Tabysty bastaýǵa barlyq jaǵdaı bar
Osyny túsingen Memleket basshysy óziniń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn jasaýdyń qajettigin aıqyndap berdi. 12 jeltoqsanda Úkimet tarapynan ulttyq kompanııalardyń, memlekettik korporasııalardyń sarapshylaryn, halyqaralyq konsýltanttardy tarta otyryp ázirlengen baǵdarlama qabyldandy. Onda bes strategııalyq baǵyt boıynsha naqty is-áreketterdiń algorıtmi kórinis tapqan, ónerkásip, kólik, aýyl sharýashylyǵy, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne basqa da mańyzdy baǵyttardyń barlyǵy qamtylǵan.
Baǵdarlamany júzege asyrý sıfrly tehnologııalardy qoldaný arqyly halyqtyń ómir sapasyn arttyrýǵa jol ashady, sondaı-aq Qazaqstan ekonomıkasynyń prınsıpti túrde jańa traektorııamen damýǵa kóshýine qajetti jaǵdaılardy týǵyzady.
Qazirgi tańda Qazaqstanda ony tabysty bastaýǵa qajetti ınfraqurylym qalyptasqan. Sıfrlandyrýdyń bazalyq deńgeıi ekonomıkanyń barlyq salalarynda bar deýge bolady, turǵyndardyń 70 %-dan astamy ınternetpen qamtylǵan. Elektrondy úkimet qurylyp, tabysty jumys isteýde.
Taǵy bir mańyzdy tarmaq kadrlarǵa tireledi. Bul baǵytta úlken jumystar atqarylýda, ol birinshi kezekte joǵary oqý oryndaryna qatysty. Qazaqstandyq stýdentter halyqaralyq olımpıadalar men konkýrstarda joǵary nátıjelerge qol jetkizip júr. Endigi ýaqytta elimizdiń talantty jastaryna ózderiniń bilimderin óz Otanynda kádege jaratýǵa dańǵyl jol ashylady.
Bıznes-orta degen faktordy da nazarǵa alǵan jón. Qazaqstandyq iri jáne orta kásiporyndar transulttyq kompanııalarmen qatar sıfrlandyrý elementterin ónerkásiptiń túrli salalaryna engizýge nıet bildirýde.
Indýstrııa 4.0 elementterin engizý
Sonymen baǵdarlamanyń bes baǵytyna toqtalaıyq. Birinshi – ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý. Bul degenimiz ınnovasııalyq tehnologııalar men ıntellektýaldy júıeler ekonomıkanyń bazalyq salalaryna engizilip, ol ónimdiliktiń ósýine jáne halyqaralyq deńgeıde básekelestiktiń artýy arqyly ekonomıkanyń damýyna serpin beretinin bildiredi. Sonyń nátıjesinde shıkizat salasyndaǵy, oǵan qosa agroónerkásip keshenindegi otandyq eksporttyń ishki jáne syrtqy naryqtaǵy ósimine qol jetkiziledi, óz kezeginde asa iri óndiristik kompanııalardyń kapıtaldanýynyń artýyna yqpal etedi.
Tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris zattar ınterneti (jelige qosylǵan san alýan sıfrly qurylǵylar), jasandy ıntellekt, robottandyrý syndy tehnologııalardyń óndiriske engizilýimen baılanysty. Osy aıtylǵandardyń barlyǵy salalardaǵy eńbek ónimdiligi ósimin 2022 jylǵa qaraı ortasha eseppen 50 %-ǵa ulǵaıtady.
Búgingi tańda birqatar qazaqstandyq kásiporyndar Indýstrııa 4.0 elementterin qoldanysqa tabysty engizýde, ıaǵnı menedjment ınnovasııaǵa ınvestısııa salýdyń qajettigin túsindi deýge bolady. Munaı jáne ýran kenishterindegi qanatqaqty jobalardy júzege asyrý az ýaqyt ishinde elektr energııasy shyǵyndaryn, hımııalyq reagentterdi, kólik shyǵyndaryn ońtaılandyrýda mańyzdy nátıje (10 %-ǵa deıin) kórsetti. ERG, «Qazsınk» JShS, «Qazatomprom» UAK» AQ, «KEGOK» AQ, «Astana REK», «Qazaqmys» korporasııasy syndy iri kásiporyndar osy baǵyttaǵy jumystaryn odan ári jalǵastyrýǵa ázir.
