Ýálıhan QALIJANOV. Zamana talaby

«Qazaqstan-2050» Strategııa­synda, respýblıkamyzdyń 2025 jylǵa deıingi damý josparynda belgilengen uzaq merzimdi maqsattar ózgerissiz qala beredi. Jahan kóshbasshylarynyń – damyǵan elderdiń qataryna qosylý úshin oryndalýy tıis jańa mindetter Qazaqstan halqynyń áleýmettik damýynyń barlyq aspektilerin qamtıtyn «100 naqty qadam» – Ult jos­pary, Indýstrııalandyrý, «Sıfrly Qazaqstan», «Rýhanı jańǵyrý» syndy keshendi baǵdarlamalardy iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. 

Joǵaryda atalǵan baǵdar­lamalar aıasynda búginge deıin qol jetkizilgen naqty nátı­jeler bar. Atap aıtar bolsaq, 2016 jyly ishki jalpy ónimniń ósýi 1,5%-dy qurasa, ótken jyldyń qorytyndylary bo­ıynsha elimizde bul kórsetkish 4% boldy; ónerkásiptik ónimniń ósýi 7%-dan asty. 

Bıylǵy Joldaýda áleýmet­tik qamsyzdandyrýdyń ádi­letti júıesin qalyptastyrý bo­ıynsha birqatar problema­­lar atalyp ótti. Osy rette Elbasy ózin ózi jumyspen qamtý má­selesin túbegeıli sheshýge basa nazar aýdarýdy tapsyr­dy. Kásipkerlikti damytý bo­ıyn­sha «Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasynyń jumysyna rızashylyǵyn bildirdi. Aldaǵy ýaqytta jańa jumys ornyn tabýdy jedeldetý maqsatynda elektrondy eńbek bırjasynyń jumysyn jandandyrý qajet­tigin eskertti.

Prezıdenttik «Nurly jol» baǵdarlamasy ǵylym salasyna da jetip, osy saladaǵy memlekettiń qyzmetkerlerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi sheshi­min taýyp jatyr. Sonyń nátı­je­sinde Almaty qalasynda 120 jas ǵalym páter kiltterin alyp, baspanaly boldy. Osy oraıda «Qazaq­stan ıpotekalyq kompanııasy» basshylyǵynyń turǵyn úı berýge baılanysty tıimdi joldardy qarastyryp, barynsha qoldaý kórsetkenin atap ótý kerek. Osyndaı ıgi bastamalar ári qaraı jalǵasyn tabady degen oıdamyz. 

Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Aqyldy qalalar» óńirlik damý­dyń, ınnovasııaly taratý­dyń jáne elimizdiń barlyq aýma­ǵyn­da turmys sapasyn arttyrý­dyń loko­motıvterine aınalady», – degen senimdi boljam aıtady. Bul shyn máninde, HHI ǵas­yr­daǵy jahandyq jaǵdaı aıqyn­daǵan, órkenıet damýy­nyń ba­ǵytyn boljaǵan ǵylymı sarap­tamalardyń ná­tı­jesi. Tutas jahannyń jáne jekelegen mem­leket­ter­­diń ekonomıkalyq órken­deýi bu­dan bylaı adam densaý­lyǵyn, qorshaǵan orta ahýa­lyn, adamzattyń áleýmettik jáne bıologııalyq turǵydaǵy ke­le­­shegin esepke ala otyryp, ja­sal­ǵan josparlarǵa súıe­netin bolady. Sebebi tehnologııa­lar dáýiri – túptep kelgende, áleý­­met pen ekologııanyń bas­ty qun­dy­lyq retinde al­dyńǵy sapqa shyq­qandyǵyn aıǵaqtaıtyn kezeń. 

