QAZAQSTAN BASTAMASY QYZÝ QOLDANDY

EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev óziniń AQSh-qa saparyn osy eldiń Parlamentindegi Helsınkı komıssııasynyń ókilderimen kezdesýden bastady. Bul komıssııa – AQSh Parlamentinde Federaldyq úkimetten bólek, táýelsiz qurylǵan agenttik. Onyń músheleri qatarynda 9 senator, 9 kongressmen jáne 1 úkimet múshesi bar. QAZAQSTAN BASTAMASY QYZÝ QOLDANDY Komıssııa EQYU-ǵa  múshe el­der­diń 1975 jyly Fınlıandııanyń astanasy Helsınkı qalasynda adam quqyǵyn qorǵaý, qaýipsizdik, áskerı yntymaqtastyq, ekonomıka jáne ekologııa máselelerinde álem­dik standarttardy saqtaý boıynsha qol qoıǵan mindetteriniń oryn­da­lýyn qadaǵalaıdy nemese jumsarta aıtqanda, monıtorıng jasaıdy. Sondyqtan “Helsınkı komıs­sııa­sy” dep atalady. Komıssııa she­shim­de­ri óte bedeldi, onyń bergen ba­ǵa­synan, usynystary men tujy­rym­darynan Memlekettik depar­ta­ment attap kete almaıdy, qaı kúnde ózderiniń syrtqy saıasatynyń ba­ǵyttaryn anyqtaǵanda ony eskerip otyrady. Komıssııanyń tyńdaý­la­ry EQYU-ǵa múshe barlyq elderge qatysty ótkiziledi. Sonyń ishinde adam quqy buzylǵan jerlerge onyń shuqshııýy óte qatań. Máselen, ataqty Ándijan oqıǵalarynan keıin munda О́zbekstannyń AQSh-taǵy elshisi tyńdalyp, oǵan qatań suraqtar qoıylǵan edi. Qazir komıssııanyń tóraǵasy senator Benjamın Kardın, al teń tóraǵasy kongressmen Alsı Hastıngs bolyp tabylady. Bul ekeýi de Qazaq­stanǵa, onyń álemdik qaýipsizdikti saqtaýǵa arnalǵan bastamalaryna oń qaraıtyn qaıratkerler. Vashıngton ýaqytymen kúndizgi saǵat 11.00-de Kongrestiń “Lon­gvort haýz” dep atalatyn ǵıma­ra­tyn­da bolatyn kezdesýge qazaq­stan­dyq jýrnalıster jarty saǵat­taı erte keldi. Qarsy  aldymyzda aq kúmbezdi kádimgi Kapıtolıı tur. Myna ǵımarat onymen jerasty joldary arqyly qosylady eken. Kez kelgen adamnyń Parlamentke qınalmaı ótýine jaqsy jaǵdaı jasalyp qoıylǵan. Komıssııanyń májilisi ótetin zal meılinshe keń, onda tyńdalýshy jaq­tan basqa baıqaýshylar, jýrnalıster qansha kelse de syıǵandaı. Saǵat 11.00-ge taıanǵanda Qanat Saýdabaev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa keldi.  Jeti jyl boıy Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshisi bolǵan Qanat Bekmyrzauly munda asa tanymal eken. Kongressmender onymen jyly amandasyp, tipti keıbireýleri qushaq aıqastyryp jatty. Otyrysty komıssııanyń teń tó­raǵasy Alsı Hastıngs ashyp, júrgizip otyrdy. Ol komıssııa tóraǵasy Benjamın Kardınniń úlken sebeppen kele almaǵanyn jetkize kelip, óziniń sózin aıtty. Qazaqstannyń demokra­tııalyq ózgerister jasaýdaǵy barlyq qadamdaryn biz kópten beri baqy­laýdamyz, al 2003 jyldyń aıaǵynan, ıaǵnı EQYU-ǵa tóraǵalyq etý nıetin bildirgeli beri Ortalyq Azııanyń lıderi bolyp tabylatyn elmen tipti tyǵyz jumys