KLASSIK NEMESE MUHTAR MAǴAÝINNIŃ MÁŃGILIK KÚII

Ádebıettiń “segiz qıyr shartarap” ǵalamynda óziniń sárýar sáýleli álemin jasaıtyn qalamgerler sırek. Bul shapaǵatty baqyt kez kelgenniń mańdaıyna buıyra bermese kerek. Aıtalyq, “Abaı álemi”, “Áýezov álemi” deımiz. Zamanalar zarlyǵy, qazaqtyń Mahambetten keıingi qyzǵysh qusyndaı, Buqar jyraýdan keıingi ult uranshysyndaı Maǵjan­nyń muzdaı qursanǵan qaısar da muńlyq baıtaǵy bir bólek. Osy atalǵan jáne atalmaǵan Alash rýhanııatynyń alyptarymen arqaýlas, alqaýlas hám rýhtas ta baýyrlas Muhtar Maǵaýın áleminiń de ilkide sonaý el anasy “Edilden aqqan syzashyqtaı” birte-birte jylǵalana arna tartyp, ulttyq rýh keńistigin myń jyldyq qobyz únindeı áýelete kernep, burqanǵan bultty aspanda qarakóktene munartyp kelip, aqtyǵynda Alash balasynyń toqsan tolǵaýly jan kúıin tolǵaǵan alasapyran uly sarynǵa ulasqany da kún saıyn atar tańdaı aqıqatqa aınalǵaly qashan. Ata-baba arýaqtarynan amanat arqalaǵan aldaspan jazýshynyń máńgilik kúıi de osy Maǵaýın áleminiń aınasyndaǵy Alash rýhty alasapyran saryn ekendigin zııaly qaýymnyń quıma qulaq, zeren kókirekteri qapysyz ańǵaryp, uqqanyna jáne kúmánimiz joq. Já, meniń Muhtar Maǵaýınim qashan bastaldy? Kezinde Muhańmen astyrtyn-ashyq, erkinsip erkeleı bilim jarystyrýǵa dát-batyly jetken júregi túkti Jurtbaev Tursynnyń keıipkerge aınalý kebin kımesek te, jastaıymyzdan úlgi tutyp kele jatqan ardaqty aǵamen ishki bir úndestigimiz, árdaıym tolqýly júrer kóńildegi ortaq ıirimderimiz, sirá, bar bolar dep shamalaımyz. Aǵany alǵash kórýim 1970 jyldyń shil­desi. Tolyq 17-ge de tolmaǵan qaýyrsyn qanat qara balamyn. Almatyǵa oqýǵa túsýge kelgem, biraq basqa eshqaıda burylmastan áýeli Jazýshylar odaǵyna kirgem. Birinshi qabattyń sol qanatyndaǵy “Jalyn” jýr­nalynyń redaksııasynyń tabaldyry­ǵynan ımenbesem de, uıań attaǵanym kúni búgingideı kóz aldymda. Kózi qýaqy nurmen kúlimdegen qııaq murtty jigit aǵasy jylyshýaq suraq­­tardy bastyrmalata tógip tastady. Qaıdan­syń? Qaı oqýǵa keldiń? Budan buryn bir jerge bardyń ba? О́leń ákeldiń be?.. Kók­she­taýda qazaq qalyp pa edi ózi?.. (Muhań­nyń qandaı sapadaǵy qazaqty aıtyp tur­ǵanyn keıin bildik qoı!) Kókshege sóz kel­gen­ge namystandym ba: “Kókshetaýda qazaq bar bolǵasyn kelip turmyn ǵoı!” dep salyp­pyn. Osy sátte qııaq murttyń kózin­degi qýaqy kúlki jalt-jult qaıshylasa oına­dy da, sol jaqta otyrǵan qaǵylez qar­shyǵa boı­lyǵa qarata: “Áı, Jarasqan, myna balanyń Almatyda birinshi attaǵan tabal­dy­ryǵy biz ekenbiz. Talaby qaıtpasyn. Taýany shaǵyl­masyn. Ana dápteriniń ishinde jaraı­tyn bir óleń bolmaýy múmkin emes. Ishinen bireýin tań­dap al da, osy qazir ketip bara jat­qan nómirge salyp jiber” degeni. Bol­ǵany sol. Úsh aı ótkende kýrstastarym “Jalyn” jýrnalyna Qorǵanbektiń óleńi shyǵypty dep súıinshilegen kezde sol óleńdi shyǵarǵan kisiniń Muhtar Maǵaýın ekendigin men tolyq túısinip, túsinip, sanaly túrde zerdeleı alyp edim dep áli kúnge deıin aıta almaı­myn. Jarasqan aqynǵa at izin salyp júrsem de, respýblıkalyq ádebı jýrnalda bozókpe balany alǵash jarııaǵa shyǵarǵan Muhańa bir aýyz rahmet aıtý oıymyzǵa kirmepti. Biraq Muhtar aǵamen jolymdy qıylys­tyra bergen táńirdiń jazýy shyǵar demeske de lajym joq. 1984 jyly Kókshetaýda júrip, bir jaǵynan ol jaqta da “qazaqtyń bar ekenin” bildirip, “Alasapyran” romany týraly maqala jazyp bastyryppyn. Bul týyndynyń qazaq tarıhı romandarynyń úzdik úlgilerin eske túsiretinin, óziniń Oraz-Muhamedin M.Maǵaýın ystyq súıispen­shi­ligimen aıalaı jyrlap, parasatty paryz arqalatyp, tarıhı bıikke kótere bilgenin atap aıtyppyn. Alaıda, avtor meniń bul inilik izetimnen beıhabar qalǵanyna kúmánim joq. Degenmen de, qarap júrmeı, keıinirek “Juldyz” jýrnalyna “Erte oıanǵan bulaq­tar” atty bir áńgimemdi joldamaımyn ba. Sonda taǵy da jańaǵy kóp jasaǵyr Tursyn Jurtbaıdyń aqkóılek dánekershiligimen Muhtar aǵa jýrnalǵa áńgimeni shyǵarýdan buryn, áýeli qııandaǵy Kókshetaýdan meni “Juldyzǵa” jumysqa shaqyrtyp aldyrtyp edi. Bul, endi 1989 jyldyń qańtar-aqpany, sovetshil emes, qara tyrnaǵyna deıin qazaqshyl jazýshy M.Maǵaýınniń Kókshetaý qazaǵynyń da qazaqshyldyǵyn moıyndaǵan jyly edi. Sonan bergi jıyrma jylda negizinen aǵanyń aınalasynan tabyldyq. Biraz shy­ǵar­malaryn, maqala tolǵamdaryn qol­jaz­ba, terimdegi kúıinde alǵash oqý, tipti, ózine pikir aıtý baqytyna da ıe boldyq. Minez-qulyq, máner-mashyqtaryna qanyq­tyq. Qasyndaǵy