Kóńil áldıindegi Ázaǵań

 14.02.2007. Búgin umytylmas kún! Oqyrmandarymmen kezdes­ken kúnim. Bul ótinish Astana­daǵy №51 qazaq orta mektebiniń 9 «B» synyby ata-analarynyń atynan túsken edi. Áńgime ta­qy­­ry­byna meniń «Mahabbat jyr­shy­sy» kitabym arqaý bolýǵa tıis­ti eken. 

Dál tórdegi «Erbol men Meń­taısyz – bul mahabbat baıansyz!» degen aıshyqty jazý kózime shalyndy. Boıym qyzynyp ketti.... Esime Ázaǵań tústi...

...Úıge kelgen soń Ázaǵańmen habar­lastym. «Búgin qulaǵyńyz shýlaǵan shyǵar» desem, «Iá, shýlaǵandaı boldy» deıdi, Ázaǵam ázilmen. Men oqyrmandarymmen kezdeskenimdi aıttym. 

 – О́te durys jasaǵansyń! – dedi Ázaǵa. – Kezdesken degen jaqsy. Jelpinip júresiń. Kóńil ósip júredi. Men qazir kezdesý­ge burynǵydan da yntyǵyp ba­ra­tyn boldym. Kezdesý – oqyr­­mandaryńdy da, ózińdi de ómir­ge ǵashyq ete túsetin birden-bir­ áseri kúshti rýhanı yqpal. Qaı­­­sar, saǵan aıtar aqylym – kez­desý­lerden qasha kórme! 
– Qup bolady, Ázaǵa! 

17.06.2007. Soltústik Qazaq­stan oblystyq sotynyń tóraǵasy Beket Turǵaraevtyń 60 jasqa tolý toıy Astananyń saltanat sa­raıynda ótti. Almatydan Áz­aǵań kelip qatysty. On tom­dyq tańdamaly shyǵarmalar jına­ǵyn «Qazyǵurt» baspasynan shyǵarýǵa demeýshilik jasaǵan Beket inisiniń toıynda Ázaǵań ke­lis­tirip sóz sóıledi. 

Kelesi kúni Ázaǵań bizdiń úı­diń qurmetti qonaǵy boldy. Tórimizdegi otyrysy qandaı! Áz meımandy qaýmalasyp jaıǵas­qandar: jazýshy-aýdarmashy Ke­ńes Iýsýp, jýrnalıst-jazýshy Ádil Dúısenbek, aqyndar Serik Tur­ǵynbekov pen Qonysbaı Ábil, «Folıant» baspasynyń dı­rektory Nurlan Isabekov – zaıyp­tarymen. Ábý qudam da bol­dy. 

Taǵylymdy otyrys este qa­­­lar­lyqtaı edi. Bári de keń jaı­laý­da jaıǵasqandaı arqa-jarqa bolysty. Ázil-qaljyń, qaǵytpa sózder... Án ketti áýelep...

...Ázaǵań Halımasyn araki­dik eske túsirgende, kózinen mól­tildep jas keledi. «Mahabbat jas talǵamaıdy» degenniń syryna tereńirek boılaı túskendeımiz. 

... Ázaǵańnyń batasy uzaq ári maǵynaly eken!

 03.08.2007. Baspager Nur­lan Isabekov ekeýimiz Áz­aǵań­­dy qydyrttyq. Qala syr­tyn­daǵy Qabanbaı batyr baba­synyń basyna apardyq. Táý ettik. Shahar ishinde jýyrda (05.06.2007) ashylǵan Bógenbaı batyr eskertkishin kórsettik. Ázaǵań «Folıant» bas­pasynyń ujymymen kezdesý ótkizdi. Betinen Gúljahan men Raýshan súıip alyp edi, razy bolyp «Máńgilik mahabbat jyry» kitabyn syılady. 

... «Báıterek» qasynda Áz­aǵań meniń nemerelerimmen, kelinderimmen, balalarymmen, óziniń nemeresi Álııamen sýretke tústi. 

... Sóıtip tamyz basy bizdiń ot­basymyz úshin berekeli de merekeli boldy. Býrabaıdyń sulýlyǵyna tánti bop oralǵan Ázaǵańdy meı­­ramhanaǵa shaqy­ryp, Ásem nemeremizge batasyn aldym! 