istedik. Sodan beri Qa­zaqstanda bolǵan barlyq demokratııa­lyq oń ózgeristerdi qoldaıtynymyz­dy bildirip kelemiz, al 2007 jylǵy qarashanyń aıaǵynda EQYU-ǵa tóraǵa bolyp saılanǵandaryńyz – Uıym músheleriniń sizderge bildirgen úlken senimi. Endi sonda berilgen ýádeler­­­­­­­­­diń oryndalýyn baqylaýdan tys qaldyr­maýlaryńyzdy qalaımyz, ýáde beril­gen soń onyń oryndalýy mindet. Biz búgin, qurmetti dosymyz Qanat Saý­­dabaev, sizdi EQYU-nyń Is ba­syn­­daǵy jańa tóraǵasy retinde qut­tyqtap, qýanyshpen qarsy alýdamyz, deı kelip, odan ári Qazaqstannyń tóra­ǵalyǵyna úlken tabystar tiledi. Osydan keıin komıssııa múshele­riniń taǵy da bir-ekeýi ózderiniń sálem sózderin aıtty, sonyń ishinde E.Faleomavaeganyń Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa saılanýy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq­stan­dy kolonıalızm men kommýnızmniń qursaýynan tabysty jolmen alyp shyǵýyna berilgen úlken baǵa. Al endi Qazaqstannyń sammıt ótkizý týraly ıdeıasy qoldaýdy ǵana qajet etetin qadam degeni este qaldy. Osydan keıin sóz Is basyndaǵy tóraǵaǵa berildi. О́ziniń sózin Qanat Saýdabaev Qazaqstan týraly jáne óziniń AQSh-ta bolǵandaǵy qyzmeti týraly jyly pikir bildirgen áriptes­terine alǵys aıtýdan bastady. Hel­sınkı komıssııasyndaǵy Qazaqstanǵa degen oń kózqaras AQSh úkimetiniń bizdiń kandıdatýramyzdy EQYU tóra­ǵalyǵyna óterde qoldaýyna mańyzdy faktor retinde yqpal etkenin umyta almaımyz. Sondyqtan da men, Is ba­syndaǵy tóraǵa retinde shynaıy rıza­shylyq sezimmen aldymen sizderdiń aldaryńyzda kelip sóılep turmyn. Siz­derdiń Qazaqstan tóraǵalyǵynyń ta­bysty ótýine múddeli ekendikteri­ńizdi bilemin, óıtkeni, jemisti áreket­ter bizdiń ortaq uıymymyzdyń nyǵaıa túsýine ıgi yqpal etedi, deı kelip, odan ári Prezıdent N.Nazarbaevtyń Vena qalasynda jarııa etken teleún­deýindegi qazaqstandyq tóraǵalyqtyń strate­gııasy men basymdyqtaryna toqtaldy. Biz onyń negizgi qaǵıdat­tary men qundylyqtarynan aınymaı, EQYU-ǵa múshe barlyq memleket­terdiń múddesi úshin eńbek etetin bolamyz. Qazaq­standy tóraǵalyqqa saılaý – álemdik qoǵamdastyqtyń bizdiń táýelsizdik alǵan jyldarda qol jetkizgen áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damýymyzdaǵy tabystarymyzǵa, sonymen birge, aımaqtyq jáne jahandyq qaýip­sizdikti saqtaýǵa qosqan úlesimizge  berilgen ádiletti baǵasy dep uǵamyz. Sondaı-aq, uıymnyń óziniń de Batys pen Shyǵys arasyndaǵy senim men ózara túsinistikti damytýǵa degen umtylysyn kórsetetin ıshara. Biz de óz tóraǵa­lyǵy­myzda osy baǵytty odan ári nyǵaıtýǵa kúsh salatyn bolamyz, dedi Q.Saýdabaev. Odan ári Q.Saýdabaev uıymnyń bedeli men tıimdiligin arttyrý jolynda jańa tóraǵanyń atqarmaq isterin sanamalap berdi. Sonyń ishinde basymdyqtarymyzdyń iske asýy kó­bine-kóp EQYU aýmaǵynda ótkennen qalǵan “qyrǵı-qabaq soǵystyń” bólip ketken beldeýin eń­serip, ózara senim ornata alýymyzǵa baılanysty ekenin málimdedi. Osy­ǵan oraı elimizdiń uı­ymnyń jaý­apker­shilikti aýmaǵyndaǵy jaǵdaıǵa jappaı qanaǵatsyzdyq bil­dirý­shiliktiń baryn anyqtaǵan “Korfý úderisin” jalǵastyrýdy qalaıtynyn kóldeneń tartty. Biz de EQYU-nyń adamgershilik ólshemderin aldyńǵy sapqa shyǵaryp, onyń basqa se­better­men birdeı bolýyn qadaǵa­laıtyn bo­lamyz jáne DIAQB, Ult­tyq azshy­lyqtar jónindegi Joǵarǵy komıssar men BAQ bostandyǵy má­seleleri jó­nindegi ókil sııaqty ıns­tıtýttarynyń jumysyn qoldaıtyn­dyǵymyzdy bildiremiz. 1990 jyly Kopengagende qabyldanǵan qujattyń negizinde adamgershilik ólshemderiniń ómirge kelgenin eskerip, DIAQB jáne Danııa úkimetimen birlesip, 2010 jyldyń maýsym aıynda onyń 20 jyldyǵy sol elde atap ótiletin bolady. Bul shara­nyń kún tártibinde adam bostandyǵy men quqyǵyn saqtaýdyń mindetterin oryndaý máseleleri keńinen talqy­lanady, dedi osy oraıda Is basyndaǵy tóraǵa. Odan ári mınıstr osyndaı shara­nyń Varshava qalasynda da ótetinin aıtty. Al tózimdilik pen mádenıet­aralyq únqatysýǵa arnalǵan EQYU-nyń mańyzdy konferensııasy maýsym aıynyń aıaǵynda Astana qalasynda ótpek. Sonymen birge, Qazaqstanda EQYU-nyń usynys­taryn eskere oty­ryp, eldi odan ári demokratııalandyra túsý jolynda jasalǵan naqty qadam­dary ataldy. Bizde adam quqy boıyn­sha 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jospar qabyldanyp, qazir ol iske asý ústinde, sondaı aq  eldi odan ári lıberalızasııalaýdy kózdeıtin 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyq­tyq saıasat tujyrymdamasy jasaldy. Al Prezıdenttiń jýyrda jasalǵan Jol­daýynda halyqaralyq standart­tarǵa sáıkestendirilip, zańdylyqtarǵa gýmanıstik baǵyttar berý, quqyq qorǵaý júıesin reformalaý jóninde jumystar isteletindigi aıtyldy, dedi Q.Saýdabaev. Odan ári Is basyndaǵy tóraǵa bıyl 15 elde saılaý bolatyndyǵyn es­kertip, olarǵa EQYU-nyń tıisti ıns­tıtýty arqyly jasalatyn ba­qy­laýy jýyrda Ýkraınadaǵy prezıdent saılaýynyń alǵashqy týrynda bolǵanyndaı, tyńǵylyqty ótetinine senim bildirdi. Ekonomıka-ekologııa­lyq sebetterdiń jumysy týraly aıt­qanda, aldymen Aral apatty aıma­ǵy­na  EQYU kóńili aýdarylyp, uıym­nyń onyń zardap­taryn sheshýge atsa­lysýyna yqpal etetinin aıtty. Qaý­ipsizdik máselesi boı­ynsha aıtqanda Aýǵanstan proble­masy jáne ony she­shýge Qazaqstan tarapynan jasalyp jatqan jumystar aýyzǵa alyndy. AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń ıad­rolyq qarýsyzdaný týraly basta­malaryn osy qarýdan óz erkimen bas tartqan el retinde Qazaqstan qyzý qoldaıdy jáne EQYU-nyń Is basyn­daǵy tóraǵasy retinde biz Amerıka men Reseı arasyndaǵy Strategııalyq qarý túrlerin shekteý týraly jańa kelisim-shart jasaý jónindegi kelis­sóz­derdi qoldaımyz, dedi Q.Saýdabaev. О́z tarapynan Is basyndaǵy tóraǵa AQSh ákimshiligine EQYU jumysyna belsendi qatyspaýyna baılanysty jeńil syn da aıtyp jiberdi.  