jigitterdiń qaı-qaısyn da jaqsy kórip, qamqor boldy. Basqa gazette istep júrgen kezimniń ózinde anam qaıtqanda tańerteńnen keshke deıin meniń Talǵardaǵy úıimde bolyp, jalǵyzsyratpaı, úlken basymen qaıǵymdy kóteriskenin qalaı umy­tar­myn. Baz bireýler dini qatty dep sana­sa da, ár saǵaty sanaýly qalamgerdiń izgi júrekti, kisilik meıirimi edi bul. О́z basym Muhańnan asqan aldy keń, jumsaq bastyqty kórgen emespin. Ne nárseni bol­syn kisiniń óz ar-uıatyna salady. Osyndaı azdy-kópti jaǵdaılardy eskere kelgende, bir zamanda qart Shyńǵystyń syrtyndaǵy Saıat qorada saıa tapqan ǵulama Shákárim atasyn­daı búginde qazaq rýhynyń pyraǵyndaı bolyp halqy aldyndaǵy qalam sertin qapy­syz at­qaryp júrgen jazýshy, ádebıet­taný­shy áı­gili ǵalym, tanymal tarıhshy Muhtar Muqan­uly Maǵaýın haqynda bir aýyz sóz aıtýǵa bizdiń de haqymyz bar shyǵar dep oılap edik. Joǵaryda alǵash kórýim shilde aıy dedim ǵoı. Iá, dál osy ýaqyt M.Maǵaýınniń de áýelgi qadamdardyń qııapatty bolsa da asa nátıjeli bel-belesterinen ótip, alǵashqy zańdy asý-qamaldardy alyp, endi óziniń “kókoraı shalǵyn báısheshegi” qaýlap ta qaptaı óser, uzaryp tolysar kemel shildesi­ne aıaq basqan, shalqar aıdynǵa keme salǵan shapaǵatty shaǵy eken-aý. Jazýshy shyǵarma­shylyǵynyń qýanyshy mol jazıraly jazy jańa bastalǵan. О́miriniń hám qalamger­ligi­niń qyzýy qaıtpas tamyzyna deıin, qazaq eliniń eki júz nesheme jylǵy quldyqtan qutylýyna jol ashqan Tamyz búligine deıin áli jıyrma jyldan astam ýaqyt bar bolatyn. Biraq jas Maǵaýın osynaý kemel shil­de­sine deıin-aq ádebıettaný ǵylymynda óziniń alǵashqy romany “Kók munardaǵy” erkin oıly, bıik keýdeli, ór muratty keıipkeri Edige ańsaıtyn, eldikti birlegen erlikterdi jasap-aq tastap edi. Áýlıe shal, ultshyl ustazy Beısenbaı Kenjebaevtyń shırek ǵasyr boıy jiptikteı sáýlelengen asyl úmitin aqtap, sovettik solaqaı saıasat pen ózimizdegi jandaıshap sananyń tasqama­lyn buzyp, ádebıetimizdiń tarıhyn ıt muryny batpas úsh ǵasyrdan kókteı ótkize, arǵy zamandarǵa shegindirý tek Muhtar Ma­ǵaýın syndy jankeshtimizdiń ǵana qolynan keldi. Ǵylymnyń mashaqatty qııa jol­daryn­da sonyń zaryn da tartyp, qýany­shyna da bólene júrip, aýyr eńbektiń mıǵa shek­tirgen mehnatyna shydap, úmit pen senim­nen aırylmaǵan jas ǵalym, Qazaq ýnı­­versıtetiniń aspıranty “XV-XVIII ǵasyr­­larda jasaǵan qazaq aqyn, jyraý­lary” degen taqyryptaǵy irgeli de batyl monografııalyq zertteý eńbegin qorǵap pash etý arqyly qazaq ádebıetiniń qalyptasqan tarıhyna qanshama jańalyq, túbegeıli de túbirli ózgeris ákelýmen birge tól ádebıeti­mizdiń bastaý tumasyn XV ǵasyrǵa, qazaq memlekettiligi men Qazaq handyǵynyń baǵ­zy­daǵy ilki dáýirine alyp baryp edi. Osy­­nyń ózi men degen dyraý ǵalymnyń ómir-baqı maqtanysh etip, nápaqa qylarǵa taqııa­syna tar kelmes tolaǵaı tarıhı eńbek-tin. Biraq sonymen toqmeıilsip toqtap qalý Maǵaýındik márt máner, mándi minezben esh syıyspaıtyn. Onyń áýel bastanǵy ańsar-zary: jan-júregine úzilmes kindikteı baılanǵan jazý­shylyqtyń máńgilik shemen kúıi bir sátke de toqtaý, tolas tappaǵanyn kóremiz. Eń bir ǵajap nárse, ol áýel bastan-aq qazaq jazý­shysy, týǵan jurtynyń tulǵasy bolýdy ar­tyq baqyt sanady, ádebıetti – kıeli is, qalam­gerdi – ulttyń uly muratyn júzege asyrýshy, yqylymnan bergi ata-babalar armanyn alǵa aparýshy jáne arýaqtar amanatyn arqalaýshy dep bildi. Qasıetti qalam ushynda aınymas sert ustandy. Áde­bıette ustanar altyn qazyǵyn durys aıqyn­dap aldy. Ol – Alash muraty edi. Ádebıetke táńir buıryǵymen, taǵdyrdyń pesheneli jazýymen osylaısha sanaly túrde kelgen eki jazýshy bolsa biri, bireý bolsa dál ózi Muhtar Maǵaýın dep aıtýǵa onyń jarty ǵasyrlyq qat-qabat qalamgerlik joly, Abylaı aspastaı ádebı asýlary kámil senimdilik beretindeı. Zamanynyń tiri klassıgi sanalǵan Ǵabıt Músirepov aqsaqal M.Maǵaýındi kezinde “Áıel mahabbaty” jáne basqa da alǵashqy áńgimeleriniń ózimen qazaq ádebıetiniń aldyńǵy qataryna shyǵypty dep baǵalaýy tegin emes. “Áıel mahabbaty” degen osy bir jumbaq sıpatty áńgime. Oqyǵan kezde adamdy magnıtteı baýrap tartady. Ádemi muńǵa bóleıdi. 