«Týrgaıskaıa gazetanyń» 1895 jylǵy 26-shy sanynda Hamza Qarjasovtyń «Amanqaraǵaı», «Naýyrzym», «Tirsek», «Tolaǵaıteppe», «Danabıke» jáne «Sarymoıyn» (qyrǵyz ańyzy)» atty maqalasy shyǵypty. Avtor osy jer ataýlarynyń shyǵý tegin el aýzyndaǵy ańyzben baılanystyrady.
Naýyrzym – qazir qoryq turǵan óńirdi meken etken baıdyń aty eken. Maqala «Torǵaı oblysynyń Qostanaı jáne Torǵaı ýezderi aralyǵynda Amanqaraǵaı, Naýyrzym, Tirsek ormandary, Tolaǵaıteppe mekeni, Danabıke ózeni men Sarymoıyn kóli jatyr. Olar týraly qyrǵyzdarda ańyz saqtalǵan» dep bastalady.
Bul jerde avtordyń qyrǵyz dep otyrǵany qazaq ekeni belgili. Ańyz boıynsha Astrahan qalmaqtarynyń qazaq dalasy arqyly Qytaıǵa kóshi zamanynda Amanqaraǵaı ormanyn Aman degen baı áýletimen jaılapty. Al Naýyrzym ormanyn Naýyrzym degen ataqty baı qonys etse kerek. Sol Aman baıdyń Danabıke degen sulý qyzy, Naýyrzymnyń Sarymoıyn degen uly bolypty. Danabıke aı dese aýzy, kún dese kózi bar sulý, al Sarymoıyn qarsy kelgen jaýyn qıratatyn batyr, biraq qyz-qyrqyndy kózine ilmeıtin minezi qatty jigit bolypty.
Birde ol Amannyń aýylyna baryp, Danabıkeni kóredi de, ǵashyq bolady. Amannan qyzyn suraıdy, biraq ákesi batasyn bermeıdi. Qos ǵashyq bir túnde qashyp ketedi. Qaharlanǵan ákesi qyzynyń sońynan qýǵynshy jiberip, olardy ustatady da, Sarymoıynnyń basyn jelkesinen kestiredi. Jigittiń basy kesilgen jer Tolaǵaıteppe eken. Danabıkeni aǵashqa tirseginen tómen qaratyp ilip qoıyp óltiredi.
Birin-biri súıgen jastardyń azap óliminen keıin Danabıkeniń denesi ózenge tastalady, ol ózen Danabıke atalady. Al Sarymoıynnyń bassyz denesi kóldiń mańyna jerlenedi, ol Sarymoıyn kóli atalypty. Avtor maqala sońynda osy jer attarynyń áli kúnge sol kúıinshe saqtalǵanyn aıtady.
Maqalanyń shyqqanyna bir ǵasyrdan edáýir asyp ketse de, Amanqaraǵaı, Naýyrzym, Tirsek ormandary, Danabıke ózeni, Carymoıyn kóli qazirge deıin dál osylaı atalady. Ańyz bolsa da, mahabbatqa kórsetilgen qatygezdikti halyq umyta almaıtyn bolar...
– Men Naýyrzym aty kún men túnniń teńelýi – Naýryzǵa baılanysty bolar dep oılaıtyn edim. Baıdyń aty da Naýryzdan shyǵýy yqtımal. Qazaqtar qaraǵaı, aǵash dep ormandy meńzegen. Amanqaraǵaı qalyń, úlken orman bolǵan. Oǵan baılar qysta jylqysyn yqtatqan, – deıdi jer attaryn jınap júrgen belgili aqyn Serikbaı Ospanov. Degenmen oblys aýmaǵynda qanshama qazaqsha jer ataýy búginde paıdalanýdan shyǵyp qaldy, umytylyp ketken.
Sonyń arasynda «Tolaǵaıteppe» de bolsa kerek, aǵa býyn ókilderi de ony esine túsire almady. «Teppe» degen sózdiń ózi, kóktemde tasyǵan sýdyń keıin qaıtýyn bildiredi eken. «Tolaǵaı» sózi zor, kúshti degen uǵymdy aıtady. Olardy qaza berse árqaısynan taǵylymdy tarıh, ańyz, áńgime-shejire sýyrtpaqtalady. Jerimizdiń zaty da, aty da baı ǵoı, shirkin-aı!..
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