15.02.2008. «Mahabbat. Otan­súıgishtik!» Bul beıneli na­qyshty sóz 85 jasqa tolý (2007 jyldyń 15 jeltoqsanynda tol­ǵan) mereıtoıyn búkil halqy meıir­lenip atap, marqaıyp qa­lyp jatqan osy kezekti bir áser­­li shaqta – ońtústik astana jurt­­shylyǵymen ystyq kezdesý aldynda qadirmendi jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń óz aýzynan shyqqan edi. Sebebi, ózgesin bylaı qoıǵanda, «Mahab­bat, qyzyq mol jyldar» men «Aqı­qat pen ańyz» romandary ǵana­ ár júrekke mahabbat pen otan­súıgishtik pák sezimderdi uıalatatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq sekildi.

Qazaq óneriniń qara shańyra­ǵyn­da ıne shanshar oryn bolmaǵa­nyn kórdik. Alataýdaı aq bas­ty zııalylarmen qatar stýdentter, «ulan­dyq» jaýyngerler, tipti, ózge ult ókilderi de moly­nan kórinedi. Bárin bir tylsym sezim shyrmap tastaǵandaı. Ol – kitap qudireti, oqýǵa degen yntyzarlyqtyń belgisi edi. Ol – qazaq eliniń kitap oqýǵa degen ystyq yqylasy edi.

...Kezdesýde biraz tulǵalar júrekjardy lebiz bildirdi. Máse­len, halyq jazýshysy­ Q.Ju­ma­dilov: «Ázilhan aǵa bizder­ge olja adamdar, soǵys oljasy», dedi.

...Bul joly Ázaǵańdy jaqy­nyraq, tereńirek tanı túskendeı boldym. Sol salmaqty, mańǵaz qalpy. Sahnada da kóbine tikesi­nen tik turyp ózine arnal­ǵan iltıpatty lebizderdi qabyl­daý­dan jalyqpaǵan Ázaǵań meıramhanada da ár tilekti soldatsha qazdıyp elgezektikpen tyń­daýdan jańylǵan joq.

Jalpy, Ázaǵańdy ulyqtan­dyryp turǵan onyń óte qarapa­ıym, kópshil, kishilik, asa kisilik mine­zi ekenine taǵy bir kózim jet­ti.

29.05.2008. Astanadan Alma­ty­ǵa kelgen kúni Jazýshylar oda­ǵy daıyndap qoıǵan qonaq úıde sál tynystap alyp, Ázaǵańa (Nur­shaıyqov) telefon shalyp, qashan kirip shyǵýǵa múmkindik bolatynyn suradym. Túski kezeń­ge ýaǵdalastyq.

Úıde jalǵyz eken. Kabınetine bas­tady. Tórt bólmeli úıdiń eń úlkenin – jazý otaýyna yń­ǵaılap alǵan eken. Tórt qabyrǵa kitappen jabylǵan. Tek kirer esik pen balkon oımasy jalańash. Jáshik ústinde áralýan port­retter qoıylǵan. Bólme ortasynda úlken ústel. Oǵan janamalap taǵy bireýi qosaqtalǵan. Ekeýiniń ústi tolǵan jazý-syzý tehnıkalyq quraldary: kompıýter, faks, telefon,t.b. Pápkige salynǵan qoljazbalar, kitap býmalary dıvan ústinde úıme bolyp jatyr. Osy «taýdyń» arasynda Ázaǵań ózin joǵaltyp almaı qalaı júr eken dep tań qalasyń eriksiz.

Kabınette Ázaǵań ekeýimiz bir-birimizdi sýretke basyp aldyq áldeneshe ret.

Jatyn bólmege ákeldi. Tele­vızor, kıim jáshigi, qos tósektik kereýet. Onyń ústinde gazetter jaı­rap jatyr. Ortasyndaǵy kózil­dirik beıne bir Ázaǵańdy gazet oqyp shalqasynan jatqandaı eles­tetedi.

Esiktiń kireberis oń jaǵynda eni 1,5 metrlik, uzyndyǵy tóbege sál tirelmeı turǵan temir jáshik ornalasqan.