1961 jyly bir-aq kúnde jazylǵan, segiz jyl boıy eshbir baspa orny qabyldamaı qoıǵan osy áńgimesinde avtor shyn mánisinde eýropalyq bıik ádebı mádenıet óresine jetken der edik. Osy oraıda jáne óziniń soǵan deıingi qazaq ádebıetine tosyn, ózgeshe minezimen bul shyǵarma Muhtar Áýezovtiń alǵashqy áńgime­leri men Maǵjannyń “Sholpannyń kúná­sin” eske túsirgendeı, solarmen taǵdyrlasa úndesip turǵandaı áser qaldyrady. Sol áńgimede mahabbat sheri de, zaman tynysy da, áleýmettik salmaq ta bar. Kınoǵa kere­metteı suranyp tur. Bir ǵana bul emes. Muhań­nyń basqa da talaı-talaı shyǵar­malary. О́zine keregin ańdamaıtyn qazaq kınogerlerine osyndaıda qaıran qalasyń. “Áıel mahabbatyndaǵy” bıik ádebıet mádenıeti stýdenttik bastaý kezeńinde ja­zyl­ǵan, eki-úsh jyl boıy gazet-jýrnal­dardaǵy belgili aǵalary “bárekeldi!” deýdiń ornyna ózin kústánalap sókken “Kesh­qurym” áńgimesinde de bar. Bul áńgimeni 1964 jyly alǵash “Juldyz” jýrnalyna bastyryp baǵyn ashqan Qadyr Myrzalıev ekendigin Muhań qashanda alǵyspen eske alady. Bir qyzyǵy, óz myqtylarymyzdan sógis estigen sol áńgime kóp uzamaı orys tilinde ótkeleksiz jarııalanyp, búkilodaq­tyq “Ogonek” jýrnalynyń syılyǵyn enshilegenine ne aıtarsyz. О́kinishke oraı, bolmaı qalmaǵan mundaı-mundaı qysastyq­tar talant jolynyń aýyr keshýlerin tanytsa kerek. Sol shytyrman joldaǵy jazýshynyń tartqan jan azaby rýhanı erkindikke umtyl­dyryp, táýeldi zamanda táýelsiz sóz aıtýǵa jeteleıdi. Alpysynshy jyldardyń aıaǵynda “Qara qyz” ben “Tazynyń ólimi” hıkaıat­taryndaǵy ulttyq máselege peıil men beıil bergen keıbir jaǵdaıattar sonshalyq batyl­dyq­pen, shyǵarmaǵa tabıǵı kiriktirilip qalaı jazylǵandyǵyna qazirdiń ózinde jaǵańdy ustaǵandaısyń. Baıqap otyrsańyz, sodan bergi ýaqytta M.Maǵaýın shyǵarmashy­ly­ǵynda az da bolsa ulttyq ıdeıamen tuzdyq­talmaǵan nemese tutastaı soǵan qurylmaǵan týyndy kezdestirýińiz qıyn. Sosıalıstik qoǵamnyń ishten iritip, azdyryp-tozdyrǵan, jegideı jegen julynqurt dertteri ár shy­ǵar­masynan derlik kórinis taýyp otyrdy. Bir qaraǵanda beıkúná kórinetin “Tulym­hannyń baqyty” áńgimesinde áıeli úı keńeıtý esebimen, bálkim, basqadaı da bir toıymsyzdyqtaryn qanaǵattandyrý úshin Almatyda alshańdaǵan armıan bastyǵymen ashyna bolyp, ózi komandırovkadan artylǵan bes-on tıyndy olja sanaýmen kóńilsiz de kúıbeń tirlik keshken toǵyshar da maýbas, ynjyq qazaq ıntellıgentiniń baqytynyń sıqyn bajaılaǵanda adamnyń ishi kúńirenip ulyp qoıa bermeýshi me edi. Iá, naq osy turǵydan kelgende, jetpisinshi jyldardyń basynda Maǵaýın jazýshynyń jete meńgergen bir dara qasıet-sapasy tap sol kúnderdegi ómir shyndyǵyn sanaǵa sińirip, oı qazanynda qorytýǵa uzaq-sonar ýaqyt ótkizbeı, birden nanymdy da senimdi, shynaıy qalpyndaǵy kórkem shyndyqqa aınaldyra bilýi bolatyn. Qalaı desek te, shyǵarmashylyq shildesi­ne qadam basar aldyndaǵy, áýelgi kezeńniń sońyndaǵy eń bıik týyndy – “Tazynyń ólimi” hıkaıaty qyryq jyl boıy ádebıetshi­ler qaýymynyń árbir tolqynyn aıryqsha shabytpen balqyta quıylǵan mánerli minsizdigimen tań qaldyrýdan jazbaı keledi. Sulý músindelgen, shynaıy túzilgen, kúrdeli somdalǵan, tereń shymyrlaǵan osynaý tartymdy hıkaıat qalamgerdiń klassıkalyq órege kóterilgenin aıǵaqtady. Odan keıingi ýaqytta, uly Áýezov: “E, báli, aty da, famı­lııasy da jaqsy eken” dep súısinis bildire­tin Muhtar Maǵaýın esimdi jazýshy­nyń sol deńgeıden tómendegenin talǵampaz jurt­shy­lyq bilgen de, kórgen de emes. Kerisinshe, sol deńgeıden áldeqaıda bıik shyrqap sharyqtaǵanyna, Aqan seriniń Qulageriniń keıingi kózindeı Maǵaýııa atasynyń Nar­qyzy­lynsha kósile shaýyp, óner báıgesinde ozǵanyna bárimiz kýá-dúrmiz. Jetpisinshi jyldardaǵy Maǵaýın qazaqy bolmys-bitimdi kórkem keıiptep tańbalaýdy sanaly túrde maqsut tutqan ulttyq dildiń uranshysyna aınala bastaıdy. О́mirdi tabıǵı nanymdy túrde shynaıy ári shynshyl sýretteýdiń sheberlik mashyqtaryn jan-jaqty ıgeredi. Áýelgi áńgime-hıkaıat­tarda syzdyqtap bastalyp, shym-shymdap shyjymdalǵan ulttyq ıdeıanyń sherli shamyr­qanysy tuńǵysh roman “Kók munar­da”, ásirese osyndaǵy jas keıipker jazyp jatqan roman úzikterinde, ıaǵnı roman ishindegi romanda túrkilerdiń keń saqara­syndaǵy uly saryn, joıqyn dúbirge ulasady. “Meniń boıymda Elteris, Estemı­ler, Kúlteginder zamanyndaǵy kóshpen­di­lerdiń qany bar!” dep keńestik ker zamanda “Kók munardyń” betterinen ór daýyspen jigerlene de tebirene jar salǵan Edige degen ór minezdi jas qazaq, shynyna kelsek, tiri sýreti keıiptelip kitapqa túsken Muhtar Maǵaýınniń ózi bolatyn. Qazaqtyń jas ǵaly­­mynyń basyna túsken taýqymetti ar­man-zaryn, alǵashqy talaısyz mahabbatyn móldirete, tańǵy tunyq aýanyń sarqyraǵan aǵynyndaı jan saraıyn asha tógildirgen “Kók munar” 70-shi jyldardyń basynda oqyrman qaýymnyń, ásirese sol kezderdegi