Keńestik júıeniń qýǵyn-súrgini, qoldan jasaǵan ashtyǵy, atý men aıdaý azabynyń otkeshýinen kúńirene júrip, ǵasyr sońynda táýelsiz qazaq eliniń kók baıraǵy kóterilgen kúnge jettik. Elimizdiń qurysh kelbeti sanalatyn keshegi Qazaqstan magnıtkasy – Temirtaý metallýrgııa kombınatynda metaldyń myqtysy shoıyn balqytatyn ot-jalyn shashqan domna peshiniń ottyqshysy bola júrip, adam tózgisiz aýyr jumysty aýyzdyqtaýda «qoı baqqan qazaq shydaı ma?!» degen sózdi teriske shyǵaryp, ulttyq namys pen óz isine adaldyqtyń qudiretin pash etken keshegi maman jumysshy-metallýrg – búgingi Elbasymyz edi. Tuńǵysh Prezıdent 1991 jyly barshamyzdy jarqyn bolashaqqa bastady. Máńgilik El bolý jolyndaǵy bekem birliktiń úlgisin kórsetetin ýaqyt keldi.
Namys týraly naqyl sóz, úzdik oıdyń ıirimi ómirmen ózektes bolyp keledi. Aıtalyq, halqymyz «Erdi namys, qoıandy qamys óltiredi» deıdi. Oı kemeńgeri Ábish Kekilbaev «Eliń teńelmeı turyp, óziń teńelmeıtinińdi uqtyratyn qudiret – namys» dep tolǵaıdy. Al Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy «Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy» degen suńǵyla sózi birlikke bastaıtyn baǵdarsham. Bul adamdyq arly asyl qasıettiń, almas qylyshtaı kúsh-qýattyń rýhanı qaınary ulttyq namys bıigine jeteleıdi. Iá, ózińniń týǵan uıań – áýletińdi ǵana emes, Otanyńdy dóńgelengen dúnıeniń ozyqtarymen ıyq teńestirýge, boıyńdy tik ustaýǵa jetkizetin tuǵyr – «aqqa qudaı jaq» atty adaldyqtan artyq eshteńe joq. Degenmen jar jaǵalatyp jyǵatyn, ultty uıatqa qaldyratyn jalǵan namys shylaýyna shyrmalyp qalatynymyz bar.
Almatyǵa bir saparymda qonys toıǵa qutty bolsyn aıtyp, keshtetip shyǵyp taksıge otyrdym. Bıik eki úıdiń arasyndaǵy tarlaý jolmen úlken dańǵylǵa burylýǵa 2-3 metrdeı qalǵanda qarsy betten shyǵa kelgen djıp burylyp, aldymyzǵa toqtaı qaldy. Eki mashına qarama-qarsy turdy da qaldy. Júrgizýshige «Qaıtesiz, sheginýin suraısyz ba?» dep edim: «Apa, djıp rólinde otyrǵandar menikindeı shaǵyn kólik kórse, jol bergendi namys kóredi. Úlken joldyń ústinde, ońǵa, solǵa burylýǵa bolmaıtynyn kóre tura, artyńa tússe, bıpyldatyp, tyqsyratyny bar. Kútemin», degeni. Kóńilime qorqynysh kirdi. «Tóbeles bolyp ketpeı me?» dep suradym. «Qoryqpaımyn, qarýym bar» dedi júrgizýshi. Zárem ushty. Mashınadan shyqtym da, aldymyzda turǵan kóliktiń terezesin aqyryn qaqtym. Tereze tómen syrǵyp ashyldy. Qarasam, eki qarakóz jigit otyr. Aldyńǵy eki oryndyqtyń arqasyna súıenip bala tur. Sál sheginýlerin suradym. Sol jaqtaǵy jigit maǵan qarady da, júrgizýshige «shegin» degendeı ıshara jasady. Dittegen jerime jetkenshe, oqtaý jutyp alǵandaı kúı keshtim. Prezıdenttiń úndeýindegi «astamshylyq pen kerdeńdikke jol bermeý» degen osy eken ǵoı. Oılanǵan saıyn eki oryndyq ortasynda máz bolyp kúlip turǵan bala beınesi kóz aldyma kele beredi. «Sol tar jolda tóbelesip, arty atysqa ulassa, beıkúná sábı men bizdiń kúıimiz ne bolar edi? Bul ne? О́zimizdi ózimiz mensinbeýshilikke qalaı jettik?» degen saýalǵa jaýap izdedim. Fılosof Amangeldi Aıtalynyń bir maqalasynda «Ulttyń rýhanılyǵy tarıhı jaǵdaılarǵa da baılanysty. Keıde ultyna jaǵymsyz baǵa berý, kemsitý otarlanǵan ult ókilderine tán. О́zimizdi ózimiz qomsynýshylyq pen ózara syıyspaýshylyq, ón boıymyzǵa sińip qalǵan qyrǵıqabaqtyq rýhanı jańarýdy, tazarýdy qajet etedi», degenin oqyǵan edim. Sonda otarlanǵan ult ókilderine tán ózara syıyspaýshylyq, mensinbeýshilik táýelsiz el jastaryna qalaı jetken?..
Orys tilinde «namys» sóziniń balamasy joq eken. «Chest – abyroı», «gordost – maqtanysh», «styd – ar», «sovest – uıat» sózderiniń bári «namys» uǵymynyń jıyntyq mán-maǵynasyn jetkize almaıdy. Patrıot, patrıottyq ta tolyq maǵynadaǵy balama bola almaıdy.
Sondyqtan ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqsha oqymaı, qazaq ózine kerek ǵylym úırenbeıdi» degen támsili rýhanııat máıegi ana tilinde ekenin nusqaǵandaı... Mádenıettiń ózi osy bir rııasyz jaqsy kórýde, el men jerińe degen erekshe sezimde jatyr.
Saırash ÁBIShQYZY,
baspasóz ardageri
