Osy qazaqta «Esiń ketse, eshki jı...» degen mátel bar. Máteldiń mánin qaıdam, bir kezderi, bizdiń sol «bir kezderimiz» keshegi Keńes Odaǵynyń mysaly ǵoı, elimizde eshki ósirýge shyndap kóńil qoıǵan aımaqtar bolǵan eken. Mysaly, Semeı oblysynyń Kókpekti aýdanynda, Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda eshki fermalary bolǵan desedi. Ferma bolǵanda da, bul sharýashylyqtarda eshkini baqyrtyp baǵý ǵana emes, býdandastyrý men etti, sútti, túbitti tuqym ósirý úshin ǵylymı zertteý jumystary da júrgizilgen. Derekter bizdiń ǵalymdardyń Amerıkanyń «angor» eshkisin qazaq topyraǵyna ákelip, ony aýyldaǵy eshkimen býdandastyryp, jergilikti tabıǵatqa beıim, túbitti jańa túr shyǵarǵanyn áıgileıdi. Almatyǵa jaqyn Myńbaev aýylynda áıgili qoı sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty ornalasqany belgili. Osy mekemeniń mamandary Orynbordyń túbitti eshkisin ákelip, elimizdiń ońtústik-shyǵys óńirlerine beıimdelgen kókshil tústi, túbitti eshkiniń túrin dúnıege ákelgen eken.
Biraq qazirgi kúni eshkim eshki qyrqyp, onyń túbiti men qylshyǵyn terip júrgeni shamaly. Syrttan keletin jeńil ónerkásip ónimderi, ásirese Qytaıda shyǵatyn turmystyq zattar men kıim-keshektiń orasan tasqyny búginde qazaq áıeliniń qolynan urshyǵyn tastaýǵa májbúr etkeni jasyryn emes. Birli-jarym aýyldaǵy eski kóz bolmasa, jip ıirip, júnnen shulyq toqymaıtyn boldy. Jalpy, eshki týraly eptep aıtqannyń ózinde, bul tutas qoı sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty ózekti máselelerdi qozǵaıdy. Onyń ishindegi eń soqtalysy daıyn ónimdi ıgerý jaıy. Ýaq maldyń etinen basqa ónimi irip-shirip qalyp jatyr. Jún – anaý, teri – mynaý...
Jáne qazir jylqy etiniń ózin sırek jeıtin qazaqqa eshki ónimi tym tańsyq. Ári ony emdik maqsatqa bolmasa, bylaı súısinip jeıtin aýyz buryn da bolmaǵan-dy, endi sirne úshin demeseńiz... Eshkiniń eti men maıynda totyqqan maı qyshqyldarynyń kóp bolýynyń áserinen ol jyldam qatyp qalady eken. Burynǵylar muny «Eshki etinde jel bar...» dep túsindirgen.
Esesine eshki sútiniń qasıeti mol. Ǵylymı dálelderge júginsek, eshki sútinde sıyr sútindegideı allergııany qozdyratyn «alfa-S1» kazeıni múlde joq eken. Bizdiń uqqanymyz mynaý: anaý «alfa-S1» kazeıni degen adam aǵzasyna keri áser etetin belok, aqýyz. Jáne sút quramynda albýmınniń mol kólemi bolýyna baılanysty, suıyqtyq quramdas bólikterge tez ydyraıdy. Iаǵnı qorytylmaǵan kúıinde emes, usaq úlpekter túrinde uııdy. Sondyqtan ol aǵzaǵa jeńil sińip, as qorytý júıesiniń buzylýyna jol bermeıdi. Ári eshki aǵarǵanynyń quramyndaǵy laktoza mólsheri sıyr sútinen 13 paıyzǵa, al ana sútinen 41 paıyzǵa kem eken. Iаǵnı medısınada laktoza jetispeýshiligi bar naýqasqa eshki sútin ishýdi usynatyny sodan bolsa kerek. Ásirese jas balaǵa eshkiniń súti myń da bir em.
Taǵy bir paıdasy, eshki súti adam aǵzasynyń tinderinde holesterın jınalýyna qarsy qorǵanysty arttyrady. Biz qazir osy holesterınniń kóbeıýinen qorqyp, qoı etin jeýden múldem bas tartyq. Munyń kesiri de qoı sharýashylyǵyn damytýǵa tıip jatqany óz aldyna bólek áńgime. Ǵalymdarǵa júginsek, eshki sútiniń quramynda kalsıı mólsheriniń mol bolýy júrek, qan tamyrlary júıesine oń áser etedi-mys. Asqazan aýrýlarynda, qan azdyqqa, kózdiń nashar kórýine, dıatezge eshki súti taptyrmas em deıdi...
...Jas ákeniń balasy úshin aýyl aralap, eshkiniń sútin izdep júrgenin endi túsingen shyǵarsyz. Sol eshki sútin satatyndar shynymen Almaty mańynda bar eken. Jáne olar biz kógendeıtin sekeńdegen aıyrtuıaqty emes, nemistiń ataqty «Zaanen» degen asyl tuqymdy sútti eshkilerin baǵady. Seksek atanyń bul balasy bir saýǵanda 2-3 lıtrge deıin sút beredi. Al súttiń lıtri qymbat, suranysqa qaraı baǵasy 600 teńgeden 1500 teńgege deıin. Tabys kózi me?!
Endi oılanaıyq, eshkini esi ketken ǵana baǵa ma? Statıstıkanyń eskili-jańa málimeti boıynsha búginde dúnıe júzinde 1 mlrd shamasynda eshki maly bar eken. Ýaq jandyqtyń úlesi jóninen Qytaı maqtana alady. Jýńgo jurtynda 180 mln-nan astam Seksek ata tuqymy jaıylyp júrgen kórinedi. Sondaı-aq Úndistanda 130 mln bas, Pákistanda 50 mln, Bangladeshte 40 mln, Iran men Nıgerııada 30 mln, Sýdan, Efıopııa, Indonezııa men Somalıde de 20 mln eshkiniń mańyraǵany estiledi deıdi. Bizde bar-joǵy 2 mln eshki esepke ilikken...
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