alabóten kitapqumar stýdent jurtshyly­ǵynyń kózaıymyna aınalǵanyn bilemiz. Sóıte tura, ádebıet synshylarynan sógis estigen, túsinistik tappaǵan. Buǵan tańdanýǵa da bolmas. Sebebi, óz ýaqytynan, óz kelesi­nen moıny ozyq júırikterdiń mańdaıyna jazylǵan tıesili sybaǵa eken-aý bul dege­ni­ńiz. Dese de, Muhańnyń ózi bar tunyǵy­nyń bastaýynda turǵan, sol tustaǵy qoǵam­dyq oı men ulttyq sananyń aıǵaqty úlgisi bolǵan “Kók munardy” kúni búginge deıin maqtan tutýy oryndy hám zańdy dep bilsek kerek. Jazýshynyń sýretkerlik dara qoltań­basyn aıqyndaı túser bir erekshelik sol, tutastaı alǵanda, onyń týyndylary keńes­tik kezeńdegi qazaq qoǵamynyń jalpy keskin-kelbetin, ishki ıirim-aǵystaryn, son­daǵy dala qazaǵynyń da, qala qazaǵynyń da zaman yrqymen ózgerip jatqan minez-qulqy men psıhologııasyn kóz aldymyzǵa aınyt­paı keltiredi. Jáne osynysynda bir maq­satty júıe bardaı kórinedi bizge. Osyǵan qaraǵanda, jazýshynyń baǵzydan kele jatqan qazaq óneri men ulttyq dil-dástúrdiń árbir salasyna bir-bir súıekti shyǵarmasyn arnaýy tegin emes. It júgirtý men ańshylyq jaıy kórkem baıandala otyryp, “Tazynyń ólimi” hıkaıatynda keńestik qyspaq pen qýǵyn-súrginniń sury, tipti, astarlap ta emes, ashyq mátinmen kórsetiledi. Úlken ákesi Maǵaýııa baptaǵan Narqyzyl degen erekshe bitisti, ózgeshe minezdi kúliktiń báıge jolyndaǵy ǵalamattary men aqyryndaǵy qaıǵyly taǵdyry, qazaqtyń atbegilik óneri órnektelgen “Júırik” atty hıkaıaty da ulttyq sıpattaǵy ǵajap dúnıe bolǵandyǵyn eshkim joqqa shyǵara almas. Tulpar taǵ­dyryn ǵana emes, jalpy adam zatyndaǵy daryn-talant ıeleriniń jazmyshty peshe­nesin nyshandap megzeıtin osy “Júırik” shyǵarmasyndaǵy Narqyzyldyń azapty qasireti Aqan seri Qulageriniń tragedııasyna para-par qudiretpen jan aýyrtatyny da anyq. Bul rette M.Maǵaýın hıkaıatyn Ilııas Jansúgirovtiń qazaq qanyna quıylǵan “Qulagerimen” biraz oraılarda teńdes te, shendes shyǵarma ekendigin moıyndaǵanymyz lazym. Oıymyzdy odan ári júlgeleı tússek, qazaqtyń ǵasyrlar boıy jasap kele jatqan qazynaly kúı óneriniń keýdeden ıtergen keńes zamanyndaǵy taǵdyr-talaıy, talapaı­ǵa túsýi, nebir qıyn-qystalańdarda bola­shaq­qa jol tabýy maǵan qazaq kúıiniń merekesindeı bolyp kórinetin “Kókbalaq” romanynda aıryqsha zor shabytpen, tereń tolǵanyspen baıan etildi. Taǵy da qazaq jyrynyń Qulageri Ilııastyń “Kúıshisinen” keıin kúıdegi syrly sezimderdi qıly taǵ­dyr­larmen toǵystyra, naq mundaı sheber tolǵaǵan shyǵarma neken-saıaq ekendigi jáne kúmánsiz. Jazýshy shyqqan kemel bıikke eshkim shák keltirmeıtin shúbásiz shaqta jazylǵan “Shaqan-Sheri” romany, álbette, M.Ma­ǵaýın­niń eń shoqtyǵy bıik, ǵajaıyp týyn­­dylarynyń ishinde de ózgeshe bitimimen oqshaý turatyn serek shyń. Ile-Balqash óńiriniń sherli tabıǵaty, jazmyshy keýdesine kek toltyrǵannan sol óńirdiń jolbarys ataýlysyn joıýǵa sert ustaǵan nalaly batyr, orys otarshylyǵyndaǵy el tragedııasy osynaý turpatty týyndyda kemel kórkemdikpen, qaıran qaldyrar ádebı tásildermen aıshyqtala kóringenin eske alaıyqshy, aǵaıyn. Kóp jurt M.Maǵaýın­niń “Shaqan-Sherisiniń” kórkemdigi onyń Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqty ıelengen “Alasapyran” tarıhı roman-dılogııasynan da asyp tústi degen alyp-qashpa sózdi áli kúnge aıtyp qalyp júredi. Biraq mundaı sózderge jazýshynyń ózi baspa júzinde toqtaý salǵanyn da bilemiz. Osy arada aıtaıyq, M.Maǵaýınniń Alash muraty atty ulttyq ıdeıany altyn qazyq etken ataýly shyǵarmalarynyń ishindegi eń tolaǵaıy, aýqymy keńi, kólemi de zory, kemeńgerligi de moly ult tarıhyna tereń boılap, ǵasyrlar tuńǵıyǵynan injý-mar­jan­dy syr tartqan, halqymyzdyń rýhanı mádenıetindegi aıtýly oqıǵa bolǵan “Ala­sapyran” romany ekendigi daýsyz. Muhtar Áýezovke búkil ómirin sarp etken “Abaı joly” qandaı aıaýly bolsa, Muhtar Maǵaýınge baba jyraýlardyń bahadúr poezııasynan eles bergen, bozbala shaǵynan arman etken “Alasapyrany” da sondaı qymbat. “О́mirimniń basty shyǵarmasy “Alasapyran” – dep avtordyń ózi aıtyp tursa, durysy da sol. Sonymen birge Muh­tar aǵanyń: “Alasapyranǵa” meniń ómir boıy qasterlep jınaǵan tabıǵat eskızderim, tańdaýly slaıdtarym men eń jaqsy kúnge saqtaǵan túrli-tústi, derekti taspalarym túgel ketse kerek. Jandy sýret ǵana emes, kóńil túkpirindegi syrly, muńdy sezimder, mıdyń barlyq qatparyndaǵy oı-tolǵam, parasat-paıym – tabıǵat bergen, taǵdyr syılaǵan eń asyl, eń qymbat qazynamyzdy osy kitaptyń betine tóktik” – dep “Men” atty