Atalǵan kórsetkishter jyl saıyn nasharlap, 2017 jyly 141 785 jańa shańyraq paıda bolyp, 54 948 neke sátsiz aıaqtalypty. Bar bolǵany tórt jyl ishinde nekelesý sany 26 myńǵa azaısa, ajyrasýdyń paıyzdyq kórsetkishi 31%-dan 39%-ǵa artqan. Otbasyly bolýdyń orta jasy da bir ornynda turmaı, 1 jylǵa keıinge shegerilgen. 2013-2014 jyldary jigitter 28 jasta úılenip, qyzdarymyz 25 jasta turmys qursa, ótken jyly úılenýdiń orta jasy erler úshin 29, áıelder úshin 26 jas bolǵan eken.
Ádette osy másele qozǵalǵanda aǵa býyn ókilderi birden tárbıe negizderiniń shaıqalýyn aıtady. Jigitterdiń buzyqtyǵyna, ıa álsizdigine tózimdilikpen qaraıtyn bizdiń qoǵam kóbine qyryq úıden «tyıylmaǵan» qyzdarymyzdy synap-minep jatady. Úlkenge qurmet, kishige izet, qamqorlyq, eńbekqorlyq, jaýapkershilik júgin birge arqalaý sekildi naqyldardyń tóńiregindegi áńgime bolsa, bul oıdy oryndy dep bilemiz. Alaıda bizdiń kóretinimiz, sany joq salystyrýlar men sógýler: seniń jasyńda biz óıtpegenbiz, búıtpegenbiz, bizdiń ýaqytymyzda bulaı bolmaǵan, senderde qazir barlyq jaǵdaı bar jáne taǵysyn-taǵy. Bul ýájdiń durystyǵyna kúmán keltirmeımiz, degenmen joǵaryda atalǵan trendter búgingi damyǵan qoǵamnyń bárine tán ekendigin bir sát eskersek deımiz.
Jastar nelikten úılenýge asyqpaıdy? Nekege turǵan soń, ne sebepti aıyrylysady? Tarıhqa úńilsek, nekege turý, balaly-shaǵaly bolý turmystyq turǵyda tıimdi bolǵan. Er áıelge, áıel erge muqtaj boldy. Otaǵasy mal tabady, báıbishe oshaq qasynda, uldar – sharýaǵa jaraıtyn qosymsha jumys kúshi, qyzdar – anasyna kómekshi. HH ǵasyrda otyryqshylyq paıda bolyp, qalada turý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵanymen, atalǵan áleýmettik úlgi qatty ózgere qoımady.
Lıberaldy qundylyqtar keńinen nasıhattalǵan HHI ǵasyrda áıelderdiń quqyqtary men múmkindikteri artty. Sonymen qatar tehnologııalyq damýdyń áserinen erlerdiń de áıelderge degen turmystyq muqtajdyǵy azaıdy. Dál búgingi qoǵamda jigitke tamaq isteıtin, kıim jýatyn, úı jınaıtyn, sıyr saýyp, sút qaınatatyn «arnaıy adam» asa qajet emes. Qyzdarymyz da qarjylyq turǵyda táýelsiz bola bastady. Erlermen birdeı jalaqy alady, birdeı kólik minip, birdeı el aralaıdy. Olar da qara kúshke zar emes, aqsha bolsa kez kelgen qyzmetti satyp ala alady.
Mansaby júrip turǵan, páteri men qymbat kóligi bar 28-30 jastaǵy boıdaq jigit pen qyzdy elestetip kórelik. Qymbat kıimin kıip, baǵaly zattaryn taǵyp quny joǵary kóligimen jumysyna baryp, keshke úıine keledi de, odan ári jaqyn dostarymen qydyryp, saýyq qurady. Demalysta uıqysyn qandyryp, kıno kórip, týystaryn izdeıdi. О́z ýaqyty ózine táýeldi. Jaǵdaıy jaqsy mundaı adamǵa otbasyn qurý qosymsha júk, jaısyzdyq bolyp kórinedi. Sanaly túrde úılenýdi durys kóredi, bala súıgisi keledi, jurt qatarly bolǵysy keledi, biraq beısanaly túrde munyń bárin keıinge shegere beredi. О́ıtkeni sol jaǵdaıy onyń kóńilinen shyǵady, ol ony ózgertýge qatty yntaly emes.
Úılengisi kelmeıtinderdiń jaıy túsinikti delik, al úılenip alyp ajyrasatyndarǵa ne kórindi deýińiz múmkin. Alańdaýyńyzdyń jóni bar, sebebi búginde árbir 3 nekeniń bireýi aıyrylysýmen aıaqtalýda. Áleýmettik jáne turmystyq sebepterden bólek, bul jerde de qundylyqtar qaqtyǵysy baıqalady. Lıberaldyq qundylyqtar bárine birdeı kele qoımady. Keshegi ustanymdarmen ómir súrip otyrǵan jastar burynǵy otbasylyq rólderdi qabyldap, tatý-tátti ómir súrip jatyr. Degenmen jańa zamanǵa jyldam beıimdelgen, biraq ata-ana men qoǵam qysymynyń áserinen asyǵys úılenetinder de az emes. Onyń ústine jastardyń bári birdeı otbasylyq ómirge daıyn bola bermeıdi: kóbi úılenýdiń tek jaǵymdy jaqtaryn elestetip, aýyrtpalyqtaryna oısha daıyndala qoımaıdy. Osynyń áserinen úılengen soń kognıtıvti dıssonans bolyp, turmystyq qıynshylyqtarǵa shydamaǵan jastar eki jaqqa ketip jatyr.
Keshegi qoǵamnyń adamdary túgeldeı tárbıeli, bári birdeı otbasylyq ómirge daıyn boldy demes buryn, bir jaıtty qaperde ustaǵanymyz oryndy. Eger sol kezdiń jastarynda búgingi bilim men múmkindikter bolǵanda, jaǵdaı qalaı bolar edi? Kúıeýinen ońbaı taıaq jep, eline barýdy uıat sanaǵan talaı áıelder taǵdyrdyń jazǵanyna kónýge májbúr boldy emes pe? Joǵary bilimi bolyp, eshkimniń kómeginsiz ózin asyraı alatyn jaǵdaıy bolǵanda qazir úbirli-shúbirli bolyp otyrǵan atalarymyz ben ájelerimizdiń ómiri qalaı bolar edi? Qalaı degende de, zaman ózgerdi jáne soǵan sáıkes qundylyqtar da jańarýda. Sondyqtan neke máselesin retteýdegi qoǵamnyń talaby men memlekettiń saıasatyn da jańa qundylyqtarǵa qaraı beıimdegen jón sekildi.
Darhan О́mirbek,
«Egemen Qazaqstan»
