JOLDA QUQYQ SAQTALMAI, MIN TÚZELMEIDI

Memleket basshysy halyqqa arnaǵan Joldaýynda elimizdiń ekonomıkalyq ál-qýatyn arttyrý men saıası júıesin jetildirýde quqyqtyq reforma mańyzdy ról atqaratynyn qadap aıtty. О́ıtkeni, elimiz úshin búgingi tańda quqyq qorǵaý júıesin reformalaý qajettilik­ten týyndap otyr. Qazir kún saıyn dúnıe júzinde oryn alyp jatqan jol-kólik oqıǵala­ry­­nan jáne onyń saldarynan adamdardyń ómiri men densaýlyǵyn saqtap qalý álem úshin jahandyq máselege aınaldy. Bul oraıda órke­nıetti elder JKO bola qalǵan jaǵdaıda adam­nyń opat bolmaýyn nemese jaraqat al­maýyn o basta oılastyryp qoıǵany belgili. Máselen, Parlament Senatynyń depýtaty Q.Sultanov­tyń aıtýynsha, álem toılaǵan Jańa jyl meı­ramynda qazaqstandyqtar birneshe kún demal­ǵan edi. Osy merzim ishinde Qazaqstanda 356 jol apaty tirkelip, onda 78 adam kóz jumǵan. Al bizden adam sany da, kóligi de áldeqaıda kóp Beıjiń qalasynda osy kezeńde nebári 71 jeńil-jelpi JKO oryn alǵan kórinedi. Jeńil-jelpi deıtin sebebimiz, onda birde-bir adam opat bolmaǵan. Demek, olardaǵy JKO kólikterdiń bas-kózge qaramaı aǵyp kelip bir-birimen soqtyǵysýy emes. Sonda bizdiń eldegi jol júrý tártibi qashan túzelmek? Bul kókeıkesti suraqqa keshe elordada ótken Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń keńeıtilgen otyrysyna qatysýshylar kóńilden shyǵar jaýaptar izdestirdi. Otyrysqa jol tártibi jóninde málimet berýge kelgen Ishki ister vıse-mınıstri Aman­taı Kúreńbekov sózin sonaý 1996 jyly “Jol qozǵalysy qaýipsizdigi týraly” zań qabyl­danǵanynan bastap, sodan beri talaı is júzege asqanyn tilge tıek etti. Biraq jarty saǵatqa jýyq ýaqyt baıandama jasaǵan onyń dáıekteri komıssııa múshelerin qanaǵattandyrmaǵan sekildi. Sondyqtan da vıse-mınıstr birsy­­dyrǵy baıandamasyn aıaqtaı bere kókeıde júr­gen kóp suraqtar kóbesi sógilip qoıa berdi. Kezin­de jolda júrý erejesine túzetýler men ózgerister engizilgennen keıin zań birshama qataıyp, jaǵdaı ońalyp qalyp edi. Kóliktiń terezelerin tumshalaǵan “perdeler” sypyry­lyp, júrgizýshiniń óz qaýipsizdigi úshin beldik taǵylatyn boldy. Qatań baqylaý kúsheıgen soń qarsy jolǵa shyǵý, mas kúıinde kólik júrgizý, baǵdarshamnyń qyzyl kózine ótý, jyldam­dyq­­ty shekten asyrý sekildi zań buzýshylyqtarǵa tosqaýyl qoıyldy. Ásirese, jol polısııasy qyzmetkerleri arasyndaǵy sybaılas jemqor­lyq kórinisteri báseńdep qalǵan bolatyn. Biraq budan júrgizýshiler mádenıeti túzelmeı-aq qoıdy. Otyrysqa tóraǵalyq etýshi Parlament Májilisiniń depýtaty S. Tursynov qala kóshe­lerinde jol qozǵalysy tártipsizdigin kúndelikti kezdestiretinin aıta kele, men shetelde de biraz ýaqyt kólik júrgizdim, biraq shynymdy aıta­ıyn, dál bizdiń elimizdegi sekildi jol júrý ere­je­sin buzýdy eshbir memleketten kezdes­tirgen emespin, tek osy Qazaqstanda ǵana jol júrý erejesi saqtalmaıdy, dedi. Al Ádilet vıse-mınıstri D. Qusdáýletov jol polısııasy qyzmetkerleriniń adam quqyq­tary jónindegi zańdardy jetik bilý qajettigine nazar aýdardy. Olar kóbine mınıstrdiń buıryqtaryn jatqa aıta alady, al naqty adam quqyqtary týraly máselege tirelgende aqsap jatady. Sonymen qatar, buryn MAI qyzmet­kerleri zańdardy bes saýsaqtaı bilýimen qatar, tehnıkadan da bir kisideı habary bola­tyn. Bir sózben aıtqanda, olar kóliktiń qaýipsizdik jaǵyn tolyqtaı teksere alatyndaı bilikti edi. Al qazir jaǵdaı múlde basqasha. MAI