-syryna meılinshe qanyq degen sóz. Tipti taýary sapasyzdaý bolsa da, betin súrtip, jyltyratyp qoıýy múmkin. Áıteýir satylyp ketkenshe, ýaqytsha bolsa da, óńin joǵaltpasa sonyń ózi jetip jatyr. Búgingi bizdiń kommersııalyq kıno men kórermen arasyndaǵy baılanys keıde osy satýshy men tutynýshynyń ara-qatynasyn elestetedi.
Jýyrda «Habar» telearnasynda kórsetilgen bir baǵdarlamada sońǵy eki-úsh apta boıy prokatta júrip jatqan kommersııalyq fılmniń («Brat ılı brak») prodıýseri: «Qazirgi kórermenniń suranysyna saı fılm túsirýge tyrysamyz» dedi. Shynynda, búgingi kórermenniń suranysy qandaı? Álbette bul suraqtyń jaýabyn «kórermenniń suranysyna saı túsirilgen» sol fılmderdiń ózinen tabatynymyz haq. Naqtyraǵyn aıtsaq, qazirgi tańda elimizde túsirilip júrgen kommersııalyq fılmderdiń kórermeni men onyń talǵam-talaby, suranysy telearnalardaǵy oıyn-saýyqqa qurylǵan túrli baǵdarlamalar, ázil-syqaq teatrlarynyń qoıylymdary, teleserıaldar, sheteldik túrli janrdaǵy kommersııalyq fılmderdiń «shekpeninde» tárbıelenip shyqty deýimiz kerek. Iаǵnı, qazirgi kommersııalyq fılmder – elimizdiń sońǵy jyldardaǵy aýdıo-vızýaldyq keńistiginiń jalpy kórinisi.
Baıqaǵanymyzdaı, kommersııalyq fılm, kórermen suranysy, aýdıo-vızýaldyq keńistik birin-biri áser etip, ózara baılanysyp jatyr. Kórermenniń basym kópshiliginiń nazary da osy fılmderde. О́ıtkeni ózge fılmderge qaraǵanda, olardyń alty qyrdan asyp, jetinshi qyrǵa baryp jyǵylatyn myqty jarnamasy bar. Kınoteatrlarda ǵana emes, keıbiri tipti telearnalardan kórsetilip, baǵdarlamalar uıymdastyrylady, maqalalar jarııalanyp, áleýmettik jelilerde qyzý talqylanady. Nátıjesinde, jaqsy jarnamanyń kómegimen, ol fılmderdiń kórermenge jetýine múmkindik molynan týyp jatady. Tipti, sońǵy kezderi kópshilik úshin qazaq kınosy osy kommersııalyq fılmdermen shekteletindeı áser qaldyrady.
Buǵan qýanýymyz kerek pe, álde oılanatyn másele me? Qýanaıyn deseń – telearnalar men sheteldik, ásirese amerıkalyq dúnıelerdiń yqpalymen dúnıege kelgen bul fılmderdiń kópshiligi kınoteatr zalynda otyrǵan kórermenniń qolyndaǵy popkorn men koka-kolany eske túsiredi. Ekeýiniń de dámi tátti sekildi, biraq zııany bolmasa, esh paıdasy joq. Nársiz. Mahabbat tálkegin arqaý etken sol baıaǵy taptaýryn sıýjet, erteli-kesh otandyq telearnalardyń ekranynan túspeıtin ázil-syqaq teatrlarynyń akterleri, KVN oıynshylary, ánshiler, bir fılmnen ekinshisine «kóship júretin» «juldyzdar», dóreki ázilder men yrjalaq kúlkiler, kósheniń sózine qurylǵan mánsiz dıalogtar, shubalańqy til... Osyndaı dúnıelerdiń kórermen tarapynan «qazaq kınosy damyp bara jatyr» degen maǵynadaǵy pikirdi aıtqyzdyrýynyń ózi shyn máninde alańdatady. Álbette, tek qarajat tabýdy kózdeıtin dúnıeden úlken ónerdi talap etýdiń ózi aqylǵa qonymsyz ekeni belgili. Osy tusta bizdiń aýdıo-vıdeo keńistigimizde jaqsy kınoǵa (kıno ǵana emes-aý, jalpy óner men ádebıetke) degen jarnamanyń joqtyǵy bilinedi. Kıno týraly tanymdyq baǵdarlamalar joqtyń qasy. Ázirge kópshilik suranysyn jańaǵydaı kommersııalyq fılmder ótep, talǵam-talabyn tárbıelep otyr. Al endi sol kommersııalyq fılmderge qarap, búgingi telearnalarymyzdyń da jaǵdaıyn sezýge bolady. О́ıtkeni ekeýiniń de kózdegeni bir-birimen úndesip jatyr. Biri qaıtken kúnde kórermendi kınoteatrǵa tartyp, qarajat tabý, ekinshisiniki – qandaı jolmen bolsa da, áıteýir reıtıngti jaýlaý. Túpki maqsat – bir. Kórermen. Jáne eń qyzyǵy – ekeýi de bir-biriniń kórermenin «daıyndap», birine-biri «qyzmet» etip otyr. Shynynda osy eki ortadaǵy kórermendi beınebir kúshtiniń qolynda ketetin «kókpardyń laǵy» dersiz. Sondyqtan kommersııalyq kıno men kórermen suranysy týraly másele qozǵalǵanda, rýhanı keńistigimizdiń ózge salalarymen birge keshendi túrde qarastyrýdy talap etedi.
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