– Mine, munda meniń bloknot-jazbalarym, sýret negatıvteri, túrli qujattar­ym saqtalady, – dep Ázaǵań jáshiktiń kiltin syldyrlatyp ashyp qalǵanda, kózime alýan jıhaz ottaı basylǵandaı boldy... Shyrt etkizip sol kóri­nisti túsirip aldym.

22-24.12.2009. «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń shyǵa bastaǵanyna – 90 jyl tolýyna arnalǵan úsh kúndik saltanatty sharalarǵa Almatydan arnaıy kelip Ázilhan Nurshaıyqov ta qatysty. 87 jasta­ǵy qart jazýshy, typ-tyń,­ elgezek, jyly jymıyspen mańa­ıyn nurlandyryp júr. Jol bas­taýshy etip, qasyna meni bólip qoı­ǵan edi. Ekeýimiz egizdeı qo­sar­lanyp, bir eli ajyramaımyz.

23 jeltoqsanda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Egemen Qa­zaq­stan» gazetiniń redaksııa­synda bolatyny kúniburyn bel­­gili edi. Ol kisini qarsy alý mezetinde sóz sóıleý Ázaǵańa júk­telgen-tin. «Danııar» qonaq úıinde aldyn ala jazyp qoıǵan sol sózin pysyqtap oqýdan ja­lyqpaıdy. Maǵan tyńdatady. «Ne deısiń?» degendeı, basyn kó­terip, ıegin qaǵady. «Jaqsy eken!» deımin izetpen.

27.06.2010. Dos-aǵam Á.Nur­shaıyqovpen sóılestim. Tele­fonnan daýysy jarqyn shyqty. «Shaldarsha júrip jatyrmyn» – deıdi lekite kúlip. «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan «Zamandasqa hat» maqalasyna oraı Elbasy N.Á.Nazarbaev tele­fonmen habarlasypty. Rı­za­lyǵyn bildiripti. 

Úkimet basshysy­ K.Másimovke hat jazyp, «Ma­habbat, qyzyq mol jyl­dar»­ kitabynyń jaryq kórge­ni­ne 40 jyl tolýyna oraı res­pýb­lıkalyq deńgeıde is-shara ót­kizýdiń jaı-japsaryn málim­dep­ti. 

22-24.09.2010. Osy kezeńde Ta­raz qalasyndaǵy Halyq batyry B.Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan ǵy­­lymı-praktıkalyq konferen­sııa ótken edi. Sonyń jaıyn­ Á.Nurshaıyqov telefonmen habardar etti. Batyr­dyń kelini Zeınep bylaı depti. «Siz tóral­qada otyrdyńyz ǵoı. Bir sát kózim sizge túsip ketken­de, óne bo­ıym shymyrlap júre berdi. Aq ­kóbelekter sizdiń basyńyzǵa qo­nyp, usha jónelip, qaıyra jypyrlaı úımeleıdi. Kenet ba­syńyz appaq shardaı bop, ile jer betindegi alyp baqqa aınalyp, tóbeńizben kúndi kóterip tur­ǵandaı áserge bólettińiz...»
«Qaraǵym-aý! Bul nendeı tús? Tús deppin ǵoı. О́ńińde kór­geniń eken» – dep tań qalypty Ázaǵań. 

«Sizde bir keremet magııalyq kúsh-qýat bar shyǵar deımin», dep Zeınep qaryndasy jarasymdy jymıysyn tejeı almapty.

07.02.2011. Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov Almatyda Elbasynyń qolynan stıpendııa alǵaly turyp, kútý zalynda ınsýlt bolypty. Sóılemek sózi qaltasynda qalǵan...

09.02.2011. Nemeresi Álııamen sóılestim. Aýyr soǵypty, 6 aıdaı jatýy múmkin deıdi. 

S.Dosanov habarlasty. Ázaǵań kirpigin áreń qaǵyp jatqanda: «Aldaǵy 90 jyldyǵyńyzǵa baıan­damany ózim jasaımyn!» depti. 

