KELEShEKTI BOLJAǴAN KEMEL JOLDAÝ

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jol­daýynda aldaǵy on jylǵa arnalǵan min­detterdiń ishinde ekonomıkany daǵdarys­tan keıingi damýǵa ázirleý máselesine aıryqsha mán berilip, ony ártaraptan­dyrý tabys kilti bolatyny atap kórsetil­gen. “Taıaýdaǵy onjyldyqta turlaýly da teńdestirilgen damý, – dedi Prezıdent, – jedel ártaraptandyrý jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý esebinen qamtamasyz etiletin bolady”. ÁRTARAPTANDYRÝ: BARYMYZ JÁNE BASYMDYQTARYMYZ HALYQTYŃ QAMYN OILAÝDYŃ JARQYN ÚLGISI Muqanbetqalı QAZKEEV, Qarǵaly aýyldyq okrýginiń ákimi. Qalaǵa qarasty Qarǵaly aýyldyq okrýginiń turǵyn­da­ry da Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń Qazaqstan hal­qy­na bıylǵy Joldaýyn tele­dıdardan kórip, tyńdap, baspasózden oqyp, qyzý qol­dap jatyr. Oblys ortaly­ǵy­men irgeles ornalasqan aýyl turǵyndary elimizde bolyp jatqan oń ózgeristerdiń bir­qatar ıgiligin kórip otyrǵany da shyndyq. Degenmen, alda da turmystyń jaqsara tús­ke­nin qalaıtyny taǵy ras. Al mundaı jaqsylyqtardyń El­basy saıasaty men onyń jyl saıynǵy Joldaýlarynan ta­myr tartatynyn kózimiz kó­rip júr. Sondyqtan da El­ba­synyń bıylǵy Joldaýy alǵa basýymyzdyń baǵdarshamy ispetti der edim. Egemendi, zaıyrly, saıası jáne ekonomıkalyq refor­ma­lary men strategııalyq josparlary qýatty memle­ket­terdiń ózin moıyndatqan, álem sahnasynda óz orny bar Qazaqstan dúnıe júzindegi damyǵan elý eldiń qataryna enýge qadam jasaýda. Elba­synyń bıylǵy Joldaýy osy mejege jetýdiń baǵyttaryn aı­qyndaǵandyǵymen de qun­dy. Nursultan Ábishulynyń sózimen aıtsaq, “bul – árbir azamattyń, qazaqstandyqtyń el órkendeýine úles qosýy ar­qyly” oryndalatyn mindet. Damyp kele jatqan eldiń tiregi bilimdi urpaq ekenin Elbasy udaıy aıtyp keledi. Bul máseleni osy joly da aınalyp ótpedi. Joldaýda aıtylǵan bilim salasyna qa­tysty máseleler meni shy­ny­men qanattandyrdy. Qaı sa­la­da bolsa da básekelestikke túsýimiz úshin osy salany álemdik deńgeıge kóterýimiz kerektigin qadap aıtqan Pre­zıdenttiń pikiri bolashaqty oılaýshylyq der edim. Elor­da­myzda halyqaralyq stan­dar­ttarǵa jaýap beretin ǵy­ly­mı-tehnıkalyq ýnıversı­tet­tiń ashylýy damyǵan elderdiń ozyq tehnologııalyq úlgisi men damý baǵyttaryna boı túze­genimizdiń aıqyn kórinisi. Osyndaı irgeli oqý oryn­darynan bilim alǵan jastary­myz elimizdiń erteńine qyz­met etetin bolady. Osyndaı joǵary oqý orny Aqtóbede de ashylsa bizdiń jastarymyz da óz múmkindikterin tolyq kórseter edi. Joldaýda “Balapan” baǵ­dar­lamasynyń júzege asy­ry­latyny aıtyldy. Bul – biz­diń aýyldyq okrýg qana emes, búkil qazaqstandyqtardy qýan­tatyn jáıt. Bizdiń ok­rýg­te turatyn 2000-ǵa jýyq mektep jasyna deıingi ba­la­nyń nebári 300-i ǵana bala­baq­shaǵa baryp júr. Bul baǵ­dar­lama aıasynda qomaqty qar­jy men atqarylatyn sha­rýalar atalǵan baǵytta oń óz­gerister bolatynyna sendi­re­di. Qarǵalylyqtar Elbasy­nyń “Jol kartasy” baǵdar­la­masy jalǵasatynyn, aýyl­dyq jerlerde sýmen qam­ta­ma­syz etý, qalalarda aýyz sý sa­pasy jaqsaratynyn estip, rıza bolysty. Al, stýdent­terdiń stıpendııasy kóterile­tini, bıýdjettik qyzmet­ker­lerdiń eńbekaqysynyń meje­lengennen úsh aı buryn óse­tindigi daǵdarysty eńsergen­digimizdiń dáleli emes pe. Alda atqarylýy tıis jumystardyń ózektileriniń qatarynda Elbasy óz isin ashýǵa talap qylǵan kásip­kelerge jan-jaqty qoldaý kór­setý qajettigin atap kór­setti. Sońǵy jyldary Qarǵa­ly aýyly da osy shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly birqatar nátıjelerge qol jetkizgenin aıtqym keledi. Kásipkerliktiń áleýmettik jaýapkershiligi de arta tústi. Sonyń arqasynda 21000 adam turatyn bizdiń aýylda tur­ǵyn­dar qajetin óteıtin