Búgingi tańda óńirlik jáne álemdik ekosaıasattaǵy ýrbo­­eko­­lo­gııalyq saıasattyń úles sal­maǵy artyp keledi. Bul bıosfera men tehnosfera teńgerimin saq­taı otyryp, shaharlardy tıim­di basqarýdyń ozyq tehnologııa­laryn qoldanysqa en­gizý qajet­tigin aıqyndaı túse­di. Osyǵan oraı Nursultan Ábishuly bıyl 20 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan elordamyz Astananyń mysalynda «Smart Sıtı» standartyn jasap, elimizdiń basqa qalalaryna taratýdy tapsyrdy. Mundaı ınnovasııalyq da­mý úrdisi qalalar arasyndaǵy óza­ra básekelestikti, sóıtip halyq­aralyq deńgeıde memle­ket­­aralyq básekelestikti art­tyryp, syrtqy týrızmdi damy­týǵa, Qa­zaqstannyń ınves­tı­sııalyq jaǵymdy ımıdjin qalyptas­ty­rýǵa ıgi áser etedi degen oıdamyz.

Respýblıkadaǵy iri óner­kásiptik kásiporyndardy sıfr­ly júıege kóshirý boıyn­sha iri ınnovasııalyq ortalyq­tar bazasynda ǵylymı ázirle­meler jasaqtap, qanatqaqty jobalardy iske qosý kún tártibine qo­ıyldy. Mundaı ınnovasııalyq sheshimder, saıyp kelgende, ónerkásipterde óndiriletin ónimderdi eksportqa shyǵarýǵa laıyq sapa standartyna jetkizý úshin qajet ekeni daýsyz. Osy rette eko­nomıkalyq turǵyda tabys­ty sıfrly júıeniń ornaýy esebinen kóptegen adamdardyń jumyssyz qalý qaýpiniń aldyn alý máselesi de Elbasy na­zarynan tys qalǵan joq. Bul sıfrlandyrý úderisiniń tıim­diligimen qosa áleýmettik, eko­lo­gııalyq sıpattaǵy qaýip-qater­lerin de aldyn ala boljap, tıisti sharalar qoldaný qajet­tigin aıqyndaıdy.

Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Ulttyń áleýetin arttyrý úshin mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytýy­myz kerek. «Rýhanı jań­ǵyrýdyń» mán-mańyzy da naq osynda» – deı otyryp, respýblıkamyzdyń bas­ty qazynasy bolyp tabylatyn adamı kapıtaldy damytýdaǵy ózekti máselelerge toqtalyp ótti. 

Orta bilim berý salasynda jańartylǵan mazmunǵa kóshý úderisi jas býynnyń erkin oılaý qabiletin qalyptastyrýǵa, osy­laısha olardyń ǵylymı sara­laý mashyǵyn erte jastan jetildirýge negizdelýi tıis. Ári atqa­rylar qyrýar ju­mysty júıe­leý úshin mektep oqý­shy­synyń oqý júktemesin halyq­ara­lyq standarttarǵa saı etip azaı­tý, muǵalimderdiń biliktiligin art­­tyrý, bilim berý úderisin teh­no­logııalyq jań­ǵyrtý qajet. 

Zaman talabyna oraı matematıka, jaratylystaný ǵylym­daryn odan ári jetildirý qajet­tigi kózdelgen. О́sip kele jatqan jas qazaqstandyqtardyń keleshektegi áleýmettik-ekono­mıka­lyq ál-aýqaty, mádenı oı-óresi, ult retindegi már­te­besi úsh tildi erkin meń­gerýinde eken­digine kún sanap kóz jetkizip kelemiz. Latyn álipbıine kóshý­diń mán-mańyzyn Elbasy qazaq tiliniń áleýetin arttyrý, ter­mınologııanyń kúrmeýi qıyn máselelerin ońtaı­ly sheshý syndy problemalar­men sabaqtastyrdy.

Ǵylym salasynda jas ǵa­lym­dardyń izdenisterine qol­daý kórsetip, arnaıy grant­tar bólýdi qarastyrý máselesi sheshi­min tapsa, jas kadr­larymyz shet­eldik jetekshi ǵylymı or­talyqtarda táji­rıbe almasyp, ın­novasııalyq zertteýler júrgizýge mol múmkindik alar edi. Joǵary oqý oryndaryna akademııalyq erkindik berý, olarda álemdik ýnıversıtetterdiń kam­pýstaryn ashý, sheteldik me­nedjerlerdi tartý syndy bas­tamalar qazirdiń ózinde je­tekshi qazaqstandyq JOO-lar tájirıbesine engizilýde. Bul jahandyq bilim men ǵylym salasyna ıntegrasııalaný úderisin qarqyndy júrgizýge jol ashady.