10.02.2011. Ázaǵańa jaqyn ini bop keletin, Astanadaǵy jazýshy Keńes Iýsýpqa habarlastym. Qatty qaıǵyrdy. S.Dosanovpen sóılesip, Ázaǵańnyń hal-jaıyn surastyrdym. Kóńil tushytatyn eshteńe aıta almady. Hali óte aýyr bolsa kerek. 

11.02.2011. S.Dosanovpen sóı­lesip edim, Ázaǵań densaýly­ǵynda ilgerýshilik joq sekildi. «Qıyn, qıyn!», dedi Sábıt sharasyzdyqpen. Ázaǵańnyń ne­meresi Álııadan surastyryp edim, «Keshe bardyq, uıqyda jatyr», dedi. 

12.02.2011. Saǵat 18.20-da Al­matydan qońyraý tústi. О́ksik... Telefon úzilip qaldy. Men dereý jalǵastym. Júregim bir sum­dyqty sezdi... Ázaǵań jarty sa­ǵat buryn ómirden ótipti... 

Dereý úlken uly Arnurmen sóılestim. S.Dosanovpen habar­las­tym. Mán-jaı belgili. 

Saǵat 20.30-da qyzy Jannat shyǵyp, 15 aqpan – seısenbide M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynda qoshtasý rásimi bolatynyn aıtty. 

05.02.2012. Á.Nurshaıyqovtyń ómirden ozǵa­nyna – jyl toldy. Jylyna ar­nal­ǵan asy Almatynyń «Esik» meı­ramhanasynda ótti. Asty júr­gizý maǵan júkteldi. 

Kóp adam jınaldy. Birazyna sóz berildi. Kezek tımegenderi ók­pe­lep qaldy. 

Á.Nurshaıyqovtyń «Estelik­­teriniń» 2 tomdyǵy, «Áz-aǵa» estelikter jınaǵy (qurastyrǵan N.Qýantaı), «Áıgili Áz-aǵa» (qurastyrǵan M.Toq­taǵazy) ki­tap­tary taratyldy. 

... Astan soń meıramhana aldynan taksı ustap minsem, mana sáldege oranyp quran oqyǵan túrin kórgenmin ǵoı, azamattyq kıiminen jyǵa tanı almappyn, moldanyń naq ózi bop shyqty júrgizýshim. Meni kórip toqtaǵan ǵoı. Baratyn jerime aparyp tas­tady. Jolda: «Abaılańyz!..» – dep ­qamqorsyp otyrdy. Beıne bir onyń júreginen Ázaǵańnyń aq tilegi aqtarylyp jatqandaı edi... Maǵan ony qudaıym ádeıi jolyqtyrǵandaı edi...

27.09.2013. Elordadaǵy L.N.Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde Qazaq­stannyń halyq jazýshy­syna arnalǵan «Ázilhan Nurshaıy­qov jáne qazaqstandyq jýrnalıs­tıkanyń ózekti máseleleri» atty respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótti. 

18.11.2013. «Eshten kesh jaq­sy» degen qazaǵymnyń dana­ly­ǵyna taǵy bir aıqyn kóz jetip, kóńil sengendeı boldy. Asa kórnekti qalamger Á.Nurshaıy­qovtyń 90 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıyn merzimi syrǵy­tyl­ǵanymen taǵylymdy ótti. 

Qazaq óneriniń qarashańyraǵy osy «ákemteatrda» Ázaǵańnyń 85 jasqa tolý mereıtoıy máńgilik mahabbatqa baǵyndyryp, Erbol men Meńtaıdy saǵyndyryp, Baýyrjan batyr erligine tabyndyryp, el ishi oqyrmandaryn sabyldyryp bir demde ótkeniniń kýási bolǵan edik. 

Keshti qorytyndylaǵan Áz­aǵańnyń nemeresi Dına Jan­nurqyzy atasynyń mol derekti muraǵatynyń halyq ıgiligine aınalýy oraıynda atqarylyp jatqan tolymdy ister týraly, sonyń bir parasy – ǵalamtorda arnaıy paraqsha ashylǵanyn habardar etti. 