Baǵdarlamada aýyl sharýashylyǵyna, birinshi kezekte, ónimdi molaıtý men eńbek ónimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan núktelik jer óńdeý engizýge erekshe kóńil bólingen. Bul fermerlerdiń egistik jaǵdaıyna, jerdiń sapasyna, qorektik jáne zııandy elementterge qatysty, jaýyn-shashyn bolýy syndy derekterdi ýaqytyly alyp otyrýyna múmkindik berip, bul eńbek shyǵyndaryn, tuqym sebý ýaqytyn, ónimdi jınaıtyn merzimdi durys esepteýge jol ashady.
Birinshi baǵytty júzege asyrýǵa otandyq IT-kompanııalar men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary atsalysatyn bolady. Bul shara qazaqstandyq mamandarǵa ózderiniń tehnologııalaryn is júzinde qoldaný úshin jaqsy múmkindik bolyp tabylady. Osyndaı kooperasııanyń jarqyn mysaly retinde О́skemen tıtan-magnıı kombınatyn tilge tıek etýge bolady, atalǵan kombınat QBTÝ jáne Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ baǵdarlamashylarynyń jobalaryn óndiriske engizip keledi. Al Shyǵys Qazaqstan Memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti bolsa «Qazsınk» AQ kásiporyndarynda kafedra ashqan: ýnıversıtette teorııalyq bilim alǵan stýdentter óz bilimderin óndiriste nyǵaıtýda.
QazUTÝ bazasynda JOO oqytýshylary, ónerkásiptik kásiporyndar ókilderi men stýdentter Indýstrııa 4.0 jobalaryn josparlaý men júzege asyrýǵa mashyqtanady.
«Paper free» prınsıpi boıynsha
Ekinshi baǵyt – sıfrly memleketke ótý. Bul úderisti sýretteý óte ońaı: qaǵaz túrindegi qujat aınalymyn azaıtyp, halyq pen bızneske barynsha az merzim ishinde qyzmet kórsetý. Oǵan memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerin yqpaldastyrý arqyly qol jetkiziledi.
Birinshiden, 20 mıllıonǵa tarta anyqtama alynyp tastalady. Ekinshiden, memlekettik organdar elektrondy qujat aınalymyna (anyqtamalar men aqparat almasý) ótedi. Úshinshiden, derbes aqparattar azamattardyń – qyzmet alýshylardyń kelisimimen úshinshi tulǵalarǵa usynylatyn bolady.
Ázirge memlekettik qyzmet túrleriniń tórtten bir bóligi ǵana elektrondy formatta usynylady. «Paper free» prınsıpi (tolyqtaı qaǵazsyz úderis) boıynsha memlekettik qyzmetterdiń 80 %-y tek qana elektrondy formatta usynylatyn bolady. Mekenjaı anyqtamasy, sottalmaǵany týraly, jyljymaıtyn múlikke qatysty jáne basqa da 30-ǵa tarta anyqtama túri joıylady. Bul derekterdiń barlyǵy memlekettik organdar júıeleri arasynda sıfrly túrde beriledi, sonymen qatar arnaıy qorǵalǵan rejimde ekinshi deńgeıli bankterge, kommýnaldyq qyzmetterge jáne basqa da mekemelerge qoljetimdi bolady. 2019 jylǵa deıin proaktıvti qyzmetter (HQKO-ǵa barýdy talap etpeıtin) engiziledi, olardyń árqaısysynyń 5 túrli qyzmeti bar. Búgingi tańda HQKO-lar tarapynan jyl saıyn 40 mln anyqtama beriledi eken. Sıfrlandyrýdyń arqasynda únemdeletin bıýdjet qarajatyn esepteý qıyn emes, ol 33,5 mlrd teńge shamasynda bolmaq.
Memlekettik organdardyń ishki úderisterin avtomattandyrýda, mysaly, strategııalyq jáne bıýdjettik josparlaýda, jer jáne mıneraldy resýrstardy basqarýda, sondaı-aq ımporttyq-eksporttyq operasııalardy basqarýda aıtarlyqtaı ilgerileý bolady.