qyz­met túrleriniń bári bar. Kásipker Izbasqanovtardyń kómegimen salynǵan meshit ımandylyq nuryn shashýda. Shúıitbaevtar basqaratyn “Azıat” turmystyq kesheni, jeke kásipker Muhambet­qa­lıeva­nyń bastamasymen or­ta­lyq saıabaǵy halyqtyń ıgi­ligine qyzmet etýde. Budan on jyl buryn 200-deı ǵana tur­ǵyny bar, gazy, sýy, telefon baılanysy bolmaǵan Aqjar aýylynyń halqy úsh ese kóbeıdi, munda bolashaqta orta mektep salý jospar­lanýda. Sondaı-aq aýyldy abattandyrý jumystary júr­gizilýde. Orta jáne shaǵyn bıznesti damytý qazirdiń ózin­de qaıtarym berýde. Ol el ekonomıkasynyń jańa bıikterge kóterilýine yqpal etetin mańyzdy faktor ekeni áldeqashan dáleldendi. Men ózim osy jerde qy­ryq jyldaı eńbek etip kele­min. Munda jıyrmadan astam etnostyń ókilderi tatý-tátti ómir súrip jatyr. Elbasy mem­leketimizdiń basty baıly­ǵy turaqtylyq pen birlik ekenin udaıy jadymyzda jań­ǵyrtyp keledi. Men ózim­niń qyzmettik mindetimmen, azamattyq paryzymmen oǵan atsalysyp júrgenimdi maqta­nysh tutamyn. Qazirdiń ózinde Elbasy Joldaýyn halyqqa túsindiretin, nasıhattyq top­tar qurylyp, jumysqa kirisip ketti. Árıne, bul baǵytta tek jıyndar ótkizýmen shektel­meı, Joldaýdyń mańyzyn ashatyndaı, qarapaıym ha­lyq­qa túsinikti jetkizi­le­tindeı jumys ádisterin qoldanatyn bolamyz. Elbasy Joldaýy – óz jumysymyzda basshylyqqa alatyn mańyzdy qujat, odan elimizdiń órken­deý joldary ańǵarylady. Aqtóbe oblysy. Daǵdarystan – damýǵa ÁRTARAPTANDYRÝ: BARYMYZ JÁNE BASYMDYQTARYMYZ Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jol­daýynda aldaǵy on jylǵa arnalǵan min­detterdiń ishinde ekonomıkany daǵdarys­tan keıingi damýǵa ázirleý máselesine aıryqsha mán berilip, ony ártaraptan­dyrý tabys kilti bolatyny atap kórsetil­gen. “Taıaýdaǵy onjyldyqta turlaýly da teńdestirilgen damý, – dedi Prezıdent, – jedel ártaraptandyrý jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý esebinen qamtamasyz etiletin bolady”. Rahman ALShANOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qazaqstan ekonomıkasynyń shetelden keletin osy zamanǵy ónimderdiń san alýandylyǵy men keń nomenklatýrasyna táýeldi bolýy, respýblıkada óndiriletin kóbine shıkizattyq taýarlardyń ósip bara jatqan shetindigi ártaraptandyrý proble­masyn barynsha ótkir qoıyp otyr. Eger syrtqy rynokty ıgerýge, álemdik sharýa­shylyq baılanystarǵa kirigýge baǵyttalǵan birinshi mindet is júzinde oryndaldy de­­sek, mıneraldyq-shıkizattyq resýrstardy otandyq kásiporyndarda barynsha qaıta óńdeý jaıy áli tolyqtaı sheshilgen joq. Shıkizat eksporty qazaqstandyq ónim­derdi ımporttaýshylarǵa biz syılaǵan áleýetti qosymsha qun retinde túsindiri­ledi. Mundaı ónimder, ókinishke oraı, paı­dasyn biz almaǵan, daıyn ónimdi ázir­leý­shiler alatyn kúıinde oralady. Shıkizat­tyq shylaýdan arylý ońaı sharýa emes, onyń ústine respýblıkanyń iri memleket­termen jasasqan ondaǵan uzaq merzimdi kelisimderi bar. Alaıda qazirdiń ózinde bul tosqaýyldy eńserýdiń áleýetti de naqty múmkindikteri jetkilikti. Osy turǵydan ártaraptandyrýdyń mańyzy aıryqsha bolsa kerek. Elimizde ártaraptandyrý sharalary júrgizilmedi deýge bolmas, alaıda onyń jetimsiz ekeni ýaqyt ótken saıyn kórine beretini sózsiz. Qazirgi kezde ekonomıka salalarynyń negizgi problemalary óske­leń ishki salalyq básekelestik, jańǵyrtý sapasy, negizgi qorlardy jańartý qarqy­ny, jańa tehnologııalardy ıgerý ınten­sıv­tiligi, álemdik rynokqa bilikti shyǵa bilý, sheteldik taýar óndirýshilerdiń eldiń ishki rynogyna saýda-sattyq shabýyly bolyp tabylady. Sondyqtan da ártarap­tandyrý úderisin qoldaý jónindegi memle­kettik saıasat teńdestirilgen bolýy tıis. Barlyq salalar damýdyń túrli kezeńderi men deńgeılerinde tur desek, bulardyń biri ınvestısııalyq qarjylaı