27-30.04.2014. Almatyda «Beı­­bit­shilik Álemi» halyq­ara­lyq Qazaq tvorchestvolyq Bir­lestiginiń 5 jyldyǵyna ar­nalǵan 1-shi quryltaıyna qa­tystym. Birlestik jumysyna belsene aralasqanym jáne Qa­zaq­stannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ázilhan Nurshaıyqovtyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa qosqan úlesim úshin «Ázilhan Nurshaıyqov» medaliniń ıegeri atandym. 

...Keýdeme Ázaǵańnyń beı­nesi bederlengen medal ta­ǵyldy. Betki betinde «Ázilhan Nur­shaıyqov» degen jazý bar. Syrtqy betinde: «Jýrnalıstıka salasyna sińirgen eńbegi úshin» dep jazylǵan. 

...Qaıran meniń Ázaǵam! О́zi A.A.Fadeev atyndaǵy halyq­aralyq syılyqtyń laýreaty retinde «Fadeev» beınesin omyraýynan tastamaı taǵyp júretin. Endi meniń kelip keýdeme О́zi – «Nurshaıyqov» ornaı qalǵanyn qarashy!..

03-05.11.2014. «Bul úıdi en­di tarıh enshiledi», – dep bas­tadym jazýshy Ázilhan Nur­shaıyqovtyń Almatydaǵy turǵan úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqta qoıylǵandaǵy saltanatta aıtylǵan sózimdi. – Bul úıde Ázaǵań 26 jyl ómir súrip, eńbek etken eken. 

Bul úıde jazýshynyń mol muraly kitaphanasyn urpaqtary áspettep saqtap otyr. Sol páterdi «Mahabbat mazdaǵy» dep atalatyn ádebı murajaıǵa aınaldyrsa degen oqyrmandar tilegin Almaty ákimdigine jetkizgimiz keledi.

26.05.2016. «Egemen Qazaq­stan» gazetinde «Mahabbat mura­jaıy ashylsa» degen maqala (26 jel­toqsan 2015) shyqqan edi. Ol «Almaty qalasynyń ákimi B.Baı­bek nazaryna» degen aıdarmen jarııalanǵan bolatyn. 

27.10.2016. Aýǵan soǵysynyń ardageri Q.Pármáshov radıodan sóılep, Á.Nurshaıyqovtyń «Ma­habbat, qyzyq mol jyldar» kitabyn oq astynda oqyǵanyn, bir joly urysta tútelenip 18 beti ǵana qalǵanyn, sony «simi­rip» jatyp jaýyngerdiń opat bolǵanyn áńgimeledi. Keıin osy oqıǵany Ázaǵańa aıtqanda jazýshy: «Páli, sonda meniń kitabym da soǵysqa qatysqan ba?» – depti tań­danyp.

31.10.2016. Á.Nurshaıyqovtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romanynyń keıipkeri esimin alǵan Erbol áıeli Lıma (Ázaǵańnyń jary Halımaǵa uqsastyrǵan) ekeýi qos ulynyń atyn Aqıqat jáne Ańyz dep qoıypty («Aqıqat pen ańyz» romanynyń ataýyna eliktep).

18.11.2016. Almatyny da qar­ qalyń basypty. Ulttyq kitap­hanada Ázaǵańnyń memo­rıal­dyq kabıneti jaqsy jabdyq­ta­lypty. Qyzyl kergish jipti zama­nymyzdyń talantty aqyny U.Esdáýletov pen sóz zergeri M.Rásh qıyp, ishine kirdik. Áz­aǵańnyń óz úıindegi jazý bólme­sinen aınymaı qalypty. 

03.03.2017. Ázilhan Nur­shaıy­qov aǵammen kóp jylǵy dos­tyq aralas-quralastyǵymda ol kisini kózinshe maqtaımyn dep, bir joly kóńilin pás etip al­ǵanym bar edi. Kózge maqtaýdy unat­paı ketti. О́zi ketkesin az-azdap maqtaý sóz aıtyp qoıamyn. Aspandatyp emes, óziniń jer betindegi baıaǵy jaýyngershe basatyn nyq qadamyndaı ap-anyq, taqul-tuqyl etip qana maqtaımyn... Nesi bar, qandaı maqtaýǵa da turatyn Ázaǵam emes pe! 

Qaısar ÁLIM,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty,
Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi