Shetine kóz jetpeıtin shalqar teńiz ben buırat-buırat qum Naryn. Aıǵyrólgen, Myńtóbe, Muńaıtpas, Manash... Osy bir Manash degen quıttaı aýyldan úsh mınıstr shyqqan. Osy aýylda aqyn Farıza týǵan. Qazir ol jerde «Manash» degen jazýy bar qalaq qana tur...
– Farıza apaıdyń ákesi Ońǵarsyn bizge jezde edi. Úıimizdiń arasy júz qadamdaı bolatyn. Bizdiń úı jazda qum ishine ketetin, qysta teńiz jaǵasyna kóship keletinbiz. Teńiz sýy ashy bolǵanymen, qysta jaǵaǵa qatqan muzdy eritip ishemiz, tushy bolady eken. Men ákemniń 18 jasynda kórgen tuńǵyshymyn. Ájemiz jalǵyz ulyn mektep bitirisimen úılendirgen eken. Meniń on jasymda, 1957 jyly arnaıy qaýly shyǵyp, teńizden balyq aýlaýǵa tyıym salyndy. Sóıtip, teńiz jaǵalaǵan balyqshy aýyldar kóshirilip, qazirgi Atyraý qalasynyń aınalasyna ornalasty, – dep eske alady Ǵabdrahım aǵa bala kezin.
Bir ǵajaby, Manash aýylynyń adamdary shetinen dombyrashy bolatyn. Ǵabdrahım de ákesinen úırenip, jastaıynan dombyrany súıip ósti. Syrnaı da oınaıtyn. Mekteptegi bı keshterinde bul syrnaımen súıemeldep, ózgesi bı bılep, alańqaıdyń shańyn aspanǵa shyǵaratyn. 1964 jyly Farıza apaı ınstıtýt bitirgen soń týǵan aýylyna kelip, keshki mektepte sabaq bergen. Sol kezderi joǵary synypta oqıtyn ónerli jas Ǵabdrahımdi jıi shaqyryp alyp, mekteptegi sharalarǵa qosatyn.
Taza qazaqy ortada, óner qonǵan ólkede ósse de jas Ǵabdrahım kishkentaıynan tehnıkalyq mamandyqqa qumartypty. 1965 jyly Balyqshy aýdanynyń Damba aýylyndaǵy orta mektepti (qazir bul mektep Farıza Ońǵarsynova atynda – avt.) kúmis medalmen bitirgen aýyl balasy birden Almatyǵa, Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna tartqan. Bul KSRO-da Gagarınniń ǵaryshqa túren salyp, er balanyń bári tehnıkalyq mamandyqqa qumartqan kezi bolsa kerek. «Keleshekte jumystyń bárin robot isteıdi» degen ańyzdar jeldeı esetin. Ǵabdrahım de sol kezdegi eń sándi mamandyq – avtomatıka jáne telemehanıka fakýltetine qujat tapsyrǵan. Bir orynǵa 22 talapker talassa da keıipkerimizdiń joly boldy, sol jyly oqýǵa túsip ketti. Mine, sodan beri jarty ǵasyrdan asty, Ǵabeń kásibin de, násibin de osy tehnıka salasynan – energetıka qurylymdarynan taýyp keledi.
1970-1974 jyldar aralyǵynda akademık Shapyq Shoqınniń qaraýynda Qazaqtyń energetıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda qarapaıym laboranttan plazmalyq energetıka zerthanasynyń ınjeneri laýazymyna deıin jetti. 1974-1976 jyldary Gýrev astyq kombınatynda bas energetık bolyp qyzmet etti. 1976 jyly Almaty energetıka ınstıtýty qurylǵanda arnaıy shaqyrylyp, 1994 jylǵa deıin sol jerde aǵa ınjenerden bastap, prorektor laýazymyna deıin kóterildi. Naryq kelip, burynǵy júıe ydyraǵan kezde biraz ýaqyt «FIAT International SPA» kompanııasynyń Qazaqstandaǵy ókili bolyp qyzmet atqardy. Keıin áriptesterimen birge «Azııasnabelektro» aksıonerlik qoǵamyn quryp, jeke kásipkerliktiń de kórigin qyzdyrǵany bar. Qazir azýyn aıǵa bilegen «QazTransOıl» kompanııasyn osydan 20 jyl buryn «Qaznefteprovod» atty kompanııa etip alǵash qurýshylardyń qatarynda Ǵabdrahım aǵamyz da júrgen bolatyn...
Biz sóz basynda Ǵabdrahım aǵamyzdyń birneshe ómiri bar degenbiz. Ondaǵy aıtqymyz kelgeni – aǵamyzdyń qazaqtyń aıaýly aqyny, batyl qyzy Aqushtap Baqtygereevanyń jan jary ekendigi edi.
Al jan jarynyń ózine áıel ǵana emes, qazaqtyń qabyrǵaly aqyny, halyq sózin sóıleıtin qalamgeri ekenin sezingen, onyń aqyndyq qabileti turmystyń túıtkilinde janshylmaı, juldyzy janýyna sebepshi bolǵan azamat kóp emes shyǵar. Sonaý 1974-1976 jyldary Atyraýda bolashaǵy bar baqýatty qyzmetin tastap, Almatyǵa aýysýy da jan jarynyń ádebı ortadan alystap, júdep júrgenin kórip, sezingendikten edi.
– Alǵash Farıza apaıdyń úıinde tanysyp, dám-tuzymyz jarasyp edi. Keıin ádebı ortanyń óz adamyna aınalyp kettim. Hamań, Ábý aǵaı, Jubandarmen kóp aralasyp, Qadyr men Tumanbaı, Jumekendermen talaı syrlastyq. Kitapty jaqsy kórdim. Kitapty qadirleýdi maǵan Qadyr aǵam úıretti. Kitap oqýdy bala kúnimnen súısem de, Qadyr aǵam júıeli oqýǵa baýlydy. Jazýshylardyń baǵasyn berip, jaqsy shyǵarmanyń qandaı bolatynyn aıtyp otyratyn. Qadyrmen dos boldym, jaqsy kórdim. Qadyr aǵamnyń maǵan bergen avtografy qazir halyq sózi bolyp ketti, – deıdi keıipkerimiz.
«Ǵabdrahım!
О́mir súrý jeńil ǵoı
tıyn qurap,
Kóp nársege jetpeıdi
mıym biraq.
Aǵa bolý, baýyrym,
ońaı emes,
Ini bolý odan da qıynyraq!
Qadyr Myrza, 17 fevral, 1978» dep qol qoıypty Qadyr aqyn 1977 jyly shyqqan «Alaqan» jınaǵyna.
«Bııazy, bekem azamat Qabdyraqym baýyryma, qazaqtyń ultshyl qyzy, aqyn Aqushtapqa qurmetpen, ıgi tilekpen Muhtar Maǵaýın» – Bul belgili jazýshynyń 2007 jyly Pragada basylǵan «Jarmaq» kitabyndaǵy qoltańbasy.
«Qadym zamannan birge ósken inim Habdrahımǵa eń izgi tilektermen» – bul lebizdiń ıesi – áıgili Ábish Kekilbaev. Osy bir az sózdi avtograftardan tanymal qalamgerlerdiń keıipkerimizge degen qurmetin baıqaýǵa bolatyndaı.
Keıipkerimizdi jazýshy qaýymǵa etene jaqyndastyrǵan – áýeli ádebıetke, kitapqa qumarlyǵy bolsa, ekinshiden Ǵabdrahım aǵanyń dombyrashylyǵy der edik.
– Men saǵan bir ǵajap aıtaıyn, – deıdi Ǵabdrahım aǵa. – Men jazýshylardyń arasynda kóp júrdim ǵoı. Hamań bar, Jubaǵań bar, Ábý bar, Zeınolla bar, qaı-qaısysy da áńgimeniń maıyn tamyzyp aıtyp otyryp, dombyranyń daýysy shyqqanda typ-tynysh bolyp qalatyn. Bireýi úndemeıdi! Qadyr aǵam da sol. Ol kisi dombyranyń daýysyn estise «Áppa! Al endi tynyshtalaıyq!», deıdi. Sosyn esi ketip kúı tyńdaıdy. Qaırat Jumaǵalıev marqum óle-ólgenshe dombyra tyńdap ketti. Maǵan «kelmeısiń, dombyra tartyp bermeısiń!», dep renjıtin. Bir-eki ret keshte bardym, ekeýmiz túngi 2-3-ke deıin dombyra tarttyq. «Saranjap», «Jeńgem súıer» sekildi eski kúıler, Mámenniń «Qarajan hanymy», «Qaıǵyly qara», Dáýletkereıdiń «Salyq ólgeni», Soqyr Esjannyń «Qosh bol, Aqbıkeshi» sekildi kóp oryndalmaıtyn kúılerdi kezek tartyp otyratynbyz...
Ǵabdrahım Jańbyrbaevtyń oryndaýyndaǵy keıbir shyǵarmalar «Atyraý óńiriniń mýzykalyq murasy» atty aýdıojınaqqa da engen. Munyń ózi Ǵabekeńniń kúı ónerine qyzyǵýshylyǵy, ony meńgerýi áýesqoılyqtan asyp, kásibı deńgeıge jetkendigin kórsetedi.
Iá, qaı ónerdiń de bastaýy bir, túbi týys qoı. Aqynnyń jary, qalamgerlerdiń dosy, kúıshilerdiń týysyndaı bolyp ketken Ǵabdrahım Maraluly áli kúnge deıin kóńili súıgen kásibi – energetıka salasynan da qol úzbegen. 70-ke tolǵan jasynda «Atyraý Jaryq» kompanııasynda keńesshilik qyzmet atqarady. Baıaǵy ózi týyp-ósken Manash topyraǵynda jel elektr stansasyn salý jobasy júzege asyp jatyr. «Bolashaq jel men kún qýaty sekildi taýsylmaıtyn tabıǵı kózderde. Erte me, kesh pe búkil adamzat soǵan keledi» deıdi senimmen Ǵabdrahım aǵa. – О́ıtkeni munaı da, gaz da taýsylady, onyń ústine olardyń ekologııaǵa tıgizip jatqan zardaby qanshama!».
Mine, jetpis jasyna maǵynaly da mándi ómir ıesi bolyp jetip otyrǵan Ǵabdrahım Maraluly men aqyn Aqushtap Baqtygereevadan taraǵan urpaq ta maqtaýǵa turarlyq. Úlkeni Jazıra – túrik tiliniń mamany. Ári kásipkerliktiń de tizginin teń ustap júr. Ortanshysy Ǵazıza Ǵabdrahımova – belgili qobyzshy, «Magic of Nomads» tobynyń kórkemdik jetekshisi. Ulttyq ónerdi estradamen, sımfonııalyq orkestrmen sıntezdep, álemge jarnamalap júrgen ónerpaz. Al úshinshi qyzy – munaı salasynda, «Adjıp» kompanııasynda qyzmet etedi.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Oral