tek­seristen ótkizemiz deıtin memlekettik baqy­laýdyń aty ǵana bar. Otyrysqa qatysýshylar shetelde kóshede ala taıaq ustaǵan birde bir MAI qyzmetkerin kezdestirmeı­tindigin aıtyp, tań qalady. Al bizde qajet pe, qajet emes pe, belgisiz, kez kelgen ýaqytta qyıylysqa ysqy­ry­ǵyn aýzyna qystyryp, ala tıaǵyn shoshań­datyp shyǵyp alǵan retteýshi qalypty qozǵa­lystyń retin buzyp, qoldan keptelis týǵyzady. Sóıtip, jol qozǵalysyna qatysýshylardyń quqyn aıaqqa taptaıdy. Retteýshi kerisinshe, shet eldegideı, qozǵalys tyǵyzdyǵy artqan kezde kólik kóp ótip jatqan joldyń baǵytyna qarsy joldyń bir jolaǵyn qosymsha retinde qosyp, ótý múmkindigin keńeıtýge áreket jasaýy tıis. Mine, sonda retteýshiniń qımyly aqylǵa qonymdy bolmaq. Al jalpy jeriniń keńdigimen maqtana alatyn elimizdiń jańa elordasynda oryn alatyn keptelisterdiń kóptigi janǵa batatyn jáıt. Demek, senator Qýanysh Sultanov aıtqan­daı, eldegi barlyq júrgizýshi bitkendi jaýapqa tartý múmkin emes. Tártipti saqtaýdyń eń ońaı joly – jaǵdaıdyń aldyn alý. Biraq buǵan tıisti memlekettik organdar asa kóńil bólip otyrǵan joq. Memleket basshysy jańa Jol­daýynda bárinen buryn quqyq qorǵaý júıesin ońtaılandyryp, árbir memlekettik organnyń naqty quzyretin túzý kerek deı kele, quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmetinde ekpin ishki­vedomstvolyq múddeden azamattardyń quqy men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa qaraı aýysty­rylýy tıis dep atap ótti. Al osy IIM-de adam quqy ne ekendigi týraly oqytylyp, dáris berile me eken?! О́ıtkeni, júrgizýshilerdiń ǵana emes, jaıaý júrginshilerdiń de quqy únemi buzy­la­dy. Endeshe, jol polısııasy qyzmetker­leri­ne mindetterine sáıkes qoıylatyn eń basty talap­ty atqarýda, ıaǵnı zań aıasynda jumys isteýde azamattardyń quqyn saqtaý ózektiligi eskerilmeıtin sekildi. Munyń bári aınalyp kelgende, qarapaıym adamdardyń “myltyqsyz maıdanda” qyrylyp jatqanyn kórsetedi. Jyly­na orta eseppen 4 myńǵa jýyq adam JKO opaty bolyp, 15 myńnan astam adam jara­qat alady. Mundaı sumdyqtyń aldyn alýǵa nelikten naqty da pármendi áreket jasalmaıdy? Alaıda, bul suraqqa tolymdy jaýap tabylmady. Otyrysqa qatysýshylar jol kólik qozǵa­lysyndaǵy oryn alyp otyrǵan jaǵdaıdyń kúrdeli ekendigin naqty mysaldarmen dálel­deı kele, búginde Qazaqstan álemdegi eń bedel­di uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq etip jatqan kezde bul tózgisiz jaǵdaı ekendigin, sondyqtan elimiz ónegeli isimen ózgelerge úlgi kórsete bilýi qajettigin alǵa tartty. Bul oraıda “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasy da jasalyn­dy. Burynǵy keńestik keńistikte sybaı­las jemqorlyqqa qarsy zań bizdiń eli­miz­de birinshi bolyp qabyldandy. Osyndaı orasan zor jetistikterge jetip, zaıyrly, demokratııalyq, quqyqtyq memleket ekendigi­mizdi dáleldeýge barynsha qam jasap jatqanda, etekten tartqandaı jol júrý tártibiniń tómendeýi, qabyldanǵan halyqaralyq mindettemelerdiń oryndalmaýy kóńilge kúdik uıalatady. Sebebi, bizdiń eldegi dıplomatııalyq korpýstar men elshilikterdiń ókilderi bul jóninde atalǵan komıssııa atyna jıi shaǵym­danýy kóp nárseni ańǵartsa kerek. Buǵan ishki ister organdaryn­daǵy kúndelikti oryn alatyn sybaılas jem­qorlyq derekterin qosar bolsaq, qylmys­tyq ahýaldyń deńgeıi tipten aıqyndala túsedi. Jolda quqyq saqtalmaı min túzelmeıdi. Aleksandr TASBOLATOV.