qoldaýǵa zárý bolsa, ekinshileri ishki ronoktyń qorǵalýyn, úshinshileri salyq preferen­sııalaryn qajet etedi. Táýelsizdik jyldarynda elimizde taýarlar men qyzmetter óndiretin jańa salalar paıda boldy. Olardyń keıbiri qalyptasqan salalardan bólinip shyǵyp, munyń ózi shekteýdi talap etkeni túsinikti. Eldiń óńdeý ónerkásibinde bolat pro­katynyń, shaqpaq mystyń, myryshtyń, qorǵasynnyń, bastapqy alıýmınııdiń óndirisi, munaı óńdeý basym boldy. О́ner­kásip salalaryn úsh topqa bólýge bolar edi. Birinshisi – álemdik deńgeıge jetken­der, ekinshisi – qalyptasqan ári ishki jáne ishinara óńirlik deńgeıde jumys isteıtin­der, úshinshisi – qalyptasqan, perspek­tıvasy bar toptar. Álemdik rynokta ulttyq brendke aınalǵan mys, myrysh, temir prokatymen qatar jańa salalar  paıda boldy. Bul – un tartý jáne teri ıleý óndiristeri. Qazirgi kezde bul salanyń ónimderi álemdik deń­geıge shyqty. Un eksporty 2000 jylmen salystyrǵanda 2008 jyly 20,4 ese ulǵaı­dy. Eger respýblıkadan eksportqa 2000 jyly 41,6 mln. dollardyń uny shyǵaryl­sa, bul kórsetkish 2007 jyly 867,8 mln. dollarǵa, 2008 jyly 849,2 mln. dollarǵa jetti. Qazaqstannyń un tartýshylary bul kórsetkish boıynsha álemdik birinshilikti ıelenip, ony úsh jyl qatarynan ustap keledi. 2008 jyly 10,8 mln. tonna álemdik eksporttan respýblıkanyń úlesine 23,9 paıyzy keldi. Bul jaǵynan Qazaqstan Túr­kııany da, Eýroodaq ederin de, Argen­tı­kany da artqa tastady. Kórshimiz Reseı­den osy kórsetkish boıynsha 4 ese alda ekenimizdi de aıtýǵa bolady. 2010 jyly syrtqy rynokqa 2,5 mln. tonnadan astam ónim jóneltý, birinshi orynda saqtaý úshin assortımentti jaqsartyp, jańa rynok­tarǵa shyǵý kózdelip otyr. Qazaqstannyń un tartý qýaty jyl saıyn 6 mln. tonna un shyǵarýǵa múmkindik beretinin, un tartý kásiporyndaryndaǵy qýattardyń ortasha jumys júktemesi 50 paıyzdan aspaıty­nyn eskersek, mundaǵy múmkindikterdiń mol ekenin túsinemiz. Qazaqstannyń teri ıleý ónerkásibi álemdik rynokqa sońǵy jyldary ǵana shyq­ty. 34 kásiporny bar salada qury­lym­dyq ilgerileýler júrip, qural-jabdyqtary eskirgen kásiporyndardyń ornyna jańalary kelip jatyr. Mundaǵy korporatıvtik kóshbasshy Semeı teri-meh kombınaty nemis, ıtalııan jáne túrik qural-jabdyqtarymen jaraqtandyrylǵan. Ol respýblıkadaǵy qýatty da zamanaýı teri ıleý kásipornyna aınaldy. Onyń tolyq óndiristik qýatyna kóshý jylyna iri qaranyń 450 myń danaǵa deıin terisin ıleýge múmkindik bermek. Mundaǵy qazirgi shyǵarylatyn ónimder hrom aıaqkıimge, hrom kıimge, basqa da qajettilikterge jaratylady. Sol sekildi Almaty teri ıleý zaýyty men “Jambyl aıaqkıim terisi” kombınatyn atap ótýge bolady. Sońǵy jyldary qoı terisin ıleý de qolǵa alyna bastady. 2008 jyly Qazaqstan 449 mln. dollarǵa ton terisin eksporttady. Olardy negizinen Qytaı men Italııa  satyp aldy. Bul – AQSh-tan, Brazılııadan, Ar­gen­tınadan, Úndistannan keıingi besinshi kórsetkish. Endi ártaraptandyrýdyń perspektıva­lyq baǵyty sanalatyn metall óńdeý ónerkásibine nazar aýdaraıyq. Tabıǵı artyqshylyqtarǵa ıe Qazaqstan olardy barynsha paıdalana otyryp, joǵary básekege qabiletti, eksportqa baǵdarlanǵan sala qurýy tıis. Buǵan qazirgi kezde 724 kásiporyn men óndiris jumys isteıtin metallýrgııadaǵy oń úrdister qolaıly bolyp tabylady. Al qara metallýrgııada – bul metall túıirshikterin shyǵarý. Dúnıe júzinde qazir mundaı óndiris­terdi salý qaýyrt júrip jatyr. О́ıtkeni, osyndaı ónim salystyrmaly túrde joǵa­ry qosymsha qunǵa ıe. Al ony óndirýdi jolǵa qoıý kóp qıyndyqtar týǵyzbaıdy. Sokolov-Sarybaı ken-baıytý óndiristik birlestiginde salynǵan zaýyt áli de azdyq etedi. Volfram, molıbden, hrom sekildi metaldardyń biregeı qory bar respýblıka tot baspaıtyn jáne basqa sapalyq qasıetteri bar bolat shyǵarý jónindegi óziniń áleýettik múmkindikterin jete paıdalanbaı otyr. Metall óńdeý salasynda birqatar buıym­dar shyǵarý jolǵa qoıylǵan. Jar­ty­laı fabrıkattardyń, qara metaldan ja­sal­ǵan buıymdardyń eksporty ósýde. Bul ónimniń 12 túrin 27 elge eksporttaý 18 ese ósip, 2000 jylǵy 48,8 mln. dollardan 2008 jylǵy 899,4 mln. dollarǵa jetken. Alaıda ishki jáne syrtqy rynoktar­dyń áleýeti salanyń keńeıtilýin talap etýde. Qazaqstan jyl saıyn metaldy kóp qajet etetin ónimderdi – munaı-gaz qu­byr­laryn, temirjol vagondaryn, metall konstrýksııalardy, symdardy, shegelerdi kóp kólemde ákeledi. Jeke taýarlardyń ımporty (mln. dollar) Jyldar           2000        2003        2007        2008 Bolat qubyrlar  208,1       384,7       1065,1     2639 Júk vagondary  59,1         189,1       123          450 Metall shybyqtar             34,1         97,6         665          442,4 Temir buryshtar                22,4         53,0         269,3       255,5 2008 jyly 2,8 mln. tonna osyndaı ónimder syrttan ákelingen. Qara metaldan jasalǵan ónimder ımportynyń jalpy so­masy sol jyly 3,5 mlrd. dollardan asyp túsken. Aqtóbe, Atyraý, Aqtaý, Ekibastuz, Rýd­nyı qalalarynda salynyp jatqan metal­lýrgııa zaýyttary, symdardy, armatýra­lar­dy, buryshtardy, temir shybyqtar men bas­qa da sondaı ónimderdi shyǵara bas­taýy­myz respýblıkanyń suranysyn qana­ǵattandyryp, olardy syrtqa jóneltýdi keńeıter edi. Bul jerde bıznestiń óz ónimderin ishki jáne syrtqy rynoktarda ótkizýi úshin memleket tarapynan qoldaý qajet. Qazaqstannyń komplektileý jáne qosalqy bólshekter shyǵarýdyń álemdik óndirisine belsene qatysýy metall óńdeý ónerkásibi úshin mańyzdy baǵyt bolmaq. Kóptegen elder osyndaı ádiske kóshe bastady. Máselen, reseılik kásiporyndar eýropalyq jáne amerıkalyq ushaq jasaý­shylar úshin tıtan  buıymdar shyǵarýdy ıgergen. Al Týnıs bolsa eýropalyq avtoóndirisshiler úshin komplekteýshi bólshekter shyǵarýdy jolǵa qoıǵan. Qazirgi kezde jedel damyp, aıryqsha nazardy talap etetin qubyr ónerkásibi týraly basa aıtqan jón. Elimizde bul salanyń ónimderin shyǵarý jıyrmadan astam kásiporynda ulǵaıyp keledi. 2008 jyly qubyr shyǵarýdyń jalpy kólemi 170 myń tonnany qurasa, sonyń ishinde bolat, shoıyn qubyrlar 104,2 myń, plastmassa qubyrlar 58,5 myń, asbest-sement qubyrlar 6,8 myń tonna bolǵan. Alaıda ishki rynoktyń suranysy to­lyq kólemde qamtamasyz etilmeıdi. Tipti jyldyq qýaty 270 myń tonnaǵa jetetin, jiksiz munaı-gaz qubyrlaryn shyǵaratyn “KSP Steel” zaýytynyń (Pavlodar q.) iske qosylýy da tapshylyqty jaba almaı otyr. Otandyq bolat qubyrlar óndirisi ımport kóleminiń 10 paıyzyn ǵana quraı­dy. Munaı-gaz qubyrlarynyń kóptep salynýy, olardyń aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýi bul ónim óndirisin ulǵaıtýdy talap etetini sózsiz. Otandyq qubyr ónerkásibi jańa deńgeıge kóterilip, qajet ónimniń shyǵarylýyn qamtamasyz etse, qanshama qarajat basqa salalarǵa jumsa­lar edi. Sonymen qatar bul ónim ekspor­tynyń ósip otyrǵanyn da eskerý kerek. Máselen, 2000-2008 jyldary qundyq turǵydan alǵanda bul kórsetkish 34,7 ese ósip, 2000 jylǵy 5,4 mln. dollardan 2008 jylǵy 187,5 mln. dollarǵa jetken. Elimizde otandyq vagon jasaýda bet­burys baıqalady. Soltústik Qazaqstan ob­lysyndaǵy “ZIKSTO” máshıne jasaý­shy­la­rynyń QTJ-ǵa ónimderin bere bas­taýy kópten kútken jobalardyń sapalyq ilgerileýin kórsetedi. Ekibastuz (“Taman” JShS), Aral (“Aralvagon”) qalalarynda, Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanyndaǵy Qumsaı kentinde (“Mártók mehanıka zaýyty”) jańa vagon jasaý óndiristeriniń paıda bolýy elimizde júk platforma­laryn, jartylaı vagondar men munaı sıs­ternalaryn shyǵarý jónindegi tolyq­qandy salanyń qurylýyn qamtamasyz etedi. О́ńirlerdiń yntymaqtastyǵy týraly memorandýmdarǵa qol qoıý Shyǵys Qazaq­stan jáne Qaraǵandy máshıne jasaý­shy­larynyń vagon jasaýshylar úshin qajetti bólshekter berý jónindegi resýrstarǵa ıe ekenin kórsetip berdi. Belgili ǵalym jáne temirjolshy maman Nyǵmetjan Esenǵarın atap ótkenindeı, bul mańyzdy iste “Vagon jasaý” biryńǵaı baǵdarlamasyn qurýdy úılestirý qajet, sonda múmkin bolatyn qaıtalaýlar men qajetsiz básekelestiktiń paıda bolýyna jol bermeý maqsaty oryn­dalady. Al endi vagon jasaýshylar­dyń aıryqsha qajet astyq tasymaldaý qon­dyr­ǵylaryn qurastyrmaýy tań­danarlyq jaǵdaı. Sol sekildi kóliktik máshınelerdi jasaý da jandanyp keledi. Qazir elektrovozdar men teplovozdar (Astana, Atbasar, Shý qalalary), avtomobıl (“AzııaAvto”, О́skemen q.), KamAZ júk máshınelerin (Kókshetaý, Almaty q.), avtobýstar (Semeı q.), trolleıbýstar (Almaty q.) jınaý, keme jasaý (Oral q.) kásiporyndary nazar aýdartady. Bul qatarǵa Qostanaı dızel zaýytyn da qosý kerek. Munda otandyq máshıne jasaýshylar men metallýrgterdi barynsha iske qosatyn júıeli jumys qa­jet. Mańyzdy kóliktik derjava retindegi Qazaqstan úshin tolyqqandy salalyq máshı­ne jasaý óndirisin qurý aıryqsha mańyzdy. Búgingi tańda kombaındar, traktorlar jáne basqa tehnıka jınaýdy qamtamasyz etetin aýylsharýashylyq máshınelerin jasaý, turmystyq jáne ónerkásiptik elektrondyq esepteý quraldaryn jasaı­tyn onnan astam kásiporyndy qamtıtyn aspap jasaý, qazba baılyqtardyń túr-túrin qazýmen aınalysatyn elimiz úshin ken máshınelerin jasaý, akkýmýlıatorlar, transformatorlar, elektr kabelderi men symdaryn, tómen voltty apparatýra, aıyr­ǵysh zattar shyǵarýdy qamtyp otyr­ǵan elektr-tehnıkalyq ónerkásip jaqsy órkendep keledi. Bul salada kúrdeli elektr-tehnıkalyq buıymdar men jab­dyqtar (teledıdar, kir jýý máshınesi, magnıtofon, soraptar, elektr dvıgatel, generator) shyǵarýdy ıgerý jónindegi izdenister ábden qajet. Farmasevtıka ónerkásibi – jedel damýshy salalardyń biri. Ol qazir medı-sı­na jáne farmasevtıka ónimderin óndire­tin 79 kásiporyndy qamtıdy. Al respýblıkada shyǵarylatyn barlyq dári-dármektiń 90 paıyzdan astamy “Hım­farm” AQ, “SP Global Farm”, “Romat” FK, “Nobel AFF”, “Nur-Maı Farm” JShS sekildi bes kásiporynnyń úlesine keledi. Qaraǵandy farmasevtıka zaýyty óndiristiń tolyq sıklyn ıgergen. Elbasy óz Joldaýynda atap kórsetkenindeı, “Dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń tıimdi júıesi úshin barlyq qajetti bazalyq jaǵdaılardy jasadyq. Dárilerdiń 50%-y bizdiń elimizde shyǵarylatyn bolady”. Al endi dári-dármek ımporty bir jylda 500 mln. dollardan asqanyn eskersek, otan­dyq medısınalyq jáne farmasevtıkalyq kásiporyndar men osy sala ǵalymdary­nyń aldynda úlken mindetter turǵandyǵy anyq. Korporatıvtik kóshbasshylary “Qa­zaq­stan qaǵazy” AQ jáne “Kapolıgraf” AQ bolyp tabylatyn sellıýloza-qaǵaz ónerkásibi de jaqsy qyrlarynan kóringe­ni­men, áli de bolsa suranys tolyq ótelip otyrǵan joq. “Ile karton-qaǵaz kombı­naty” AQ oraý kartony men ofsettik qaǵaz shyǵarady. Sol sekildi gofrokarton jáne gofroydys shyǵarý jónindegi óndiristik bazalar Aqtóbede, Qostanaıda bar. Al Ile kombınaty Qazaqstandaǵy jáne Ortalyq Azııadaǵy ofset qaǵaz shyǵaratyn birden-bir kásiporyn bolmaq. Qazaqstanda 2000-2008 jyldary qaǵaz ben karton shyǵarý 6,5 ese ulǵaıyp, 35,8 myń tonnaǵa jetti. Alaıda óndiris suranystan kóp qalyp qoıyp otyr. Máselen, 2008 jyly respýblıkaǵa 166,6 myń tonna qaǵaz ónimderi kelip, onyń somasy 324,5 mln. dollarǵa jetken. Respýblıkada qaǵaz qal­dyq­tarynyń 20 paıyzdan aspaıtyn mól­sheri qaıta óńdeletinin eskersek, bul óndi­risti qaǵaz qaldyqtaryn qaıta óńdeý arqy­ly keńeıtýge ábden bolady. Bir ǵana Almaty qalasynda jyl saıyn 