memýarlyq romanynda eljireı aqtary­lýynda da kóp mán bar sııaqty. “Sonaý Altyn Orda, Noǵaıly dáýirinen bergi qazaq handyǵynyń tarıhyn tereń zerttegen Muhtardyń mol bilimi men sýretkerlik sheberligi “Ala­sapyranda” jaqsy úılesim tapqan” deı kele, qas sheberdiń qolynan shyqqan osynaý jaýhar dúnıeni HH ǵasyrdyń uly romany dep ornymen baǵalaǵan daraboz jazýshymyz Qabdesh Jumadilovtiń ádil pikirine bizdiń basqadaı alyp qosarymyz joq. Tek aıtarymyz: kenen tarıh ta, ult muraty da, oı shuraty da, shilde kókoraıyndaı til máıegi de osynda. Budan 26 jyl buryn jazǵan joǵaryda aıtqan maqalamyzda biz osy roman-dılogııa­da kóne jádiger sózderdiń kóptigine nazar aýdarǵan ekenbiz. Ol kezde “Alasapyrannan” jazýshy Nurqasym Qazybektiń 600-deı sony sóz tirkegenin, ana tilin bir kisideı tanıtyn Tursyn Jurtbaı ózine beımálim 800 sóz jazyp alǵanyn, al aıtýly ǵalym Aqseleý Seıdimbek 200 shamasynda eski sóz ańdaǵanyn bilgen joq edim. Al endi qazirgi tańda Muhtar Maǵaýın tiliniń túsindirme sózdigin jasaýdyń qajettigine, onyń ult mádenıeti úshin ıgilikti is bolaryna kózim ábden jetedi. Qazaq tiliniń shalqar aıdynynda erkin júzgen, rýhanı erkindiktiń zeńgir kóginde sharyqtaı samǵaǵan samala týyndy 1991 jylǵy tamyz búliginen úsh kún buryn “Juldyz” jýrnalynda basylyp shyqqan “Sary qazaq” romany boldy. Qazaqqa qara jerden de aýyr qasiret-qaıǵy ákelgen zulmat zamanǵa, tasbaýyr qoǵamǵa ataý­keresin ishkizer, kerez sózin aıtqyzar qarǵyspen aıaqtalǵan, kommýnıstik júıeniń halqymyzdyń basyna túsirgen baqytsyz­dyǵynyń bir parasyn aıaýsyz áshkere túrde pash etken eń bir shamyrqanysty, tańdaýly shyǵarmasynyń biri de osy “Sary qazaq”. Qazaq ádebıetiniń keńestik kezeńiniń sońǵy shyǵarmasy. Ýaqyttyq turǵydan alǵanda da, basqadaı jónimen kelgende de. Qaıran qalarlyq nárse sol, qarǵys aıtylyp, tasqa basylyp shyqqan kezde Keńes ókimeti áli qulamaǵan, “súıikti” kompartııa áli ornynda turǵan bolatyn. Sóıtip, “Sary qazaq” shyny­men-aq qapas qabyrǵa qular aldyn­daǵy qatal úkimdeı, keńestik qurylystyń janazasyndaı estilip edi. Sonyń ózi-aq kórkemdik qýaty zor bul romandy Maǵaýın­niń ádebı hám azamattyq erlikteriniń qataryna qosýǵa haqyly etetindeı. Erlik demekshi, qazaq baspasóziniń belgili qaıratkeri Sabyrjan Shúkiruly Muhtar Maǵaýınniń erekshe úsh erligin atap kórsete­di. Birinshi erligi, árıne, biz joǵaryda aıtqan, ejelgi jyraýlar poe­zııa­syn jań­ǵyr­ta tirilt­ken, ádebıetimizdiń tarıhyn úsh ǵasyr árige alyp baryp tereńdetken “Qobyz saryny”. Ekinshi er­l­igine qazaq kórkem ádebıetiniń biregeıine aınalǵan, Muhańnyń óz sózimen aıtqanda, Memleket­tik syılyq­tyń sahıby atan­dyrǵan “Alasapyran” roma­nyn jatqyza­dy. Sákeńniń aıtýynsha, taǵy bir erligi – “Poety Kazahstana” kita­by, baǵzy za­man jyraýlary men Maǵjan Jumabaev­tardaı áli “halyq jaýy” degen attan arylmaǵandardyń keńestik saıasatqa esh syıyspaıtyn ultshyl, ór daýysty sóz­derin Lenıngrad qalasynan orys tilinde shyǵarýy bolǵan. Iá, durys aıtady. Sonaý sireý muzdy 1978 jyly bul kitap M.Maǵaýınniń jankeshtilikpen mashaqat­tanýy arqasynda ortaǵasyrlyq uly poezııamyzdy álemdik aınalymǵa shyǵar­dy. Kertartpa Shortan­baı men Murat, alashordashyl Ǵumar men Narmanbet, din­dar Aqmolla men Máshhúr Júsip... atyn ataýdyń ózine tyıym salynǵan Shákárim! Bári sol kitaptyń ishinde edi. Bári durys. Biraq bizge Muhtar aǵamyzdyń erligi úshten áldeqaıda kóp sııaqty kórinedi. Antıkalyq zamannyń ańyzdaǵy alyby Gerakl jasaǵan erlikterdiń sany 12 bolatyn. Menińshe, M.Maǵaýınniń búkil ómiri ádebı, ǵylymı hám azamattyq erlikterden túzilgen­deı, qaıtpas ultshyldyqpen, qaıyspas kúres­kerlikpen aıshyqtalǵandaı. Árbir qadamy, árbir qaırat-qarymy bir-bir erlik. Halqynyń kádeli ıgiligine jaramaǵany joq. Ulty men jurtynyń kósegesin kógertti. “Qobyz sary­ny­na” ilese, júıkege tıgen qıǵylyq kúres ústinde shyqqan M.Maǵaýın­niń ózine ǵana tıesili tól perzenti – ejelgi qazaq poezııa­synyń antologııasy “Aldaspan” shyn máninde de qazaq rýhynyń aldas­panyndaı jarqyl­dady emes pe. Sol shaqtarda jalyndaǵan jas Muhtardyń ózi de Alashtyń arýaq qoldaǵan Aldaspanyna aınala bastaǵa­ny anyq bolatyn. Odan keıingi “Kók munar­dyń” shyrqyraǵan shyndyǵy. Odan buryn alpysynshy jyldary qaýlaǵan “Jańa Alashshyldar” qozǵalysynyń rýh qaısarlyǵyn ómirlik muratyna aınaldyrýy. Sol murattan aınymaǵan “Kók balaǵy”, “Shaqan-Sheri­si”, “Sary qazaǵy”, keńester ezgisindegi qazaq halqynyń rýhanııa­tynda ǵalamat