Mine, osy qalada sońǵy kezderi TMD elderi basshylarynyń sammıti, «Valdaı» pikirsaıys klýbynyń otyrysy sııaqty mańyzdy saıası sharalar ótken edi. «Astana prosesiniń» sońǵy, jetinshi raýndynda Sırııa halyqtarynyń ulttyq kongresi – jalpysırııalyq forýmyn ótkizýge de Reseı ókili osy Sochı qalasyn usynǵan. Al jaqynda Sırııa daǵdarysyn retteýge arnalǵan Iran, Túrkııa, Reseı elderi prezıdentteriniń qatysýymen sammıt te osy qalada ótti.
Atalǵan sammıtten eki kún buryn ǵana Sırııanyń prezıdenti Bashar Asad ta Reseıge jasaǵan jumys saparyn Sochıde ótkizip, Vladımır Pýtınmen osynda kezdesken. Reseı prezıdentiniń «Kremlın rý» saıtynda jarııalanǵan resmı aqparattarǵa qaraǵanda, V.Pýtın Sırııa daǵdarysyn aıaqtaý fazasyna shyǵýǵa bet alǵan sııaqty.
V.Pýtın B.Asadpen bolǵan kezdesýdegi sózinde «Astana prosesine» joǵary baǵa bere kelip, osy kelissózderdiń nátıjesinde deeskalasııa aımaqtaryn qurýǵa, oppozısııamen alǵash ret ashyq únqatysý ornatýǵa qol jetkizilgendigin qadap aıtty. Sonymen birge ol Er-Rııadta eki kúnnen keıin oppozısııalyq toppen óziniń ókili Lavrentevtiń kezdesetinin de qulaqqaǵys etti. Iаǵnı, alda eki jaqtyń da yńǵaıyn tabý turǵanyna emeýrin bildirdi. Al Bashar Asad óziniń sózinde Reseıdi Sırııanyń tutastyǵyn saqtap qalǵan el retinde joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi. Sóziniń qorytyndysynda V.Pýtın: «Terrorızm problemasy ǵalamdyq sıpatqa ıe. Ony tolyq jeńýge áli kóp ýaqyt kerek. Al Sırııa aýmaǵyndaǵy terrorısterge qarsy bizdiń birlesken kúresterimiz týraly aıtar bolsaq, soǵys operasııalary is júzinde aıaqtaldy», dedi. Odan ári saıtta V.Pýtınniń B.Asadty Reseıdiń Qorǵanys mınıstrligi jáne Bas shtabynyń basshylarymen kezdestirip, «Sırııany qutqarýǵa eńbek sińirgen adamdar osylar» dep tanystyrǵany aıtylady.
Reseı men Sırııa basshylarynyń málimdemesine qaraǵanda, soǵys tolyqtaı aıaqtalmasa da toqyraýǵa bet alǵandaı. Biraq munymen oppozısııa kelise me, terrorıstik dep tanylǵan qarýly jasaqtardyń toptary maquldaı ma, ol jaǵy áli de kúmándi sııaqty.
Bashar Asadpen kelissózder aıaqtalǵan soń Vladımır Pýtın AQSh prezıdenti Donald Tramppen telefon arqyly sóılesken. AQSh prezıdenti baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, áńgime bir saǵattan artyq ýaqytqa sozylǵan. Jeti jylǵa ulasyp, 400 myńdaı adamnyń ómirin jalmaǵan teketirestiń jeńil aıaqtalmaıtyndyǵy sózsiz, bul soǵystan qatysýshy jáne aralasýshy jaqtardyń bári de ózderiniń múddeleriniń utyp shyqqanyn qalaıdy, árıne. Sırııa ókimetin Reseı men Iran qoldasa, oppozısııanyń bir bóligin Túrkııa súıeıdi. Al Túrkııa NATO-nyń múshesi bolǵandyqtan ony AQSh qoldaıdy. Sonymen birge AQSh «Sırııanyń demokratııalyq kúshteri» dep atalatyn arab-kúrd otrıadyna járdem beredi. Sonymen shym-shytyryqqa aınalǵan túıinniń sheshimi qandaı bolmaq?
Qanshama túıinder ózderine kelip tireletin eki alyp memleket te bul máseleni birden sheshe almasy belgili. Sondyqtan AQSh prezıdentiniń baspasóz qyzmeti jaqaýratyp, eki kóshbasshynyń máseleni BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2254 qararynyń sheńberinde sheshiletindigine keliskenin málimdedi. Biraq AQSh-tyń Memlekettik departamenti Reseımen aradaǵy qarym-qatynas áli de kúrdeli jaǵdaıda qala beretindigin jarııalady. О́ıtkeni «beıbit adamdardyń ólimi men adam quqyqtarynyń aıaqqa basylýy» áli de jalǵasýda delingen olardyń málimdemesinde. Sonymen birge AQSh-tyń Memlekettik departamenti aımaqtaǵy daǵdarysty retteý tek kıkiljińge qatysýshy barlyq taraptardyń kelisimimen ǵana sheshiledi dep túıgen. Osy vedomstvonyń ókili Hızer Noıert ótkizgen brıfıngte: «Biz fotografııadan V.Pýtınniń B.Asadty qushaqtaǵanyn kórdik, bul beıbit turǵyndarǵa qarsy hımııalyq qarý qoldanǵan adamdy qoldaǵandyqtyń dáleli, sondyqtan ol da Sırııaǵa kómekteskeni úshin belgili mólsherde jaýapkershilik tartady», dedi dıplomat.
Osydan keıin Sochıde Vladımır Pýtın óziniń ırandyq jáne túrkııalyq áriptesteri Hasan Rýhanı jáne Rejep Erdoǵanmen kezdesip, Sırııa daǵdarysynyń sheshilýin odan ári talqylady. Kezdesý barysynda V.Pýtın Sırııa daǵdarysyn retteýdegi «Astana prosesine» joǵary baǵa berip, osyndaı únqatysý alańyna múmkindik týdyrǵany úshin Qazaqstan basshylyǵyna alǵysyn bildirdi. «Astana prosesi» bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde bizdiń kelisimderimizdiń iske asýyna jaǵdaı týǵyzdy. Bir ústeldiń basyna alǵash ret ókimet pen qarýly oppozısııanyń ókilderin otyrǵyzýǵa qol jetkizildi. Bul iske yqpal etken Túrkııa men Iran prezıdentterine de rızashylyǵymdy bildiremin. Sizderdiń oń pozısııalaryńyz bolmasa «Astana prosesin» ótkizý qıyn edi dedi ol óziniń sózinde. Sonymen birge ol «Astana prosesindegi» kelisimdermen Sırııanyń mańyzdy aımaqtarynda tórt deeskalasııa aýmaǵynyń qurylǵanyn, atysty toqtatý rejimi saqtalatynyn qanaǵatpen atap ótip, «Biz endi daǵdarysty retteýdiń naqty saıası prosesine ótýdiń múmkindikterin ashatyn jańa kezeńge jettik dep senimmen aıta alamyz», dedi.
H.Rýhanı men R.Erdoǵan da Astana formatyn uıymdastyrǵany úshin Qazaqstan basshylyǵyna jáne Reseı prezıdentine alǵystaryn aıtty. R.Erdoǵan óziniń sózinde «Astana prosesine» keńirek toqtalyp, onyń barlyq Taıaý Shyǵys aımaǵyna paıdaly bolǵanyn atap ótti. «Búkil álem Sırııa máselesinde Túrkııa, Reseı jáne Iran elderi arasynda bolǵan jumystardyń kýágeri boldy. Astanada bolǵan kezdesýler barlyq aımaqqa paıdaly ekenin kórsetti. Qol jetkizilgen nátıjeler de aıtarlyqtaı, biraq biz oǵan tolyq qanaǵattanbaımyz», dedi ol.
Sochıdegi kelissózder aıaqtalǵan soń prezıdentter úshjaqty sammıttiń qorytyndysy týraly birlesken málimdeme jasady. «Qol jetkizilgen kelisimder jańa kıkiljińderdiń týý, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq taıtalastardyń shıelenisý táýekelderin tómendetedi», dedi V.Pýtın. Sonymen birge ol Reseı, Iran jáne Túrkııa kóshbasshylary terrorızmge qarsy birlesken kúreste aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizilgeni moıyndalǵanyn atap ótip, osy ekstremıstik toptarǵa qarsy kúreste ózara belsendilikti arttyra túsetindigin qýattady dedi.
Qol jetkizgen kelisimderdiń qatarynda «Astana prosesiniń» jetinshi raýndynda aıtylǵan Sırııa halqynyń ulttyq dıalogynyń kongresi ótkiziletini bolǵan. Taraptar osy kongreske Sırııanyń ókimeti men barlyq oppozısııalyq kúshterdi qatysýǵa shaqyrdy. «Syrtqy ister mınıstrlikteri men arnaýly qyzmetterge, qorǵanys vedomstvolaryna osy mańyzdy sharaǵa qatysatyndardyń quramy men merzimin anyqtaý tapsyrylady», dedi V.Pýtın óziniń sózinde.
Astanada aıtylǵan usynystar osylaı sheshimin taýyp, Sırııa daǵdarysyn retteýge qyzmet etýde. Sóıtip «Astana prosesi» Sırııa daǵdarysyn seıiltýge túsken sáýle bolyp otyr.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