110 myń tonna qaǵaz tastalady eken, al bul kórset­kish elimiz boıynsha 420-480 myń tonnany quraıdy. Qytaı, máselen, qaǵaz óndirisi úshin qaǵaz qaldyqtaryn qaıta óńdeıdi, al bul turǵydaǵy tapshylyqty AQSh-tan, Eýroodaq jáne basqa elderden qaǵaz qal­dyq­­taryn ımporttaý arqyly qamtamasyz etedi. Un tartý ónerkásibiniń damýyna qaraı órkendeı túsken makaron ónerkásibi segiz jylda 3,2 ese ósip, 122,4 myń tonnaǵa jetti. Bul ónimdi óndirý boıynsha Qazaqstan álemde jıyrma toǵyzynshy orynǵa shyqty, al áleýeti jaǵynan bestikke kirý múmkindigi bar. Ártaraptandyrý úderisiniń júrýine oraı jem-shóp jáne jem ónerkásibi, áınek ónerkásibi, ekologııalyq ónerkásip aǵash óńdeý jáne jıhaz ónerkásibi, hımııa ónerkásibi órkendep keledi. Árıne, bul salalarda aýqymdy sharalar atqarylýy kerek. Áıtpese, bizdegi qurylys materıal­dary ónerkásibin, “Aqtóbe rentgen” zaýyty arqyly aıshyqty kórinip otyrǵan medısına ónerkásibin, bir kezderi ózimiz quldyratyp alyp, qazir jappaı qolǵa alynyp jatqan toqyma ónerkásibin, kondıter ónerkásibin balyq ónerkásibin, munaı óńdeý ónerkásibin, zergerlik ónerkásibin, polıgrafııa ónerkásibin, parfıýmerııa-kosmetıka ónerkásibin damytý elimiz úshin, halqymyz úshin kóp paıda ákeletinin áste umytýǵa bolmaıdy. Daǵdarystan keıin ekonomıka birtin­dep qalpyna kelip, suranys pen usynys taıaýdaǵy ýaqytta burynǵy deńgeıine ora­latyny anyq. Alaıda óndiristik qyzmettiń sapasyna qatysty másele óne boıy aldan shyǵady. О́ıtkeni munyń ózi adam kapıta­lyn durys paıdalanýǵa, básekege qabilet­ti­likti arttyrýǵa, eńbek ónimdiligin ósirýge, ónim sapasyn jaqsartýǵa áser etetini sózsiz. Qazaqstan IJО́ óndirý boıynsha álemde elýinshi orynnan sál tómen tur. Al ekonomıkany ártaraptandyrý esebinen órkendeter bolsaq, taıaý bolashaqta bul kórsetkishtiń ózgeretini sózsiz. Árıne, IJО́ kórsetkishin ósirýdiń eldiń jáne halyqtyń ál-aýqat deńgeıin jańa dáreje­ge kóteretinin este saqtaý kerek. Sondyq­tan da ekonomıkanyń óskeleń áleýetin ár­taraptandyrý negizinde qazaqstandyq­tardyń ıgiligine aınaldyrý – ábden naqty da qoljetimdi mindet. JAQSY DÁSTÚR JALǴASTYǴY Egeýbek DALBAǴAEV, Almaty oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy. Kúni keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna jańa Joldaýyn jarııa etip, qazaqstandyqtardyń erteńgi kúnge degen berik senimi men qajyr-qaıratyn eseleı tústi. Jastardyń ómirlik kózqarasyn qalyptastyrýda aǵa urpaq ókilderiniń taǵylymdy tájirıbesi, aıtar aqyly aýadaı qajet. О́ıtkeni, búgingi ardagerler – keshegi Otan qorǵaýshylar, elimizdiń kórkeıýine zor úles qosqan, eńbegimen sońyna úlgili, óshpeıtuǵyn iz qal­dyrǵan jandar. Demek, Otan qor­ǵaý­daǵy erlikteri, ıgilikti isterimen kózge túsip, elimizdiń yntymaǵy men  bereke-birliginiń úlgisi bolǵan qazynaly qarttardyń ómir joly árdaıym laıyqty baǵalanýda. Joldaýda “Ardagerge qamqorlyq” bóliminde “Árbir soǵysqa qatysýshy men soǵys múgedegine bıýdjetten 65 myń teńge mólsherinde birjolǵy járdemaqy tólenetin bolady. Sol sııaqty soǵysqa qatysýshylar men soǵys múgedekterine teńestirilgen, Uly Otan soǵysy ýaqytynda qaza tapqan áskerı qyzmetshilerdiń ata-analary men jubaılary, qaza bolǵan soǵys múgedekteri men olarǵa teńes­tirilgen múgedekterdiń jubaı­lary, soǵys jyldaryndaǵy tyl eńbek­kerleri de materıaldyq qoldaýsyz qalmaıdy”, dep atap kórsetilgeni barsha qaýymnan qoldaý taýyp otyr. Qazirgi kezde oblystaǵy ardager­ler qoǵamdyq birlestiginde 160 918 soǵys jáne eńbek ardageri bar bolsa, olar 19 qalalyq, aýdandyq, 739 bastaýysh uıymdarǵa biriktirilgen. Qundy qujat barlyq bastaýysh uıym­darda talqylanyp, osy shaqyrýǵa baılanysty aǵa urpaq qoǵam aldyn­daǵy jaýapkershilikterin jete sezinip, qaıtarymdy isterimen