Janna men Goııa

Janna – shyǵarmashylyǵyna qaı taqyrypqa barsa da ne tikeleı, ne janama túrde ýaqytty sóıletý tán bolyp keletin aqyn. Al ýaqyt bolsa tike sóılemeıdi, ol qaltarysy, buralańy, málimi, málimsizi kóp qyrly álem – ózine sáıkesti sózge ǵana ılikse kerek. Aqynnyń biz bilgen jalpy shyǵarmashylyǵy, ásirese, álgi atalǵan óleńder toptamasy ony naq osy qyrynan tanytady dep oılaımyn. Jalpy­ǵa birdeı túsinikti bola bermeı­tin ýaqyt deıtin kúrdeli kategorııamen sóılesý úshin de, sóıletý úshin de qashanda ár sýretker óz tásilin izdegen. Onyń ústine Abaı aıtqandaı, «Alla ózgermes, adamzat kúnde ózgerer» – udaıy ózgeristerdiń de syńaıyn tanyp, syryn ashý kerek bolady. Sondyqtan adamzattyń kórkemóner tarıhynan jaqsy málim, áıgili sheberler ózi uǵynyp, qabyldaǵan ózgeristerdi ózi túsiný úshin de, ózgeni túsindirý úshin de ártúrli aǵymdarǵa barǵany belgili.

Solardyń biri – kórkemdik áleminde: ádebıette, poezııada, sýrette, sáýlette, jalpy ónerde jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas jaǵynda paıda bolǵan avangardızm aǵymy. Osy aǵym, shamamen, elýinshi jyldarǵa deıin ústemdik etip, kórkemdik álemine kýbızm, fýtýrızm, ekspressıonızm, dadaızm, sıýrrea­lızm, t.b. sekildi túrlerimen qaýlap shyqty. Olardyń basynda adamzattyń kórkemdik álemin óristetýge ólsheýsiz zor úles qos­qan ataqty sheberler turǵany belgili.

Álgi aıtylǵandaı, «Alla óz­germes, adamzat kúnde ózgerer» – avangardızmniń de bastap­qy negizgi túrleri men maǵyna­lary ózgerdi, alaıda onyń oıdy tuspaldap, astarlap jetkizý tásili qalyp, ózgergen jańa jaǵ­daıǵa sáıkestene jalǵasty. Bul Janna aqynnyń óleńderinen de anyq baıqalady. Sózdik qorymyzda «tanym», «túısik» degen termınder bar, ekeýi de, ásirese. poetıkalyq uǵymdarǵa tán. Osy ekeýdiń «tanymy» – fılosofııalyq kategorııaǵa jatsa, ekinshisi – «túısigi» – metafızıkanyń ádisinde. Tanymǵa jetýdiń ádis-tásilderi kóp, mysaly, tańata gúl butaǵa qonyp alyp saıraǵan bulbuldy barshaǵa túsinikti óleńge aınaldyrý úshin kóp izdenistiń qajeti shamaly – aqyndyq beıim bolsa jetip jatyr; mundaǵy shekaralar shekteýli. Al endi túısikti baıandaý úshin úırenshikti shekaradan shyǵý kerek, sebebi túısikte naqtylyq degen joq, aıtqan saıyn alyp qasha beretin mazasyz oı ǵana bar. Álgi óleńderdiń avangardızm aǵymymen týystasýy, bir oıdyń uzaq tarqatylýy osydan. Úsh óleńniń «Keldi adaly: ketti – uzaq turmady» dep atalǵan birinshisiniń ár joly «keldi» sózinen bastalyp, solaı «keldi, keldimen» jalǵasa beredi. Kelip jatqandar: adýyndar, pysyqtar, syzylǵandar men syrǵaqtar… qaptap, shýlap kelip jatyr. Olar kelip turaqtady, tek sońǵy joldarda ǵana «kelgen aqkóńil qurban bolyp ketti, adaly – uzaq turmady». Bul ekeý ǵana turaq tappady. Kelgender kelip jatyr, ketkender álgindeı ekeý ǵana. 

Qazaqtyń poezııa keńisti­ginde ásem óleńder az emes: ıntellektýaldyq deıtin de, kór­kemdigi, náziktigimen baýraıtyn janǵa sonshalyqty jyly joldar, tehnıkalyq oryndalýy jaǵynan múltiksiz óleńder kóp, solarmen birge ara-tura ıdeıasy tereń poetıka da kezdesip qalady. Alaıda osy sońǵynyń aldyńǵylardan ózgesheligi – jasyryn maǵynaǵa qurylýynan túsinýdi aýyrlatady. Janna Eleýsiz shyǵarmashylyǵy­nyń tabıǵatyna tán erekshe­ligi osynda. Aqyn óleńderi ataq­ty kes­kindemeshi ıspanııalyq Fran­sısko Goııany eske salady. Áıgili sheberdiń eldegi moraldyq, saıası jáne rýhanı keleńsizdikterdi keskindeý maqsatynda jazǵan «Kaprıchos» ataýly oforttar serııasyndaǵy «Aqyl-es uıqyǵa ketkende, quby­jyqtar órip shyǵady» týyn­dysy eki ǵasyrdan keıin Jan­na shyǵarmashylyǵymen úndes­kendeı: munda da álgi aı­tyl­ǵandaı, kelgenniń bári keleń­sizdikter. О́leń sózderi qury­lymynyń arhıtektonıkasy, ıdıostıli – ózindik erek­shelik sóz tiliniń maǵynalyq jaǵyn kúr­deli ete túsedi: keı­birin túsi­netin de sekildisiń, keı­birin tus­paldaısyń. Sebebi óleń­deri­niń ón boıy kórkem tildi qıys­tyrýdaǵy batyl jańa­lyq­tar arqyly groteski, alle­go­rııa, astarlylyq oramdar­men órnektelgen. Mysaly, «О́mir súr» dep atalǵan ekinshi óleńindegi:

…izdeme oıdy
Iledi ol jyrtyq jerińnen!..
Ketedi sosyn ózinshe
 toqyp janyńdy.
Bylaı da Taǵdyr qalamyn
 ustap jelingen
Taýysar bolat malýmen
 kúnde – 
Qanyńdy…
degen joldar tanymmen emes, túısikpen sezindiretin sózder.
Aqyn mamandyq emes, kásip te emes, ol – buıyrym. Aqyn, dramatýrg Nobel syılyǵynyń laýrea­ty Tomas Elıottyń «Pesany kó­rer­men úshin jazady, óleńdi aqyn ózi úshin jazady» deýi osydan. 

Idosh ASQAR 

Aqtóbe