Sheshýshi máselelerdiń biri elimizdiń tranzıttik áleýetin tıimdi paıdalanýǵa qatysty. Eksporttyq-ımporttyq operasııalarǵa «bir tereze» jáne ıntellektýaldy kólik júıesi syndy júıelerdi engizý adamı faktorlardy azaıtýǵa, barlyq úderisterdi jedeldetýge jáne onyń ashyq bolýyna baǵyttalǵan.
...Bir kezderi Sıngapýr endi ǵana eńse tikteı bastaǵan tusta, onyń teńiz porttary kórshiles Malaızııa, Indonezııa syndy memleketterdiń porttaryna básekelestik týdyrýǵa qaýqarsyz edi. Alaıda TradeNet júıesin iske qosý arqyly saýda kásiporyndary teńizden, ıaǵnı qashyq jerden-aq resimdeý prosedýralarynan ótýge múmkindik aldy, ıaǵnı portta taýardy fızıkalyq tekserýdi júrgizý jumysy ǵana qalatyn boldy. Osylaısha kemelerdiń portta turý ýaqyty eselep qysqardy, saýda kompanııalary Sıngapýrdyń porttaryn tańdaýǵa kóshti. Biz de dál solaı jasaı alamyz.
Aýyldarǵa – ınternet, mektepterge – baǵdarlamalaý
Úshinshi strategııalyq mańyzdy baǵyttardyń biri – sıfrlandyrylǵan Jibek jolyn júzege asyrý. Ol eki túrli jolmen júrgiziledi – baılanys jelilerimen qamtýdy keńeıtý jáne kıberqaýipsizdikti kúsheıtý.
Birinshi shara keń jolaqty jahandyq jelilerge qosylý ınfraqurylymyn damytý jáne qorǵalǵan almasý máselesimen baılanysty. Bul oraıda 1200-den astam aýyldyq eldi mekenge memleket-jekemenshik áriptestigi shemasy boıynsha talshyqty-optıkalyq baılanys jelisin tartý josparlanǵan. Osylaısha 2,1 mln-nan astam adam joǵary jyldamdyqty ınternetke qosylýǵa tehnıkalyq múmkindik alady. Barlyq aýdan ortalyqtarynda jańa býyndaǵy uıaly ınfraqurylym (4 G jelisi, bolashaqta 5 G jelisi) paıda bolady.
Tórtinshi baǵyt – adam kapıtalyn damytý. Atalǵan baǵytta joǵary nátıjege qol jetkizý úshin Qazaqstanda sapaly kadrlyq áleýet qurý qajet. Sol sebepti baǵdarlamada orta, tehnıkalyq jáne kásibı, joǵary bilim berýde sıfrlyq saýattylyqty arttyrý sharalary qarastyrylǵan. Kezeń-kezeńimen 2-synyptan bastap «Baǵdarlamalaý negizderi» páni engiziledi. Al joǵary synyptardaǵy baǵdarlama robotty tehnıka, vırtýaldy shyndyq, 3D-prıntıng jáne basqa da pándermen tolyǵady.
Talantty jastardy damytý jáne qoldaý maqsatynda qazirdiń ózinde turaqty túrde hakatondar, olımpıadalar men konkýrstar uıymdastyrylyp, robotty tehnıka men baǵdarlamalaý boıynsha túrli úıirmeler ashylýda. Eldi mekenderde turǵyndar, onyń ishinde jumyssyzdar suranysqa ıe sıfrlyq mashyqtarǵa oqytylatyn bolady.
Startaptardy qoldaıyq!
Sonymen baǵdarlamanyń besinshi baǵyty – ınnovasııalyq ekojúıe qalyptastyrý – Qazaqstanda qolǵa alynǵan tehnologııalyq startap-jobalardyń qataryn kóbeıtý jáne olardy qapıtaldandyrý.
Innovasııalyq ekojúıe qazirgi tehnoparkterdiń, venchýrlyq qorlardyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men JOO-lardyń bazasynda, sonymen qatar jańadan qurylyp jatqan «Astana hub» tehnoparkiniń bazasynda qalyptasatyn bolady. Bul orta jańa ıdeıalardy, tehnologııalardy, sıfrly sheshimderdi shoǵyrlandyrýdy, sondaı-aq shetelderde IT-jobalarmen aınalysatyn talantty qazaqstandyqtardy belsendi túrde tartýdy qamtamasyz etetin bolady.