tanylýǵa umtylýda. Atap aıtsaq, oblystaǵy  “Ar­dager ájeler” uıymdary qury­lyp, dástúrge saı olar urpaq tár­bıe­sine keńinen aralasyp keledi. Nátı­jesinde  ardagerler uıymy óziniń jumysyn jyl sanap jetildirip, tek memleket moınynda tutynýshylar ǵana emes, qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, jastarymyzdy ata-babalar dástúri negizinde tárbıeleýde ózderi­niń ómirlik baı tájirıbelerin nasıhattap, halqymyzdyń rýhanı baılyǵyn, deńgeıin kóterýge úles qosyp otyr. Joldaýda elimizdegi álemdik qar­jy daǵdarysynyń aldyn alý, eko­nomıkany ártaraptandyrý, ınves­tı­­sııa tartý, shaǵyn jáne orta ká­sip­kerlikti damytý, jas urpaqqa bilim berý men halyqtyń densaý­lyǵyn jaqsartý máseleleri de or­nyqty oryn alǵanyn kórýge bolady. Sony­men birge, qoǵamnyń jan-jaqty damýy ishki saıası turaq­tylyqqa baılanysty ekendigi tý­raly da naqty mindetter júıe­lengeni aǵa urpaqtyń kópten kókeıde júrgen máselelerin dóp basqanymen qundy degen jón. Biz ashtyqty da, surapyl soǵysty da bastan keshirdik. Demek, qaı qo­ǵamda ómir súrý deńgeıiniń joǵary ekendigine naqty baǵa bere alamyz. Osy oraıda búgingi asta-tók zaman halqymyzǵa egemendiktiń arqasynda ǵana kelgen syı. Árıne, qoǵam damyǵan saıyn adamdardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa degen talap-tilegi ósetini belgili. Degenmen, kózi qa­raqty halqymyz jaqsy men jaman­nyń arajigin ajyrata bilýi tıis. Joldaýdy oqı otyryp, osyndaı oı tujyrymdadym. Joldaý ár adamdy saıası belsendilik pen senim bıigine qulshyndyratyny anyq. ALDYŃǴY QATARLY MEMLEKETTER qatarynan oryn alýymyzdyń alǵysharttary Almaty jurtshylyǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynyń basty baǵdarlaryn talqylady. Qala ákimi Ahmetjan Esimovtiń tóraǵalyǵymen ótken jınalysqa elimizdiń belgili ǵalymdary, kásipker qaýym ókilderi, áleýmettik sala qyzmetkerleri men jastar qatysty. Búkil álemdi sharpyǵan ekonomı­ka­lyq daǵdarystan eńsesin túsirmeı kele jatqan Qazaqstan úshin álemdik qoǵamdastyqqa eldiń saıası jáne ekonomıkalyq áleýetin pash etetin Elbasynyń halqymyzǵa arnaǵan jańa Joldaýynyń máni erekshe. Qazaqstannyń qarjy-ekonomı­ka­lyq jáne mádenı ortalyǵy bolyp otyr­ǵan alyp shahar Almatynyń keleshektegi damýynyń basty belesteri Prezıdent Joldaýyndaǵy basty baǵdarlarǵa tikeleı táýeldi. Damyǵan memleketter ekonomıkasynyń basty dińgegi bolyp tabylatyn shaǵyn jáne orta kásipkerlik shoǵyrlanǵan Almaty qalasynyń tur­ǵyn­dary úshin Joldaýda Úkimetke 2011 jyly bıznesti tirkeýge jáne júrgizýge baılanysty operasııalyq shyǵyndardy 30%-ǵa, al 2015 jyly taǵy da 30%-ǵa qys­qartý tapsyrylýy kóptegen máse­lelerdiń sheshiletinine úmit uıalatady. Joldaý baǵdarlaryna sáıkes Alma­ty­nyń 2020 jylǵa deıingi damý strate­gııasy da jasaldy. Ol strategııa boıyn­sha, birinshiden, Almaty Otanymyzdaǵy Islam bankınginiń ortalyǵy bolady. Ekinshiden, elimizdiń týrıster eń kóp keletin aımaǵy retinde tanylǵan qalada “Azıada-2011-ge” arnalyp salynyp jatqan nysandar keńinen paıda­la­ny­lady. Bul óz kezeginde halyqty sala­matty ómir saltyna tartýǵa óz septigin tıgizedi. Úshinshiden, Prezıdenttiń Joldaýynda erekshe atap kórsetilgen ǵylymı-ınnovasııalyq jáne bilim ortalyǵy bolyp qalyptastyrý úshin joǵary oqý oryndary men kásipker­ler­diń basyn biriktiretin ındýstrııalyq-ınnovasııalyq aımaq qurýǵa múmkindik beredi. Bul rette Elbasynyń “Ishki su­ranys bazasyndaǵy sektorlardy dástúrli ındýstrııalyq ortalyqtar janynda, sondaı-aq qýatty kadrlyq áleýeti bar Almaty men Astana qalalarynda damytý qajet”, dep bul máselege asa úlken mán berýi atalmysh jobanyń shahar úshin mańyzdylyǵyn aıqyndaıdy. Keńeske jınalǵan zııaly qaýym bıylǵy Prezıdent Joldaýynda jaýapty organdarǵa tek ıdeologııalyq qana