Bir jaǵynan bul Reseıdiń AQSh-taǵy 2016 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa olıgarhtar men sheneýnikterdiń syrtta júrgen qarajattary arqyly aralasýy týraly Kongrestiń 2018 jyldyń aqpan aıynda jarııalaıtyn esebiniń aldynda D.Tramptyń jurttyń nazaryn basqaǵa aýdaryp ári óte yqpaldy evreı qaýymdastyǵynyń qoldaýyna ıe bolý úshin jasaǵan amaly sııaqty.
Tramptyń málimdemesi arab áleminde jatqan jylannyń quıryǵyn basqandaı qatty áser etip, osy elder halyqtarynyń jappaı narazylyqtaryn týǵyzdy. Arab memleketteri lıgasynyń syrtqy ister mınıstrleri birlesip, D.Trampqa Taıaý Shyǵys elderiniń halqyn «haosqa» uryndyratyn sheshiminen qaıtyp, málimdemesinen bas tartýdy talap etti. О́ıtpegen jaǵdaıda osy aımaqtaǵy tynyshtyq pen turaqtylyqqa araaǵaıyn bolyp júrgen mártebesi moıyndalmaıtyny da jetkizildi.
Kóptegen eýropalyq, azııalyq elderdiń kóshbasshylary, onyń ishinde Reseı prezıdenti V.Pýtın men Túrkııa prezıdenti R.Erdoǵan BUU qararyna sáıkes kelmeıtin bul sheshimge alańdaýshylyq bildirdi. Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi de málimdeme jasap, Ierýsalım qalasynyń mártebesi jónindegi BUU Bas Assambleıasy jáne Qaýipsizdik Keńesi qararlarynyń saqtalýyn qalaıtynyn jarııalady.
Ierýsalım qalasy mártebesiniń BUU Bas Assambleıasy qararynyń nazaryna qalaı iligip júr? Arabsha ál-Quddys dep atalatyn bul qala Taıaý Shyǵysta Jerorta jáne О́li teńiz aralyǵynda ornalasqan óte ejelgi qala. Ol tipti b.d.d. HI ǵasyrda evreıler basyp alǵanǵa deıin-aq qala bolǵan. Rım ımperııasy taraǵan kezden ol Vızantııanyń qaramaǵyna ótip, munda hrıstıan dini damyǵan. Al VII ǵasyrdan HVI ǵasyrǵa deıin kresshiler basyp alǵan az ýaqytty eseptemegende 700 jyldaı ol arab qalasy sanalyp, ıslam dini qatty órkendedi. Ierýsalımde ıslammen qatar hrıstıan men ıýdaızm dinderi de damyǵan. Sol sebepten bul qala álemdik úsh dinniń ortalyǵy sanalady. Biraq sońǵy myń jyldan astam ýaqytta negizinen musylmandardyń qolynda boldy.
1947 jyldyń 29 qarashasyndaǵy BUU Bas Assambleıasynyń qararynda Palestına jeriniń arab pen evreı memleketteri úshin ekige bólinýine baılanysty Ierýsalımdi Brıtan mandaty aıaqtalǵan soń uıym óziniń baqylaýyna alatyndyǵy aıtylǵan. Osydan keıin eki jylǵa sozylǵan arab-ızraıl soǵysy bastalyp, Ierýsalımniń shyǵys bóligi arabtarǵa, batys bóligi evreılerge tıesili bolyp bólindi. Al 1949 jyldyń 5 jeltoqsanynda Izraıldiń parlamenti (knesset) qalanyń batys bóligin eldiń astanasy dep jarııalap, barlyq memlekettik jáne ókimettik mekemelerdiń osynda kóshetinin jarııalady. Osy sheshimniń ózi áli kúnge bitpeı kele jatqan arab-evreı daýynyń bir ushy.
1967 jylǵy alty kúndik arab-evreı soǵysynda Izraıl Ierýsalımdi túgeldeı basyp aldy. Bul arabtardyń evreılerge degen óshpendiligin tipti tereńdetip, eki halyqtyń arasyndaǵy jikti asha tústi. Árıne, BUU men álemdik qoǵamdastyqtyń negizgi bóligi Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy dep moıyndamaıdy. Qaýipsizdik Keńesi óziniń 1967 jylǵy 22 qarashadaǵy qararymen Izraıldi Ierýsalımniń basyp alǵan aýmaǵynan shyǵýyn talap etti. Biraq Izraıl bul qararǵa qulaq asqan joq. 1980 jyldyń 22 shildesinde qararǵa qosylmaǵan elderdiń basshylary ózderiniń altynshy konferensııasynda Ierýsalımniń evreı memleketi basyp alǵan aýmaǵy Palestınanyń ajyramas bóligi degen sheshim shyǵarǵan edi. Oǵan qarsy knesset 30 shildede Ierýsalımdi «Izraıldiń astanasy» degen zań qabyldady. Al BUU Bas Assambleıasy 1996 jyldyń 4 jeltoqsanynda álemniń qasıetti qalasyn Izraıldiń jeke-dara menshiktep, óziniń zańymen basqarýy durys emes, sondyqtan onyń zańdyq kúshi joq degen maǵynada qarar qabyldady. Buǵan da baǵynbaǵan Izraılge qarsy BUU Bas Assambleıasy 2004 jyly arnaýly, onynshy tótenshe sessııasynda Ierýsalımniń basyp alynǵan aýmaǵynda evreı ókimeti qabyldaǵan barlyq sheshimderdiń zańdy kúshi joq dep tabylsyn degen burynǵy qarardy bekitti. Sonymen birge osy qararda Shyǵys Ierýsalımniń Palestına halqyna tıesili ekendigi de aıtylǵan.
Al AQSh ákimshiliginiń Ierýsalımge qatysty bul áreketi ádilettiń aq jolynan attaý ekeni kórinip tur.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