Qarapaıym tilmen aıtar bolsaq, bul degenimiz ıdeıashyl adamdardyń – tehnologııalyq kásipkerlerdiń batyl jobalaryn júzege asyrýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý. Búgingi tańda álemdik IT-ındýstrııanyń alyptary – Apple, Google, Facebook – buryn jańadan is bastaǵan kásipkerler bolatyn. Olar ınnovasııalyq ekojúıede jasalǵan jaǵdaılardy tıimdi paıdalana otyryp, ıdeıadan alyp transulttyq korporasııa qura aldy. Endi bizde de elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úles qosýǵa ári azamattarǵa óz múmkindikterin is júzine asyrýǵa zor múmkindikter jasalady.
Birinshi kezekte baǵdarlamada halyqaralyq «Astana Hub» IT-startaptar tehnoparkin qurý qarastyrylyp otyr. Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan joba aıasynda dúnıe júziniń tehnologııalyq kásipkerleri men mamandaryn tartýǵa jaǵdaı jasalady, osylaısha biz álemdik deńgeıdegi IT mamandaryn shoǵyrlandyratyn bolamyz.
«Astana hub» rezıdentteri «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń artyqshylyqtaryn, atap aıtqanda, erekshe eńbek jáne vızalyq rejimderdi, aǵylshyndyq quqyq jáne halyqaralyq sot prınsıpterin paıdalana alady.
Kompanııanyń ulǵaıýyna qaraı onyń qanat jaıýyna, bıznestiń aýqymyn keńeıtýge qoldaý kerek ekendigi, ıaǵnı qarjylaı qoljetimdilik qajet bolatyny belgili. Alaıda másele startaptar týraly bolǵandyqtyqtan, biz qarjylandyrýdyń joǵary táýekeldi qajet etetin túri – venchýrlyq qarjylandyrý týraly aıtyp otyrmyz. Halyqaralyq tájirıbege súıensek, startaptardyń shamamen 10-20 %-y ǵana tabysty bolady.
Sol sebepti «Venchýrlyq qarjylandyrý týraly» zańdy ázirleý qarastyrylyp otyr, ol álemniń úzdik tájirıbelerin Qazaqstanda qoldanýǵa múmkindik beredi. Startaptarǵa ınvestısııa salý mádenıetin damytý maqsatynda «Astana hub» aıasynda qazaqstandyq bıznes ókilderimen jumys júrgizilýde. Kóptegen bıznesmender qazirdiń ózinde bul baǵytqa nazar aýdarýda.
Sonymen qatar jańa da bolsa bolashaǵy zor taǵy bir baǵyt – korporatıvtik bastamalar. Bul iri bıznestiń shaǵyn jáne orta bıznes ókilderimen, ıaǵnı damýdyń bastapqy kezeńindegi startaptarmen birlesip jumys isteýin bildiredi. Korporasııalar jumys barysynda startaptar tarapynan usynylatyn qyzmet pen taýar túrlerin qajet etedi. «Sıfrly Qazaqstan» jańadan is bastaǵan kásipker-ınnovatorlarǵa korporasııalarmen arada ózara tıimdi yntymaqtastyq ornatýǵa jaǵdaı týǵyzady.
Kórip otyrǵanymyzdaı, «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynda sheshýshi aýqymdy maqsat – ınnovasııalyq ekonomıka qalyptastyrý, 2050 jylǵa qaraı básekege qabiletti 30 eldiń qataryna qosylý jáne qoǵam men óndiristi jańartý, sol arqyly zamanaýı tehnologııalyq álemnen tysqary qalmaý maqsatyna qol jetkizýge qajetti bir-birimen tyǵyz baılanystaǵy sharalar kesheni qarastyrylǵan. Bul maqsattyń údesinen kóriný búkil qoǵamnyń bas biriktire otyryp jedel áreket etýin, az ýaqyt ishinde serpindi túrde alǵa basýyn qajet etedi. Ýaqyt kúdik pen senimsizdikti kótermeıdi, alǵa – sıfrly bolashaqqa qadam basý kerek!
Ásel MUQANOVA