emes, naqty tájirıbelik máni bar máseleler boıynsha tapsyrmalar berilgenin basa aıtty. Bıylǵy jyldyń negizgi erekshe­likteri bolyp tabylatyn aldaǵy on jylǵa arnalyp jasalatyn naqty damý jospary, táýelsizdik týynyń astynda ót­kizgen jyldarymyzdyń tereńnen saralanýy, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýine baılanysty basym­dyqtar, Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memleket retinde damýyn bekemdeý qujattyń tarıhı máni men doktrınalyq qundylyǵyn aıshyqtaıdy. Memleket basshysy daǵdarys jyldaryn­daǵy ekonomıkalyq eleýli synaqtarǵa taldaý jasaı otyryp, aldaǵy mindet­terimizdiń baǵdaryn da aıqyndap bergen. Nursultan Ábishulynyń “Uly jolda uly muratty maqsat etip qoıa bilgen el qashanda bıikterdi baǵyndyrmaq”, degen sózi búginde ulaǵatty qaǵıdaǵa aınalýy tıis. Osy oraıda, elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi bizge bildirilgen úlken senim bolyp tabylady. Sol údeden shyǵa bilý zor jaýapkershilikti talap etedi. Iаǵnı, bul – Elbasymyz bastaǵan egemen memleketimizdiń baıandy táýel­sizdik jyldaryndaǵy tyń bastama­larynyń, qyrýar eńbek pen birligi jarasqan yntymaqtyń arqasynda múmkin bolǵan tabystarymyzdy nyǵaıta túsý degen sóz. Osy rette sóz alǵan ekonomıst Rah­man Alshanov Qazaqstannyń ekonomı­kalyq áleýetiniń zor múmkinshilikterin saralap aıta kele, úlken jetistikterge jetý úshin naqty baǵdarlama men kóregen saıasat qajettigine toqtaldy. Al barlyq baǵyt boıynsha kóshbasshymyz, jol silterimiz bolyp tabylatyn Nursultan Nazarbaevtiń halyqqa Joldaýy bizdiń aldyńǵy qatarly memleketter qatary­nan oryn alýymyzdyń basty qural­darynyń biri desek, qatelespeıtinimiz anyq. Aıgúl EShMAǴAMBETOVA, jýrnalıst, arnaıy “Egemen Qazaqstan” úshin. Almaty. DAMÝDYŃ JOLDARY NAQTYLANA TÚSTI Amanqos ShAÝQAMBERDIEV, Mańǵystaý oblystyq aýrýhanasy  travmatologııa bóliminiń meńgerýshisi, densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýyn asyǵa kútý dástúrge aı­na­lǵan. О́ıt­keni Joldaýda elimizdiń ekonomı­ka­lyq damýy, halqymyzdyń ál-aýqaty jaı­l­y jan-jaqty aıtylýymen qatar, aldaǵy jyldardaǵy damýymyzdyń basty baǵyttary belgilenip, tıisti talap­tar qoıylady. Osy jyly da solaı, tabysqa jetýdiń, órlep-ósýdiń basty tetigi eko­no­mıkany órge bastyrý jáne de el yn­ty­maǵy men halyq birligi eken­digi basa aıtyldy. Joldaýda eshkim de, eshteńe de nazardan tys qalmady. Dúnıe­júzilik eko­nomıkalyq daǵdarys bizdiń elimiz úshin aýyrǵa soqpaǵany derekter arqyly kóldeneń tartyldy. Endi 2020 jylǵa deıin­gi damý strategııasyn oryndaýǵa kirisetindigimiz jarııa etildi. Onjyl­dyqtaǵy órleýimizdiń negizgi baǵyttary baıypty túrde baıandaldy. Al halyq densaýlyǵy – Qazaq­stannyń óziniń strategııalyq maq­sat­taryna jetýdegi tabysynyń ajyramas quramdas bóligi, dep atap kórsetilýi osy sala qyzmetkerleri úshin úlken már­tebe, zor jaýapkershilik ekendigin bizder jaqsy túsinemiz. Elbasynyń 2020 jylǵa qaraı ana men bala ólimin eki ese, jalpy ólimdi 30 paıyzǵa, týberkýlezben aýrýdy 20 paıyzǵa qysqartyp, ómir súrýdiń uzaqtyǵyn 72 jasqa ulǵaıtýdy alǵa qoıýy — el halqynyń keleshekke degen úmi­tin úkilendirip, senimderin nyǵaıta túsetin mereıli mindet, mańyzy tereń maqsat. Bul oraıda oblysta ıgilikti ister barshylyq. Salaǵa bólingen qarjy aldyńǵy jyldan 28 paıyzǵa ósti. Ana men bala ólimi, týberkýlezben aýyra­tyn­dar sany azaıyp keledi. Oblystyq aýrý­hana kúrdeli jóndeldi. Jańadan kar­dıohırýrgııa bólimi ashylyp, jergilikti mamandar júrekke operasııa jasaı bastady. Oblystyq qan ortalyǵy, birne­she aýrýhana, emhana qurylystary osy jyly salynyp bitkeli otyr. Osynyń bári Elbasy Joldaýyn oıdaǵydaı júzege asyrýǵa bizde múmkindik te, jaǵ­daı da, ynta-jiger de bar ekendigin bildiredi. Aqtaý.