M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty­nyń mysalynda qaraıtyn bolsaq, bilim men ǵylym ıntegrasııasy aıasynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men ınstıtýt bazasynda jumys is­teı­tin magıstratýra men PhD dok­torantýranyń arqasynda qazir ǵalymdarymyzdyń orta jasy 49-ǵa jetip otyr. Bul kórsetkish 2012 jyly 65 jas mólsherinde bolatyn. 

Qazirgi tańda «Bilim týraly» zań jobasy men ǵylymdy damytý máseleleri Úkimet deńgeıinde qaıta qaralyp jatyr. Osynyń negizinde kún tártibindegi biraz kókeıkesti problemalar sheshimin taýyp qalar degen oıdamyz.

Modernızasııalaý úderisi medısına salasyn da qamtymaq. «Qaǵaz qoldanbaıtyn aýrýhana» júıesiniń, ıaǵnı elektrondy medısına júıesiniń iske qosylýy halyqqa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý isin edáýir jeńildeteri kóp jyldardan beri sheshimin tappaı júrgen máselege núkte qoıar edi. Budan bólek dıag­nostıkalaý, emdeý sharalarynda jasandy ıntellekt tehnologııa­laryn qoldaný da densaýlyq saqtaý júıesiniń halyqaralyq standarttarǵa saı tıimdi jumys isteýine múmkindik beredi. 

Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda damýdyń jańa múmkindikterin tıimdi qoldanýdyń negizgi tetigi zaman talabyna saı sıfrlandyrý úderisine kelip tireledi. Bul qoǵam ómiriniń qaı salasynda bolmasyn ǵylymı zerdelep baryp, sheshim qabyldaýdy qa­jet etedi. Ǵylym salasyn­daǵy sıfr­landyrý úderisin, óz ba­sym, isqaǵazdaryn elektron­dyq júıe­ge kóshirýden bas­taý qajet dep bi­lemin. Bas­qarý tetikterin sıfr­landyrý úderisi aqyryndap qoldanysqa enip keledi. Aldaǵy ýaqyt­ta ǵylymı jobalardyń júzege asý barysy biryńǵaı elek­trondy júıe negizinde baqy­­la­natyn bolady. Bul taım-menedj­ment turǵysynda da, ekono­mıkalyq jaǵynan da ýaqyt pen qarjyny únemdeýge mol sep­tigin tıgizedi. Eń bas­ty­sy, «qaǵaz qoldanbaıtyn» esep­tik júıe­ge kóshirý ǵylymı shy­ǵar­mashy­lyq úshin qolaı­ly atmosfera qalyptastyrary anyq. 

Instıtýttyń qoljazba qo­ryn­da saqtaýly kóne materıaldar men «M.O.Áýezov úıi» ǵyly­mı-mádenı ortalyǵyndaǵy jazý­shynyń jeke muraǵatyn sıfrly formatqa kóshirý jumystary birneshe jyldan beri júıeli júrgizilip keledi. Ǵalymdarymyz daıyndap, jaryqqa shyǵarǵan irgeli zertteýler men serııalyq jınaqtar da birtindep osy formatqa beıim­delip, ınternet jelisi arqyly oqyrman qaýymǵa keńinen taralýda. Sıfrly tehnologııalar dáýiri gýmanıtarlyq ǵylymnyń ınnovasııalyq sıpat alyp, ilgeri damýyna ıgi yqpal etedi degen oıdamyn. 

Prezıdent Joldaýda: «Biz jańa zamanǵa saı bolý úshin Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyndaǵy tarıhı órleý bastaý­ynda turǵan birtutas ult bo­lýymyz kerek», dedi. Jol­daýda aıqyndalǵan 10 naqty min­detti jumylyp atqarǵan­da ǵana, biz ult aldyndaǵy uly maqsat­tarǵa qol jetkizemiz. Sol arqy­ly tutastyǵymyzdy álemge tany­ta otyryp, órkenıetti 30 el­diń qataryna qosylamyz. Pre­zı­dent halqyna senedi, halyq Pre­zıdentine senedi. Bul Joldaý rýhanı jańǵyrýdyń ózekti, kemeldený jolyn ashqan zamana suranysynan týyndap otyr.

Ýálıhan QALIJANOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory