2025 jylǵy 23 maýsymda quqyq qorǵaý organdarynyń keńeıtilgen alqa májilisinde sóılegen sózinde: «Zań men tártip qaǵıdaty ultymyzdyń rýhy men dúnıetanymyna tolyq saı keledi. Biz ata-babamyzdyń biregeı quqyqtyq muralaryn muqııat zerdelep, jan-jaqty nasıhattaýymyz kerek. Bul – halqymyzdyń quqyqtyq sana-sezimin arttyratyn mańyzdy faktorlardyń biri», dedi.
Osy oılardyń ózi búgingi zańnamany ulttyq dúnıetanymmen sabaqtastyra qaraý qajet ekenin ańǵartady. Qaı qoǵamda da qylmys bolady, ár memleket oǵan tosqaýyl qoıatyn tetikterin qalyptastyrady. Biraq zań normalary halyqtyń tarıhı sanasynan, ádet-ǵurpy men moraldyq ustanymynan alshaq ketse, onyń ómirsheńdigi de álsireıdi. Osy turǵydan kelgende, qoldanystaǵy zańdardaǵy «jaqyn týys», «týys» uǵymdaryn keńeıtý qajet degen usynys ózekti. Mysaly, «Neke jáne otbasy týraly» kodekstiń 1-babynda jaqyn týystar qataryna ata-analar, balalar, asyrap alýshylar, asyrap alynǵandar, ata-anasy bir jáne ata-anasy bólek aǵaly-iniler men apaly-sińliler, ata, áje, nemereler jatqyzylǵan. Qylmystyq-prosestik kodekstiń 7-babynyń 11) tarmaǵynda da osy mazmunda túsinik berilgen. Al atalǵan kodekstiń 1-babynda týystar degenimiz – úlken atasy men úlken ájesine deıin ortaq ata-babalary bar adamdar delinse, QPK-niń 7-babynyń 50) tarmaǵynda «arǵy atasy bir, úlken atasy men úlken ájesine deıin týystyq baılanystaǵy adamdar» dep kórsetilgen. Alaıda «úlken atasy», «arǵy atasy bir» degen tirkesterdiń aýqymy naqty emes. Neshe ataǵa deıingi týystyq aıtylyp turǵany ashylmaǵan.
Al qazaq dúnıetanymynda bul másele áldeqashan júıelengen. Qasym hannyń «Qasqa joly», Áz Táýkeniń «Jeti Jarǵysy» tárizdi quqyqtyq dástúrlerden bastaý alǵan «jeti ata» qaǵıdasy bar. Jeti ataǵa deıin adamdar ózara týys sanalǵan, er adamnyń jetinshi urpaǵyna deıin bir atadan taraıtyn adamdardyń nekelesýine qatań tyıym salynǵan. Bul qaǵıda búgingi zańnamada kórinis tappaǵanymen, halyq jadynda saqtalyp keledi. «Atamyz Alash, keregemiz aǵash» dep shejire taratýy, qyz alyspas buryn jeti atasyn suraýy – sonyń aıǵaǵy.
Onyń astarynda tek etnografııalyq emes, bıologııalyq mán jatqanyn ǵylym da teriske shyǵarmaıdy. Qandyq jaqyndyq tektiń buzylýyna, kem-ketik ne álsiz urpaqtyń dúnıege kelý qaýpine ákelýi múmkin ekeni aıtylyp júr. Memleket basshysynyń 2015 jylǵy Joldaýyndaǵy «Dástúr men mádenıet – ulttyń genetıkalyq kody» degen pikiri osy tusta aıryqsha mánge ıe.
Qazaqtyń týystyq ataýlarynyń ózi bul uǵymnyń qanshalyq keń ekenin tanytady. Áke, ata, arǵy ata, baba, tek ata, túp ata, jeti ata dep joǵarylaıtyn júıe bar. Tómen qaraı nemere, shóbere, shópshek, nemene, týajat, júrejat dep jalǵasady. Alys týystar juraǵat, jat juraǵat, jegjat, jamaǵaıyn dep atalady. «Jeti atasyn bilmegen – jetesiz», «Jeti atasyn bilgen ul jeti rýdyń qamyn jer» degen maqaldardyń shyǵýy da tegin emes.
Jeti ata dástúrin buzǵandarǵa beriletin jaza da aýyr bolǵan. Shákárim Qudaıberdiulynyń «Qalqaman – Mamyr» dastany sonyń kórkem kýási. Qalqaman men Mamyrdyń tórt atadan qosylýy el ishinde úlken daý týdyryp, Mamyr qaza tabady. Qalqamanǵa da ólim jazasy suralǵanda Ánet baba: «Qalqaman júırik atpen shaýyp ótsin, Kókenaıdyń oǵy tıse ólgeni, tımese jaza joq, bitimi solaı», deıdi. Munda másele jaı ǵashyqtyq hıkaıasy emes, qan tazalyǵy men eldik tártipke qatysty quqyqtyq tanymnyń qataldyǵy kórinedi.
Qazaq qoǵamynda jeti ataǵa tolǵan soń ǵana «Jeti ataǵa tolystyq, jeke el bolystyq» dep enshi bólisken. Aq boz úı tigilip, aq boz bıe soıylyp, aqsaqaldar bata bergen. Sodan keıin ǵana eki jaq qyz alysyp, qyz berisip, qudandalyq ornatqan. Bul – týystyq shekarany bıologııalyq jaǵynan ǵana emes, áleýmettik jaǵynan da aıqyndaǵan júıe.
Qazaq «qarǵa tamyrly» deıdi. Iаǵnı surasa kele, qaryn bóle bolyp shyǵýy ábden múmkin. Ár adamnyń óz jurty, naǵashy jurty, qaıyn jurty bar. Biraq qazirgi zańnamalar negizinen óz jurtyn ǵana qamtıdy. Naǵashy, jıen, bóle, nemere aǵaıyn, quda, baja, baldyz, qaıyn aǵa, qaıyn ini, qaıyn ata, ene sekildi qatynastar quqyqtyq aınalymnan tys qalyp otyr. Munyń zardaby tájirıbede baıqalady. Máselen, bir nemese birneshe týystan quralǵan sot quramymen isterdiń qaralýy ábden múmkin. Mundaı jaǵdaıda qarsylyq bildirilse de, «jaqyn týys bolyp tabylmaıdy» degen ýájben qanaǵattandyrylmaı jatady. Tájirıbede tóraǵalyq etýshi sýdıa men sottalýshynyń qorǵaýshysy bir-birine quda bolyp shyqqan is te kezdesti. Memlekettik aıyptaýshynyń qarsylyǵy «quda» uǵymy jaqyn týysqa da, jaı týysqa da jatpaıdy degen negizben qabyldanbaǵan. Sonyń saldarynan alqabıler qatysqan sot otyrysy osy eki qudanyń qatysýymen jalǵasyp, úkim shyqqan. Qarsylyq qanaǵattandyrylmasa da, iske qatysqandardyń bári olardyń ózara quda ekenin bilip otyrdy. Mundaıda sot tóreliginiń syrtqy beıtaraptyǵyna kóleńke túspeı qoımaıdy.
Qazaq dalasynda mundaıǵa ejelden kúmánmen qaraǵan. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen Tóle bıdiń sózi beker aıtylmaǵan. Bul támsil bılik aıtýshynyń týystyq, jaqyndyq, jekjattyq baılanystan joǵary turýy kerektigin eske salady.
Taǵy bir túıtkil – erli-zaıyptylardyń quqyqtyq mártebesi. Neke jáne otbasy týraly kodekste ata-analar jaqyn týys sanalady, biraq erli-zaıyptylar jaqyn týys qataryna kirmeıdi. Sondaı-aq nekesin qıyp, bir shańyraq astynda ómir súrip, ortaq urpaq tárbıelep otyrǵan adamdardy kim dep tanımyz? Eger ata-ana jaqyn týys delinse, jubaıy men zaıybyn da osy sanatqa qosý qısyndy.
Kodekstegi «jekjattyq» uǵymynyń berilýi de daýly. 1-baptyń 1-bóliginiń 16) tarmaǵynda «jekjattyq – erli-zaıyptylardyń biriniń ekinshi jubaıynyń jaqyn týystaryna qatysy» dep jazylǵan. Al oryssha mátinde: «svoıstvo – otnoshenıe odnogo ız sýprýgov k blızkım rodstvennıkam drýgogo sýprýga» delingen. Qazaqsha nusqaǵa úńilsek, «ekinshi jubaıynyń týystary» degen qate maǵyna shyǵady. Bul jerde «ekinshi» sózi artyq ári jańsaq túsinik beredi. Demek, aýdarma sózbe-sóz emes, maǵynasyna qaraı jasalýy kerek.
Jalpy «jekjat», «jamaǵaıyn», «jamaǵat» ataýlary da birizdi emes. Halyqtyq qoldanysta, ensıklopedııalyq túsinikte jáne kodekstegi maǵynasy úsh túrli bolyp ketedi. Jekjat – qandas týystyq emes, qudandalyq ne ózge jaqyndyq baılanysynan týǵan qatynas. Qudanyń qudasy, naǵashynyń bólesi, jıenniń baldyzy tárizdi qatynastar osy uǵymǵa jaqyn. Biraq mundaı adamdarǵa qandas týys mártebesin berý de, múlde syrt qaldyrý da durys emes. Qazaq uǵymynda munyń bári naqtyraq «qaıyn jurt», «quda-jekjat» tárizdi ataýlarmen ajyratylady. Sondyqtan zań mátinderindegi «jekjat» sózin de saralap, qajet jerinde «qaıyn jurt» ataýymen almastyrǵan jón.
Azamattyq qatynastardy retteıtin negizgi aktilerdiń ózinde de olqylyq bolady. Azamattyq prosestik kodekste, Azamattyq kodekstiń Jalpy jáne Erekshe bólimderinde jaqyn týystar men týystar uǵymy múlde kórsetilmegen. QR AK Jalpy bóliminiń 144, 145-baptarynda «qaıtys bolǵan adamnyń artynda qalǵan jubaıy» degen sózder júr. Eger qaıtys bolǵan adam er kisi bolsa, artynda qalǵan adam zaıyby emes pe? Al oryssha mátindegi «perejıvshego sýprýga ýmershego» tirkesi jubaıǵa da, zaıypqa da ortaq maǵyna beredi. Endeshe memlekettik tildegi mátin de naqtylanýy kerek.
Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 104-baby 3-bóliginiń 11) tarmaǵynda «jubaıy (zaıyby) jáne jaqyn týystary, sondaı-aq sottalǵan adammen nekede turmaıtyn, onymen ortaq balalary bar adamdar» degen uǵym bar. Demek, zań shyǵarýshy mundaı qatynastyń baryn bir kodekste moıyndaıdy, biraq ózge salalarda oǵan anyqtama bermeıdi. Al ómirde nekesiz birge turyp, ortaq bala ósirip otyrǵan azamattar az emes. Bul qatynastar ákimshilik, azamattyq, qylmystyq isterde de ushyrasady. Alaıda elimizde tek memlekettik tirkeýden ótken neke ǵana tanylady. Osy sebepti nekesiz, biraq ortaq balaly adamdardyń quqyqtyq baılanysyn bir júıege túsirý qajet. Sondaı-aq týystyq tek qanmen ne neke arqyly ǵana ólshenbeıdi. «Alystaǵy aǵaıynnan jaqyndaǵy kórshiń artyq» deıdi qazaq. Keıde dostar, kórshiler, qurby-qurdastar, alys aǵaıyndar adamǵa eń jaqyn jandarǵa aınalady. Naǵashysynyń qolynda ósip, týǵan balasyndaı baýyr basqan jıender de az emes. Muny zańdaǵy asyrap alýmen shatastyrýǵa bolmaıdy. Degenmen osyndaı qatynastardyń da qoǵamdyq ómirde salmaǵy bar. Endeshe zańnamada tym bolmasa osyndaı jaqyndyq qatynastaryn eskeretin uǵymdyq óris bolýy tıis. Sondyqtan týystyq qatynastardy zań mátinderinde birizdendirip, keminde úsh topqa bólip qarastyrý oryndy. Birinshisi – jaqyn týystar. Buǵan ata-áje, ata-ana, jubaıy ne zaıyby, balalary, nemereleri, shóbereleri, asyrap alýshylar men asyrap alynǵandar, ata-anasy bir jáne bólek aǵa-iniler men apaly-sińliler, sondaı-aq nekede turmasa da ortaq balasy bar adamdar engizilýi múmkin. Ekinshisi – týystar. Munda naǵashy ata-áje, naǵashy aǵa-apa, naǵashy ini-qaryndas, bóle, jıen, jezde, jeńge, kúıeý, kelin, baja, abysyn, quda-qudaǵaı tárizdi qatynastar qamtylǵany jón. Úshinshisi – qaıyn jurttyq týystar. Buǵan qaıyn ata, qaıyn áje, qaıyn áke, qaıyn ene, qaıyn aǵa, qaıyn apa, qaıyn ini, baldyz, qaıyn sińli jáne osy áýletke jaqyn ózge baılanystar enýi kerek.
Mundaı uǵymdardyń bári ózge tilderge dálme-dál aýdaryla bermeýi múmkin. Biraq osy ýájben qazaqy ataýlardy zańnan ysyryp tastaý durys emes. Orys tiliniń ózinde túrki tilderinen engen eki myńnan astam sóz bar: djıgıt, arkan, arba, kazna, kýrgan, amanat, aryk, kapkan, bazar sekildi mysal jetedi. Demek, quqyqtyq uǵymdar da ulttyq negizden nár alýǵa tıis.
Zań qabyldaǵanda halyqaralyq standarttar men ózge memleketterdiń tájirıbesine súıený oryndy. Biraq sonymen birge ǵasyrlar boıy qalyptasqan tól quqyqtyq sanamyzdy, ádet-ǵuryp normalaryn da umytpaýymyz kerek. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý qaǵıdasy – sonyń biri. Bul tyıym túrki jurtynda dál qazaqtaǵydaı saqtalǵan biregeı qubylys. Soǵan qaramastan, áli kúnge deıin eshbir zańnamada naqty bekimegen. Al kórshiles О́zbekstan 2019 jyly qany bir jáne nemere baýyrlardyń otbasyn qurýyna zań júzinde tyıym saldy. Qyrǵyzstan da Otbasy kodeksiniń jańa jobasyna osyǵan uqsas shekteýdi engizip, 2024 jyly qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵardy. Bizde bolsa, Neke jáne otbasy kodeksiniń 11-babynyń 3) tarmaqshasynda tek «jaqyn týystardyń» arasynda neke qıylýyna jol berilmeıtini ǵana jazylǵan. Jeti ata turmaq, jaı týystardyń ózi tolyq qamtylmaǵan.
Túptep kelgende, bul másele jaı ataý túzetý ne termın tolyqtyrý ǵana emes. Bul – qazaqtyń quqyqtyq sanasyn, týystyqqa qatysty ǵasyrlar boıy qalyptasqan dúnıetanymyn, tildik dáldigin, moraldyq ólshemin zań mátinine jaqyndatý máselesi. Eger zańnamalarda týystyq ataýlar naqtylap jazylyp, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý tyıymy quqyqtyq norma retinde kórinis tapsa, bul qazaqy jón-joralǵy men salt-dástúrdiń saqtalýyna da, quqyq qoldaný tájirıbesiniń ádil ári túsinikti bolýyna da qyzmet eter edi.
Aıbolat BEKTEN,
Qazaqstan Bas prokýratýrasy janyndaǵy
Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń
Kásibı oqytý ınstıtýtynyń
Prokýrorlyq qadaǵalaý kafedrasynyń
dosenti, aǵa ádilet keńesshisi