serpilis jasaǵan “Bes ǵasyr jyrlaıdy” jáne “Aı zaman-aı, zaman-aı” atty antologııalyq uly kitaptary – bári bir-bir erlik edi. M.Maǵaýınniń barlyq erlikterin ejikteı sanamalap shyǵý maqsat ta emes jáne bizdiń bul maqalamyzdyń aýqymyna da syımas. Tek táýelsizdik jyldarynda, óziniń baısal tamyzynda aǵamyz arǵy tarıhty qopara qazyp túgendegenin, búgingi kúnniń bar bolmysyn talmaı taldap teksergenin aıtsaq deımiz. Bul oraıdaǵy bir eleýli dúnıesi – “Qazaq tarıhynyń álippesine” qoǵamdyq sura­nystyń keremet bolǵandyǵyn kózimizben kórdik. Ultyn ulyqtaǵan jazýshy qajet bolsa tarıhshyǵa da aınalady eken! Mınıstr Altynbek Sársen­baev sol kitapty 40 myń dana taralymmen ekinshi márte shyǵart­qyzǵany esimizde. Toq­sanyn­shy jyldardyń orta tusy úshin, qazirgi kezimiz úshin de mundaı taralym qııal-ǵajaıyppen birdeı-aý. Sol qııal-ǵajaıyp Muhańdaı myqtynyń qolynan keldi. Qundy tarıhı eńbekti ózderi tilenip orysshaǵa aýdarý­shylar da keshikpe­gen. Ol da oqyrmanǵa 5 myń danamen jetken. Sýsaýly jurtqa qazaq tarıhynyń saýat ashý sabaǵyn tarıhshy­lardyń eginine túsken jazýshy M.Maǵaýın osylaı júrgizip edi. Keıin “Ulttyń kúre tamyry” kitabyna top­tas­tyrylǵan maqalalary, “Juldyz” jýr­nalynda jarııalanyp, basqa birsypyra basy­lymdar kóshirip basqan “Ultsyzdaný urany” atty zarly tolǵaý jańaǵy tarıh sabaǵynyń silkinisti sensasııasyn odan ári jalǵas­tyrdy. Qoǵamnyń túrli salalaryn­daǵy keselderdi áshkerelegen, búkil ultymyz­dyń san qıly ómirlik múddelerin zerdelegen paıymdy kósemsózder men tolǵaý-essede kóterilgen máseleler men ustyndy tujy­rym­dar jalpy jurtshylyqtyń kókeıinen ǵana shyǵyp qoıǵan joq, ulttyq murat turǵysyn­daǵy bul tolǵamdardy sol tusta Prezıdent apparaty­nyń basshysy bolyp isteıtin eljandy azamat Imanǵalı Tasmaǵam­betov tolyǵymen maquldap, qostap qoldady. Syrtqy ister mınıstri Qasymjomart Toqaev­taı abzal inisi avtorǵa arnaıy hat joldap, ulttyq rýhty qaıta jańǵyrtý, qazaq halqynyń qundylyq­taryn (onyń ishinde qazaq tili de bar) qurmet­teý oraıyndaǵy pikir­leri men syn-eskert­pelerin óz vedomstvo­­synda basshy­lyqqa alaty­nyn málimdeı kele, jazýshynyń ózi aıtqandaı, “esh­qashan eskirmeıtin, máńgilik kategorııaǵa” jatatyn halqymyzdyń qajeti­ne jaraıtyn qaıtalanbas týyndy­lar­dy jaza berýine ıgi tilektestigin bildirgen izettiligin biz de kýálandyra alamyz. О́zi de tekti jazýshynyń uly – Qa­sym­­jomart inisi aıtsa aıtqandaı, qaıta­lanbas týyndylardy jazýda Muhtar aǵasy eli-jurty erkin tynys alǵan kezeńde tyń serpin, ózgeshe qýat tanytty. Qudaıdyń qudireti, qazirgi kórkem ádebıetimizde táýelsizdik talaptaryna saı búgingi kún taqyrybyn izdegishter qalamgerdiń “Podo­­nok”, “Kúmbez”, “Oń­ǵaq”, “Qısyq aǵash”, “Ultaralyq janjal” syndy týyn­dylaryn nege kórmeıtinine tańym bar. Narqyzyl tulpardaı qaryshtaı shapqan qarqyndy jańa úderis jazýshynyń áli taýsylmaǵanyn hám qııal áleminiń álemet keńdigin aıǵaqtaǵan, ádemi astarly, ult birligin ańsaıtyn “Qu­myrsqa-qyrǵyn” áńgimesinen bastaý alyp edi. Budan soń kórkemdik ádisterdiń, ádebı tásilderdiń, sýretkerlik sheberliktiń shy­naıylyq pen shynshyl­dyqtan aýyt­qymas múldem jańa qııalary boı kórsetti. Táji­rıbe kemel­denip, mashyq­ty qoltańba shıryǵyp shy­­myr­lana tústi. Sóıtip, qazaq ádebıetine jańa zamanǵa saı tyńnan qalyptanǵan, tosyn minezdi, ulttyq syr-sıpatqa meı­linshe baı, álemdik óredegi ásem úlgiler qosyldy. Osy turǵydan kel­gende, “Qyp­shaq arýy”, “Kesik bas – tiri tulyp”, “Jarmaq” syndy jańa turpatty hıkaıat-romandary Muhtar Maǵaýınniń aıryqsha jamaldy, biregeı bitimdi, jaha­nı shyǵarmashylyqqa bet burǵanyn, bu­ryn­ǵydan da bıigirek kórkem sýret­kerlik óriske shyqqanyn áıgiledi. Ásirese, búgingi kúnder sýretin sulbalaǵan, ulttyq dili­mizdiń qaq jarylǵan qasiretin tań­balaǵan “Jarmaq” romany ulttyq pro­za­myz umty­lar zamanı mejeni meńzeıtindeı. Osy oıymyzdy akademık Seıit Qasqabasovtyń ótken jyldyń aqpanynda bizge bergen suhbatynda: “Táýelsizdik tusyn­daǵy ádebıetimizdiń aıaq alysy jaman emes. Jańa lep, jańashyl kóz­qarastar barshylyq. Postmodernızm nyshandary baıqalýda. Mysaly, jańa ádebıettiń úlgisi dep Muhtar Maǵaýınniń “Jarmaq” romanyn aıtar edim” – degen sózderi aıqyndaı quptamaı ma. “Basqalar sál-pál toqyrap tosańsyp qalǵan ótpeli ýaqytta HHI ǵasyrdaǵy jańa prozanyń úlgisin jasap júrgen birden-bir jazýshy Muhtar Maǵaýın. Mundaı jańa sıpatty ozyq dúnıeler álem tájirıbesinde de sonshalyqty kóp bolmasa kerek” dep