Naýqan men talǵam

Son­dyqtan bolsa kerek, búginde teatr jaıy áńgime etiler qaı jıynǵa bas suǵa qalsańyz da: «jaqsy pesa joq», «dra­matýrgter jazbaıdy» degen jat­tan­­dy baıbalamǵa jıi betpe-bet ke­lip ja­tatynymyz. Astana qalasy Jas­tar teatrynyń ádebıet bólimine kelip tú­setin pesalardyń barlyǵynyń derlik (kór­kemdik jetekshi men rejısserlerdiń qo­lyna tıgenge deıingi) alǵashqy oqyr­ma­ny bolý jaýapkershiligi moınymda bolǵannan keıin de bul pikirlerge jeke basym kelise bermeımin. Dramatýrgter bar jáne pesalar da jazylyp jatyr. Eger jazylmasa, teatrǵa kelip túsetin sandaǵan týyndy qaıdan shyqty? Bolmasa jyl saıyn ótkiziletin túrli ádebı baıqaýlarda «Dramatýrgııa» atalymy boıynsha júlde alyp jatqan shyǵarmalar qalaı týdy?..

Dramatýrgterdiń jazýǵa yntasy men tańdaýdyń moldyǵy, álbette qýantady. Áıtse de, «sanǵa sapa saı ma?» degen saýalda kibirtikteıtinimiz – bul basqa másele. 

Pesalardyń kópshiligine tán ortaq kemshilik ol – kópsózdilik. Dramatýrgterdiń áreket pen sahnalyq qaıshylyqtan góri uzyn-sonar sýretteýge, ásireqyzyl sóz ben sahnadan aqyl aıtýǵa asa áýestigi. Shyǵarma ón boıyndaǵy beıneleý emes, baıandaýdyń basymdyǵy. Iаǵnı pesadaǵy drama zańdylyqtarynyń (oı men áreket, qaıshylyq pen kórkemdik júıe) saqtalmaýy sahnalyq týyndylardyń kópshiligin ne drama emes, ne ádebı shyǵarma emes, ekeýiniń ortasyndaǵy qoıyrtpaq dúnıege aınaldyrady. Al konflıktige, áreketke kedeı shyǵarma dramatýrgııalyq dınamıkasyn joǵaltyp, sahnalyq birtutastyǵyn joıady. Máselen, sózimiz dáıekti bolýy úshin jaqynda ǵana Astana teatrlarynda tusaýy kesilgen Jumanazar Somjúrektiń «Tilep-Saryqyz» tragedııasy (Jastar tea­try) men Ulyqbek Esdáýlettiń «Zere» dramasyn (Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teat­ry) taldap kórsek. Qos shyǵarmanyń da aqynnyń qolynan shyqqanyn jazbaı tanısyz. Pesada poetıkalyq boıaý basym, kórkemdeý men maqal-mátel, qanatty sóz ben uıqasqa mán berýshilik birden baıqalady. Sıýjettiń birtutastyǵy men dramalyq qaıshylyǵynan, kórkemdiginen góri, oqıǵany qýý, derekti molyraq jetkizýge, tarıhı faktilerdi barynsha tolyqtaı qamtýdy kózdegen maqsatty túrdegi drama túzý talpynysy seziledi qos avtordyń shyǵarmasynan. Sondyqtan da eki pesanyń ekeýinde de birsydyrǵylyq, oqıǵa oınaqylyǵynan góri keıipkerleriniń aǵartýshylyq, aqyl aıtýshylyq fýnksııa­sy basym. Saldarynan – shyǵarmanyń túzilýine túrtki bolǵan ortaq keıipkerler Zereniń de, Tileptiń de beınesi ekinshi planǵa ysyrylyp, pesanyń ataýyna saı túzilýi qajet minez boıaýy solǵyndyqqa urynǵan. Keıipker minezin músindeýdegi osy saryndas olqylyqty M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry sahnasynda qoıylǵan Mádına Omardyń «Aqtastaǵy Ahıko» dramasynyń da ón boıynan jolyqtyrýǵa bolady. Aıtar aqyly, jetkizer tálimi mol bolǵanymen, keıde beıneler lınııasyndaǵy osyndaı birboıaýlylyq pen shashyrańqylyq, dramatýrgııalyq maqsattyń tolyqqandy anyqtalmaýy shyǵarmalardyń kórkemdik sapasyna aıtarlyqtaı zalalyn tıgizip jatatyny belgili. Atalǵan pesalardyń qaı-qaısysynyń da sahnalyq baǵy – Nurqanat Jaqypbaı, Ashat Maemırov sekildi sýretkerlik talǵamy joǵary rejısserlerdiń qolyna túskeni. 
Búgingi dramatýrgııadaǵy kelesi túıt­kil – naýqanshyldyq máselesi. Iаǵnı bel­gili bir ataýly oqıǵa qarsańynda dra­ma­týrgterdiń (arasynda jazýshysy bar, aqy­ny bar, sheneýnigi bar) jappaı sol taqy­ryp­ty ıgerýge degen talpynys. Árıne  naýqanshyldyq qaı zamanda da bolǵan. Áıtse de, búgingi shyǵarmashylyqtaǵy bul úrdistiń qarqyny da, betalysy da basqa. Teatrlar da dramatýrgterdi soǵan ábden úıretip alǵan. Al basqalaı jaǵ­daı­da shyǵarmasynyń tartpada shań ba­syp uzaǵyraq jatyp qalatyndyǵyn nemese teatrdyń kórkemdik talqylaýynda oǵan kezek keshigińkirep jetetindigin (nemese múldem jetpeıtindigin) bilip al­ǵan qalamgerler de ataýly oqıǵaǵa qaraı áreket etýge kóshken. Máselen, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy dedik, jap­paı qazaq handyǵy jaıynda pesalar jazylyp, ınkýbatordan shyqqandaı bir­deı spektaklder qazaq teatrlarynyń bar­lyǵynda derlik sahnalandy. Sol se­kildi Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy, «Alash qozǵalysyna 100 jyl», «EKSPO-2017» kór­mesi dedik te, biryńǵaı osy taqy­ryp­tar­dy ıgerýge kóshtik. Árıne jappaı talpynys bolǵan jerde, mindetti túrde sapaly nátıje de bolady. Máselen, Dýman Ramazannyń «Kenesary – Kúnimjan», «Abylaı hannyń armany», Rahymjan Otarbaevtyń «Ámire», Saıa Qasymbektiń «Aljır», Qanat Júnisovtiń «Sáken – suńqar», Nartaı Saýdanbekulynyń «Álıhan» syndy shyǵarmalarymen sol ataýly meıramdardyń qarsańynda qaýyshtyq. Ersaıyn Tóleýbaı sekildi rejısserlerdiń de «dramatýrgtik» qyry osy ýaqytta ashyldy. 

