Qazaq kınosynyń alǵashqy qadamdary, qalyptasýy men damý kezeńderinen málimet beretin bul arhıvtik qujattar buryn esh jerde jarııalanbaǵan eken. Árıne, keleshekte osy materıaldardyń barlyǵy kıno óneriniń tarıhy týraly eńbekterge enip, qosymsha málimettermen tolyqtyrýǵa úlken kómegin tıgizeri sózsiz. 1927-2000 jyldar aralyǵyn qamtıtyn bul arhıvtik qujattarda elimizde fılmderdi taratý jelileriniń qurylýy men damýy, fılmderdi qazaq tiline dýblıajdaý jumystaryn uıymdastyrý, kıno mamandaryn daıarlaý, kınorepertýar, fılmderdiń ssenarııleri men olarǵa baılanysty pikirler t.b. kórsetilgen.
Buryndary jalpy mazmunda belgili bolǵanymen, tarıh betteriniń keıbir tustary qujattarda berilgen málimetterdiń kómegimen naqtyraq aıqyndala túskendeı boldy. Máselen, qazaq kınosy týraly eńbekterde kórsetilgendeı, 1928 jyly RKFSR Halyq komıssarlar keńesiniń janynan qurylyp, 1929 jyly Almatydaǵy óndiristik bólimi ashylǵan Búkilodaqtyq «Vostokkıno» tresin uıymdastyrý jumystarynyń qalaı júzege asqany týraly naqty málimetterdi osy qujattardan taba alamyz. Ásirese onyń qurylýynda sol kezde RKFSR Halyq komıssarlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan Turar Rysqulovtyń kóp eńbek sińirgeni baıqalady.
Sondaı-aq «Amangeldi», «Abaı ánderi», «Jambyl» fılmderi týraly óte qyzyqty derekter bar. Mysaly, «Amangeldi» fılminiń túsirilimin daıyndaý boıynsha is-sharalar týraly BK(b)P Bıýro qaýlysyndaǵy myna bir tarmaǵy nazarymyzdy aýdartty: «Amangeldi» kınofılmin túsirýdiń mańyzdylyǵy men mindetteri týraly túsindirý jumystaryn júrgizý barysynda barlyq kolhozdar men sovhozdarda, brıgadalar men bólimshelerde Amangeldi Imanovtyń patsha úkimeti men alashordalyqtarǵa qarsy aıaýsyz kúresi týraly áńgimeler júrgizý qajet». Tarmaqta kórsetilgendeı, eń aldymen, fılmniń túsirilimi bastalmaı turyp-aq, aldyn-ala halyq arasynda júrgiziletin ıdeologııalyq jumystarǵa basymyraq mán berilgenin baıqaımyz.
Onyń ústine mundaı jumystardyń fılm jarnamasynyń qyzmetin atqarǵany kórinedi. Sondaı-aq bolashaq fılmde alashordashylardyń beınesi qalaı kórsetiletini áýelden-aq aıqyndalyp qoıǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Fılmge qatysty taǵy bir derekterde úkimet músheleri, baspasóz ókilderi men halyqqa arnalǵan alǵashqy kórsetilimderdiń ótken kúni men aıy, tipti ýaqytyna deıin naqty kórsetilgen. Bulardan ózge fılmge, Amangeldiniń beınesine qatysty aıtylǵan, tereńirek zertteýdi qajet etetin tosyn pikirge kózimiz tústi. Árıne, bul málimetterdiń barlyǵy kıno mamandary úshin keleshekte tereńirek zertteýdi qajet etetin mańyzdy máseleler ekeni belgili.
Kórmege qoıylǵan tarıhı qujattardyń arasynan taǵy bir nazar aýdartqany – «Abaı ánderi» (1945) men «Jambyl» (1952) fılmderine qatysty óte qundy ári tyń derekter boldy. 1940 jylǵy tamyz aıynyń 30-kúni dep kórsetilgen qyzmettik jazbada osy atalǵan fılmderdiń túsirilimin 1941 jylǵa arnalǵan Búkilodaqtyq taqyryptyq josparǵa engizý týraly usynys jasalady. Bul jospardyń oryndalýyna soǵystyń bastalyp ketýi kedergi bolǵany belgili. Alaıda 1942 jyly «Jambyl» fılmin túsirý týraly jumystar qaıta qolǵa alynady. Qujattarǵa súıensek, fılm Kınostýdııalardyń birikken ortalyǵynda (SOKS) túsirilýi kerek bolǵan jáne rejısseri retinde Grıgorıı Roshal, al Jambyl Jabaevtyń róline Qapan Badyrov bekitilgen. Nazar aýdararlyq taǵy bir qyzyqty derek – «Jambyl» fılmimen kıno mamandary, materıaldyq bazasy turǵysynan ulttyq kınematograftyń negizi qalanýy kerek degen arnaıy nusqaýdyń bolǵany (Qazaq KSR Halyq komıssarlar keńesiniń 1942 jyldyń qarasha aıyndaǵy qaýlysy). Alaıda, fılmniń túsirý jumystary taǵy da toqtap, tek 1949-1951 jyldary qaıta qolǵa alynady. Nátıjesinde rejısseri – Efım Dzıgan, al basty rólde Sháken Aımanov oınaǵan fılm ekranǵa tek 1952 jyly shyǵady. Al 1942 jylǵy qaýly boıynsha «Jambyl» fılmin túsiredi dep sheshilgen G. Roshal «Abaı ánderiniń» (1945) rejısseri bolady.
Biz joǵaryda kórmege qoıylǵan keıbir tarıhı qujattarǵa ǵana toqtalyp óttik. Jalpy, ol jerde qazaq kınosynyń tarıhyna qatysty qundy derekterdi óte kóp kezdestirýge bolady. Shyn máninde arhıvtegi árbir qujat ótken shaq pen búgingi kúnniń arasyn jalǵastyrýshy kópir ispetti ǵoı. Onyń ústine ýaqyttyń ózi sarǵaıtqan ol qujattarda kúnder, jyldar ǵana emes, tutas bir kezeńniń tańbasy qalatyny belgili. Osy tusta Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi usynǵan tarıhı qujattar da qazaq kınosyna qatysty ótken jyldar tańbasymen tanysýǵa múmkindik berdi deýge bolady.
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