Sondyqtan EQYU ózin uıymdas­ty­rýǵa belsene qatysqan asa mańyzdy eldiń qajetti deńgeıdegi nazaryna muqtaj ekenin eskertti. AQSh-tyń tolyqqandy qatysýy ǵana uıymǵa asa qajetti mólsherdegi qýat bereri sózsiz deı kelip, Is basyndaǵy tóraǵa sóziniń sońynda  Qazaqstannyń sammıt ót­kizý týraly bastamasy AQSh tara­pynan qoldaý tapqanyn qalaıtynyn jetkizdi. Osydan keıin Q.Saýdabaevqa komıssııa músheleri suraqtar qoıdy. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Aýǵan­stan problemalaryn retteýge qatys­qanyna alǵys bildirildi. Sondaı-aq, Reseımen aradaǵy beıbitshilik saqtaý baǵytyndaǵy kelissózderdiń jan­dyraq júrýi, aralyq qyzmet atqarýǵa Qazaqstan ta­ra­pynyń yqpaly bol­ǵany qala­natyny jetkizildi. Sony­men birge, ózderiniń táýelsiz sarap­shy­­larynyń bol­jamy boıynsha qa­zaq­­standyq­tardyń 63 paıyzy AQSh-qa qurmet­pen qaraıtynyn eskerip, Qazaqstan atyna jyly pikir bildir­gender de boldy. Otyrystyń so­ńy­nan AQSh Parlamentiniń Hel­sınkı komıs­sııasy Qazaqstannyń sammıt ót­kizý týraly ıdeıasyn qyzý qoldaı­tyn­dyǵy týraly málimdeme taratty. Al osy kúni keshke Kapıtolııde Qazaqstan delegasııasynyń qurmetine keshki qonaqasy berilip, onda bizdiń elimiz týraly jyly shyraıly lebizder bildirildi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń atyna sammıt týraly ıdeıany qoldaǵan ásem bezendirilgen hat ta qabyldandy. Osynyń bári uly el tarapynan kórsetilip jatqan keńpeıildi qoldaýlar ekenin kórip, kóńilimiz qatty marqaıyp qaldy. Al keshki qonaqasyǵa deıin Qanat Saýdabaev asa mańyzdy eki kezdesý ótkizip úlgerdi. Onyń birinshisi Aq úıde Prezıdenttiń Ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi, general Dj.Djoýns­pen boldy. Onda taraptar AQSh-tyń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly bastamalaryn qoldaý, Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń AQSh-qa sáýir aıynda bolatyn sapary týraly jáne Aýǵanstan problemalaryn retteý jóninde pikir almasty. Sondaı aq, Memlekettik hatshy “Konoko­fıl­lıps” korporasııasynyń prezıdenti Dj.Malvamen de kezdesip, kelissóz júrgizdi jáne amerıkalyq birqatar yqpaldy BAQ-tarǵa suhbat berdi. Sársenbi kúni tańerteń Mem­le­ket­tik hatshy – Syrtqy ister mınıs­tri Q.Saýdabaev Beıbitshilik korpý­synyń dırektory A.Ýılıamspen, “Ehhon Movil” kompanııasynyń vıse prezı­denti Dj.Chaplınmen kezdesti. Onda taraptar Qazaqstannyń beıbit bas­ta­malary, Aýǵanstan proble­malary, eki­jaqty ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq­tardy jalǵastyrý týraly pikir almasty. Jaqsybaı SAMRAT – Vashıngtonnan.