aldyńǵyǵa oraılas pikirdi osy maqalany jazýǵa tapsyrma berip turyp, “Egemen Qazaqstan” gazetiniń basshysy, belgili ádebıettanýshy Saýytbek Abdrahmanov ta aıtty. Bul aıtqandardy qalamgerdiń stýdenttik shaqtan bergi qanattas dosy, ádebıetimizdiń taǵy bir asqar alyby Ábish Kekilbaevtyń sózimen bir túıip qoısaq, “Muhtar Maǵaýın saıası ozbyrlyq, rýhanı ári-sárilik, kásibı balańdyq jabyla qınap, daǵdarys tyǵyryǵyna qamalǵan ádebıeti­mizdiń odan ári damýyna jańa qarqyn bitirýge tyrysqan alpysyn­shy jyldardaǵy serpiliste aıryqsha kózge túsip, sol qarqynyn áli kúnge údetpese, báseńdetpeı, janqııarlyq tanytyp kele jatqan kesek tulǵamyz” bolyp shyǵady. Osylaı deı tursaq ta, aqbas Alataý­dyń ańǵarlaryna keshigip jetetin qys sııaqty, asqar Altaıdyń qııalaryna zaryqtyryp jeter kóktem sııaqty, naǵyz Maǵaýıntaný kesheýildep jatyr. О́ziniń eskilikti dosy, jazýshy Valerıı Býren­kov­tyń kýálan­dyrýyna júginsek, Muhań jas kezinde aıtady eken: “Men ǵylymda jańalyq asham, biraq akademık bolmaı­myn; klassıkalyq shyǵar­ma­lar jazam, biraq Jazýshylar odaǵynyń basshysy bolmaımyn; men “Juldyz” jýrnalyna redaktor bolamyn” dep... Bizdińshe, osy úsh arman-maqsat ta ornyna keldi. Ǵy­lym­da jańalyq ashyldy. Týǵan halqy han kótergen klassıkalyq shyǵarmalar ja­zyl­dy. Elimizdiń bas ádebı jýrnaly “Jul­dyzdy” tabany kúrekteı jıyrma jyl boıy bas redaktor bolyp basqardy. Jýrnaldy jańartyp, jańǵyrtyp, juldyzdy shaqtaryna, qanshama jas tolqynǵa jol ashty. Sol tusta aqtalǵan arystardyń kópte­gen shyǵarmalary alǵash osy basylymda jarııalandy. Asharshylyq aqıqattaryn, basqa da aqtańdaqtardyń jaıyn 1989 jyldan bastap alǵash aıtyp, úzbeı júıeli jazyp turǵan da “Juldyz”. Murat, Shortanbaı, Narmanbet, Ǵumar Qarash, Nysanbaı aqyndar jyrlady “Juldyzdyń” betterinen. Ahmet Baıtur­synovtyń “Ádebıet tanytqy­shy”, Júsip­bek Aımaýytovtyń “Aqbilegi”, Maǵjan­nyń “Batyr Baıany” men “Oqjet­pestiń qııasyndasy”, “Er Edige” jyry, Jam­byl­dyń Kenesarynyń uly Syzdyq sultanǵa tolǵaǵan óleńi... Qaısybirin aıtarsyń. Qaıtkende de “Juldyz” M.Maǵaýınniń basshylyǵymen qystalań jyldardan aman ótip qana qoımaı, búkil qazaq ádebıetiniń, ıaǵnı Alash rýhynyń mereıli kórinisine aınalyp, bolashaǵyna qadam basty. О́tkelekterden alyp shyǵyp, aıaýly “Jul­dyzyn” alǵy ǵasyrǵa Muhań asyrdy. Taǵy bir oı sorabyna tússek, jańaǵy aıtqan klassı­kalyq óredegi shyǵarmalar­dy jazý, árıne, tek klassık jazýshynyń ǵana qolynan kelmek. Jazýshylyqqa birjola bet qoıǵan Muhańa 1963 jyly “Olımpıa” jazý máshińkesin tańdap áperis­ken, maǵan jýyrda bergen suh­batyn­da: “Ádebıetke myqty daıyndyq­pen kelip, áýeldegi temirqazyq nysanasy­nan burylyp bultaqtamaı, óz pozısııasyn ustap qalǵan jazýshy – Muhtar” dep erekshe baǵalaǵan qazaqtyń Qadyr aqyny: “Máshińkeń bar, endi klassık bolý ǵana qaldy” deıdi. Saltanat jeńgeı de qutty bolsyn aıtyp, “endi úılený ǵana qaldy” deıdi. Osy arada jeńge lepesin izerleı ketsek, Muhtar aǵa bul jaǵynan da baqytty. Sýretin kórip ǵashyq bolyp, sonaý Semeıden izdep taýyp qosylǵan jar qosaǵy Baqyt jeńgeı otbasy berekesiniń uıytqysy, janyna medet, qalamyna qaıraq. Uldary­nyń attary Edige, Maǵ­jan, Madııar, nemere­leriniń esimderi Batý, Aısheshek bolyp keledi. Tórt atadan beri jalǵyzdyq zaryn tartqan Muhtar Muqanulynyń japyraǵy jaıqalyp, úrim-butaǵy kókteı qaýlap keledi. Til-kózden saqtaı gór, qudaıym. Klassık áńgimesiniń jaı-japsaryna qaıtadan oralsaq, bir jaǵdaı eske túsedi. Qazaqtyń úlken jazýshysy Sáken Júnisov aǵamyz Máskeýdegi jazýshylar sezinen kele jatyp, Kókshetaýǵa soqty. Qolynda sezden tábárik – “Klassık” degen bederli jazýly ádemi dıplomaty bar. “Endi, klassıkterge beriletin syı dıplomat­tyń aty “Klassık” bolmaǵanda qaıtedi!” dep kóterile sóıleý Sáken serige jarasyp ta turatyn. Biraq Sákeń bir mezgilde baısaldana qalyp: “О́zin klassık sanamaıtyn jazýshy joq qoı. Áıtse de men osy joly Máskeýdegi jazýshy dostaryma aıttym. Maqtaýdy jek kórmeıtin qazaq jazýshylarynyń ara­synda, mysaly, Muhtar Maǵaýın shyn mánindegi klassık dedim” degeni kúni búgingideı qulaǵymda. Sáken seriniń ózi moıyndaǵan qalamger, sirá, klassık bolsa bolar. Taǵy da osy Sáken seri birde Jazý­shy­lar odaǵynda tarıhı roman­dar jónindegi jıylysta sóz sóılep turyp, bir ýaqytta suq saýsaǵyn alǵa qaraı shoshaıta: “Áne, ana otyrǵan ekeýi...” degeni. Jurt japyrlaı moıyn­daryn artqa buryp, zaldyń ortasyn­da jaıma­shýaq qatar otyrǵan Ábish Kekil­baev pen Muhtar