Demek, bul jaǵdaı, ıaǵnı teatrlardyń búgingi repertýarlyq saıasatynyń dramatýrg­ter shyǵarmashylyǵyna da aıtarlyqtaı áser etetindigin ańǵartsa kerek. Sonyń nátıjesinde qazaq teatrlarynyń kópshiligi jekeleı tulǵalarǵa arnalǵan spektaklderdi shıyrshyqtaýmen shekte­lip qaldy. Qarapaıym ǵana gazettik (pýb­lısıstıkalyq) máselelerdi nemese naý­qandyq mereıtoılardy dramatýrgı­ıa­syna arqaý etken Jabal Erǵalıev («Je­tim taǵdyr», «Jan shyryly» jáne t.b) , Ersaıyn Tóleýbaı («Álıhan», «Ser­geı Esenın» jáne t.b) syndy áýesqoı av­torlardyń shyǵarmalaryn Ákim Tarazı, Tólen Ábdikov, Roza Muqanova sekildi kásibı dramatýrgııamen aınalysyp júrgen avtorlardyń pesalaryna qaraǵanda jıi tamashalaıtyn bolyp júrmiz. 

Sońǵy 5 jyldyń ózinde ártúrli baı­qaýlarda top jaryp, dramatýrgııa janrynda sátti qalam terbep júrgen Ánnas Baǵdat, Álibek Baıbol syndy dramatýrgterdiń júlde alǵan týyndylary sahna kórip jatsa, qanekı. Bálkim, sonda ǵana klassıkalyq aýdarma shyǵarmalarǵa, Antıka dáýiri týyndylary men Shekspırdi tym-tym jıi shıyrlaı berýimizdiń qajettiligi azaıar. 

Aýdarma shyǵarmalarǵa táýeldilik, ásirese, balalar dramatýrgııasynda anyq se­ziledi. Kez kelgen teatrdyń bala­lar­ǵa arnalǵan qoıylymdarynyń nemese qýyrshaq teatrlarynyń repertýaryna kóz júgirtip kórińizshi. Dj.Rodarı, H.Andersen, S.Marshak, A.Tolstoı, Iý.Alesın, V.Orlov syndy shetel­dik av­tor­lardyń shyǵarmalarynan kóz ashpaı­syz. Bul – búgingi balalar drama­týr­gııasynyń jaǵdaıynan habardar etedi. Balalar tanymyna áser etetin izdenistiń kez kelgeni úlken jaýapkershilik júkteıdi. О́ıtkeni sábı tanymy – qylaý túspegen appaq qar sekildi. Úlbirep tur. Shalys bassań, móldir janyn kirletip alýyń múmkin. Jáne balalar úlkender sekildi emes, ondaı qatelikti keshirmeıdi. О́nerde (ádebıette, sahnada) jasaǵan kez kelgen olqylyq kirpııaz sábı tanymdy bir-aq sátte ózge arnaǵa buryp jiberýi yqtımal. Nemese, kerisinshe, qııalyna qanat bitirip, bolashaqtaǵy baǵdaryn aıqyndap, armanyn aqıqatqa aınaldyratyndaı sıqyrǵa da ıe. Osy sebepten de bolsa kerek, balalar taqyrybyna qalam terbeıtin dramatýrgter saýsaqpen sanarlyq. Al bala tárbıesi – kezek kúttirmeıtin másele. Árıne, búginde S.Qasymbek («Naýryz arý», «Batyl kójekter», A.Áýezhanuly («Aqyl patshalyǵy», «Qoı men qasqyr») sekildi búldirshilderge arnalǵan shyǵarmalary sátti sahnalanyp júrgen qadaý-qadaý avtorlar bar. Áıtse de, bul – balalar dramatýrgııasyndaǵy shyǵarmashylyq túıtkildiń túıinin sheshýge tolyqtaı jaýap bere almaıdy, ókinishke qaraı.

Nazerke JUMABAI,
ónertaný ǵylymdarynyń magıstri