Qazirgi qazaq sahnasyna oıly, tereń tragedııa, astarynda ashy shyndyǵy bar komedııa kerek. Dramatýrgııanyń ózine tán ekpini, dınamıkasy, jigeri bolady. Kórermenge daıyndap, túsindirip, baıandap otyrý qazir qyzyq emes. Kórermen Ibilistiń jaman ekenin ózi de biledi. Biraq Ibilistiń áreketteri men qıturqysyn, ıntrıgasyn bilmeıdi, áreketiniń qanshalyqty qaýipti ekeninen sekem almaıdy, sebebi Ibilisti tanymaıdy...
Osy tanytý ádisi – dramatýrgııa men rejıssýrada.
Dramatýrgııa keıipkerin ıdealandyrmaıdy, ıdealdyń kúl-talqanyn shyǵarady. Qos ǵashyq Qozy men Baıan qosylýy kerek edi, óledi. Eńlik-Kebek baqytty bolýy kerek edi, baqytsyz boldy, ajal qushty. Abaı danyshpan edi – basyna qamshy tıdi, jigerin qum qyldy, qor qyldy. Otello batyr, kemeńger, aqyldy edi. О́zi súıgen Dezdemonany ózi óltirip tyndy. Chehovtyń Andreı Efımıchy jyndyhana dárigeri edi, aqyry ózi jyndyhanaǵa qamaldy.
Janr – qatal. Sıýjet qurýdaǵy sheberlik oqıǵany qabat-qabat óre otyryp, shyńǵyrǵan shyndyqtyń qulyn daýysy arqyly qoǵamnyń da, keıipkerlerdiń de bet-perdesin ashyp tastaıdy. Kórermendi qalt jibermeı ustap turatyn alasapyran qýat búgingi dramatýrgııaǵa jetpeı turǵandaı.
Kórermenniń sezimin ǵana qytyqtaımyz, ishin qoparyp, sanasyn ózgertýge talpynysqa aparatyn joldy izdemeımiz.
Shyǵarma – qozǵaýshy kúsh. Eger ol sanaǵa qozǵaý salmasa óz mindetin atqara almaǵany. Al bizdiń búgingi dramatýrgııada sıýjet joq, sóz kóp. Keıde tipti oqıǵa da ıdeıa da bolmaıtynyna tań qalasyń. Avtordyń ne aıtqysy kelgeni túsiniksiz. Iá rejısserdiń bylyqtyrǵany, ıá o basta dramatýrgııanyń álsiz bolǵany. Anekdotpen, qyljaqpen, ánmen, kúımen, bımen dramatýrgııa jasamaq bolamyz. Búgingi dramatýrgııada keıipker obrazy somdalmaıdy, jasandy jazylady, jasandylyq báribir qabyldana qoımaıdy. О́mirde bolmaǵandy aqıqatqa aınaldyrǵymyz keledi, sondyqtan bolsa kerek, kórermenimizdi sendire almaımyz.
Endi sheberlikti shyńdaı túsý kerek degen oı týyndaıdy ǵoı. Ol úshin ne isteýimiz kerek?
Teatrlardyń janynda jas dramatýrgterdiń, rejısserlerdiń laboratorııasy jasaqtalýy qajet. О́ıtkeni jas mamannyń óndiriste júrip, tájirıbe jınaıtyny sııaqty jas dramatýrg te teatrdyń ystyq-sýyǵynda birge qaınaýy kerek. Rejıssermen, akterlermen tyǵyz baılanysta bolǵanda ǵana tolyqqandy dúnıe týady. Dramatýrg óz shyǵarmasyn qaı akterdiń oınaı alatyn sheberligine deıin den qoıatyn bolady. Kóp jaǵdaıda dramatýrg rejısserge, rejısser dramatýrgke rıza bolmaı, bir qaınaýy ishinde qalyp jatady.
Teatr eshkimniń jeke menshigi emes. Jas rejısserler otandyq dramatýrgterdi sahnalaýǵa qol jetkize alýy kerek. Dramatýrgterdi jıyrma jylǵa deıin teatr repertýarynan alastatý, shyǵarmalaryn qoıdyrmaý degen olardy tapa-tal túste aıaq-qolyn kisendep, jer aýdaryp jiberýmen birdeı. Bul pıǵyldan teatrdaǵy kórkemdik jetekshi de, teatr dırektory da arylý kerek. «О́zim jazyp, ózim qoıamyn» degen dert bar teatrlarda. Bu kúnde rejısser de, akter de, teatr synshysy da, saıasatker de, jýrnalıst te dramatýrg bolǵysy keledi. Qosh delik, eger qoldan kelip jatsa nesi bar. Biraq uly rejısser Tovstonogov Shekspırden bastap, Chehov, Dostoevskıı, Gogol, Volodın t.t. aıta berýge bolady. Barlyǵyn derlik sahnalady, ózim jazamyn dep jelikpedi. Uly shyǵarmalardyń jumbaǵyn kórermenge jetkize alýdyń rejısserlik tásilin tapty. Avtordyń jumbaǵyna, syryna, neni meńzep otyrǵanyna úńildi. Rejısser – sýretker, biraq óz salasynyń, óz mamandyǵynyń sýretkeri dep bilemin. Osyndaı mahabbat, yqylas, súıispenshilik arqyly Tovstonogov izdenip, tolyǵyp, kemeldene berdi. Kórermenniń júıkesine júk túsire aldy. Tolstoıdyń shyǵarmalaryna ınssenırovka jasaý arqyly avtorǵa degen súıispenshilik, kirpııaz talǵam turdy. Sol arqyly óz bıigin, rejısserlik daralyǵyn, talantyn aıshyqtaı tústi.
Al qazaq rejısserleri ózin usynady, «ózim qaıda qaldym...» dep ýaıymdaı bastaıdy. О́ziniń de sýretker, rejısser ekenin esten shyǵaryp alady. Rejısser dramatýrg bolyp tanylýdan góri tereń shyǵarmalardy talǵammen tarazylaı alǵany durys. Sýretkerlik talǵam kerek. Qaı kezeńde bolsa da kórermen qoǵamnan tappaǵan aqıqatyn teatrdan tapsa, spektaklge ketken ýaqytyna ókinbeı, rýhanı lázzat alyp, saǵynyp qaýyshsa dep oılaımyn. Kórermen aldansa – kóńili qalady, kóńili qalsa endi qaıtyp teatrdyń esigin ashpaıtyn bolady.
Roza MUQANOVA,
dramatýrg