Maǵaýındi kórdi. Sózin ári qaraı jalǵaǵan Sáken seri: “... Ábish pen Muhtar bar ǵoı, men bul ekeýiniń bilimine talas­paımyn. Biraq men kórkemdikpen uramyn ǵoı” dep alqyna toqtady. Jurt dý kúlisip, dúrkirete qol soǵyp jiberdi. Ábish pen Muhtar aǵalar oryndarynan kúlimdeı kóterilip, alaqan­daryn jaılap soǵyp qolpash jasady. “Aqan serini” jazǵan adamnyń “kórkem­dikpen uramyn” dep erkeleı erkindegenin eshkim ersi de kórmedi. Qazaq ádebıetiniń úsh birdeı arys azamaty­nyń máz-meıram jaras­qan jadyra kóńilderiniń merekeli sátine kóppen birge men de qýanyp otyrdym. Al endi Muhtar Maǵaýınmen Sáken seri ǵana emes, basqa da kópten-kóp kisi­ler bilim talastyra almaıtyny kópshilik moıyndaǵan aqıqat. Teginde, Muhańnyń: “Meniń bilmeı­tinim jer astynda” deıtini ras bolar. Bul kúnde jalpy úlken-kishi qyzyǵyp oqyǵan, ásirese jas ádebı qaýymnyń oqýlyǵyna aınalǵan “Men” atty memýarlyq qos kitaby­nyń ózi de ushan-teńiz bilim men jazýshylyq tájirıbeniń qoımasy sııaqty. О́zi qazaq prozasynyń atasy sanaıtyn Muhtar Áýezov danalyǵyn bajaılaǵan sózderin ózine qarata aıtsaq, M.Maǵaýınniń Batys pen Shyǵysty, Kóne men Jańany – tórt tarapty birdeı tanyǵan tereń erýdısııa­syna, qazaqsha aıt­qan­da, ózin asqaraly bıikke kótergen ǵulamalyǵyna den qoımaý múmkin emes. “Keıbireýler meniń máde­nıet­tiligimdi jýas­ty­ǵym eken dep oı­laıdy. Joq, men jýas emespin, mádenıet­timin” dep otyra­tyn maǵaýındik ishki zor mádenıettiń de negizi osy bilimdarlyqta jatyr. “Sen tımeseń men tı­men badyraq kóz” deıtin syńaıdaǵy tymyr­syq ty­nysh­tyqty qala­maı­tyn kúres­ker Maǵaýın prınsıpti turǵy­daǵy pikir­talas, polemı­ka, aıtystan jaltar­maıdy, taısaqta­maı­dy. О́ıtkeni, ol da abyz Álkeı Mar­ǵulansha, bilgen soń aıtpaı tura almaıdy. Biraq kimniń kim ekenin eli emeýrinnen biledi ǵoı, halyq qalt etkizbeı qapysyz tanıdy ǵoı. Osy jónnen kelgende: “Muh­tar Maǵaýın daryndylardyń arasynan alǵa qadam basqan ári tegine tartqan tekshil jazýshy, júregi týǵan jerim dep soǵady. Onyń tamasha týyndylarynyń ekpinin Han Táńiri shyńynan qulap kele jatqan tasqyn sýdyń ekpinindeı sezinesiń. Arnasy sarqylmaıtyn ne degen ǵajap dúnıe!” dep jazǵan toqsannan asqan ardager jýrnalıst, abyz qart Salamat Haıdaruly Muhańa degen barsha oqyrmandarynyń iltıpatyn bildirip turǵandaı bolyp kórinedi. Osy bekzat bolmystyń nár men qunar alǵan tamyrlary qaıda desek, kóz aldy­myzǵa Abaı rýhy tunyp turǵan Shyńǵystaý óńiri, Baqanas pen Kópbeıit keledi. Abaı rýhyna, Alash muratyna adaldyǵynan jazbaǵan Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń jáne “Túrik dúnıesine qyzmet” syılyǵynyń laýreaty Muhtar Maǵaýın shyǵarmalarynyń máńgilik kúıi týǵan halqyna qyzmet etpek, qazaq rýhanııatynyń kósegesin kógertpek. Ol degenińiz – qalyń-qalyń 13, sodan keıin tórt kitappen ústeme­lengen, jalpy jıyny 17 tom. Bári de alǵy bolashaqqa kúmánsiz ótken máıekti asyl qazyna. Ideologııalyq kúresinde qalǵany joq. Ultyn súıer úlken júrekpen údere jazylyp jatqan adamzat tarıhynyń iri tulǵasy, qazaq memlekettiliginiń bir bastaý kózindeı Shyńǵys han týraly roman qoly­myzǵa tıer qýanyshty kóz­aıym kúnge tez jetsek eken degen aq tilek­ten eliń de jazbas, jańylmas, ardaqty aǵa. Kuńfýdzy ǵaqlııalaryn retine keltirdińiz ǵoı, endi ejelgi túrik babalarymyzdyń Orhon eskertkishterin búgingi qazaq úlgisine ıkem­deý, qasıetti Quran Kárimdi qazaqshalaý oraıyndaǵy arman-murattaryńyz oryn­dalýyna Alla jar bolǵaı. Olaı bolsa, tolǵanysty maqalamyzdy ózińizge arnalǵan myna óleń shýmaqtarymen túıindeıik. Men!.. degende alys jatyr qanshama. Men!.. degende jaqyn jatyr qanshama. Men-júrektiń qııametin keshýge – Jetý – dozaq... Qansha jaqyn bolsa da. Men!.. bolmasa – bolmaıdy Erdiń qarymy, Alaýlamas “Men!”-siz júrek jalyny. Men!.. bolmasa, estilmeıdi myń jyldyq Qazaǵymnyń qobyzynyń saryny. Bolar oǵlan “Men!”-men ǵana qarjasqan, Men!-qudiret qara nardaı alǵa asqan. Men!. bolmasa jasalmaıdy ǵajaıyp, “Men!”-siz, sirá, sýyrylmas aldaspan. Qý dúnıeniń aldanysh qyp tezegin, “Men!”-i joqtar shiritedi ózegin. Men!.. – tektilik, Men!.. – danalyq, Men!.. – namys, Men!-Muhtarlar kógertedi óz elin. Arqasyna aýyrlardy teńdegen, Qum Narynda shóldegende ólmegen, О́lmegendi bylaı qoıyp... Erlegen... Qaısarlyqtyń ózeginde Men!.. degen. “Men!”-siz, sirá, órken jaımas El degen. “Men!”-siz qany qyza ma eken Er degen?! Meniń Muhtar aǵataıym, máńgilik О́zińizge jarasady Men!.. degen. Qorǵanbek AMANJOL.