Belsizdik pen bedeýlik

Beleń alǵan bedeýlik

Biz besigimiz bos qalmasyn deıtin qazaqpyz. Halqymyz balaly úıdi bazarǵa sanap, dúnıege urpaq ákelýdi, úrim-butaǵyn jalǵastyrýdy eń úlken baqytyna balaǵan. Kezinde urpaq­syzdyqtyń kesirin kóp tart­paǵan ulty­myz búginde bul indet­tiń shyr­maý­yna shyndap shyrmalǵandaı. Alaı­da mamandar bedeýliktiń beleń alýy bizde ǵana emes, kúlli dúnıe júzin­degi tendensııa deıdi. Ne degenmen de, bedeý­lik pen belsizdik demografııa­myz­dy aqsatatyn úlken kesel bolyp tur.

Reprodýktolog-dárigerlerdiń aıtýynsha, eger áıel men erkek úılenip, bir jyl boıy júktilik paıda bolmasa, bul bedeýlik bolyp sanalady. Áıel bedeýligi eki túrli. Birinshisi – ishten týa bitken, ekinshisi júre paıda bolǵan bedeýlik. Ishten týa bitken bedeýlikke jatyr tútiginiń bitelýi, jynys músheleriniń, jatyrdyń jetilmeı týýy basty sebep. Júre paıda bolǵan bedeýlik ártúrli aýrýlarǵa, salamatty ómir saltyn saqtamaýǵa baılanysty týyndaıdy. Onyń ishinde eń basty orynda túsik jasatý tur. Belgili ǵalym, reprodýktolog-embrıolog Sal­tanat Baıqoshqarova bizge bergen suhbatynyń arasynda ózderine emdelýge kelgen áıel­derdiń 80 paıyzy kezinde túsik jasat­qandar bolyp shyqqanyn aıtyp qalǵan edi. Demek, jaratylystyń bergen syıynan sanaly túrde bas tartý osyndaı qasiretke ákeletini dáleldengen. Budan bólek, jatyr men jatyr tútikshelerindegi syrqattar, tútikshelerdiń bitelýi, jynys múshe­leriniń qabynýy, endometrıoz, etekkirdiń buzylýy, gor­mon­­dyq buzy­lystar, taǵy kóptegen fak­torlar da bedeýlikke ákelip soǵady.

Álemde qansha jup bedeýlikke shaldyqqany týraly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń eń sońǵy málimeti osydan bes jyl buryn jarııalanǵan eken. Onda 50 mıllıonǵa jýyq adam osy keselge ushyraǵany aıtylǵan. Al qazir bul san, sóz joq, óskeni anyq. Biraq atalǵan uıym bedeýliktiń sanymen emes, onyń sebep-saldarymen kúresip álek. Álemniń belgili ǵalym-sarapshylary da bedeý­lik máselesiniń dál qazirgi zamanda ne­likten órship ketkeni týraly ártúrli boljamdar aıtýda. Ǵalamtordaǵy málimetke súıensek, bedeýlik pen bel­sizdiktiń beleń alýyna tamaqtaný úr­di­siniń ózgerýi men ekologııalyq fak­tor­lar kóp áser etip jatyr. Qazir kúndelikti tutynyp júrgen taǵam­darymyz tabıǵı quramynan baıaǵyda alystap ketti. As-sýymyzda nebir boıa­ǵysh­tar, dám kúsheıtkishter, hımııa­lyq qospalar kóbeıdi. Sodan keıin adam­zattyń bólinbes bólshegine aınal­ǵan mıkrotolqyndy peshter, kompıýter, uıa­ly telefondar da bedeýlikti as­qyn­dyryp jibergen. Sondyqtan ǵalym­dar uıaly telefondy qaltaǵa ja­qyn ustamaý, qýat kózi 5 paıyzdan tómen­degende ony qoldanbaýǵa keńes beredi.

Adam qımyl-qozǵalysynyń azaıýy da bedeýliktiń negizgi sebebi. Kem­b­rıdj ýnıversıtetiniń bir profes­sory: «Qazirgi zamanda áıelder­diń ara­synda bedeýliktiń jıileýi olar­dyń analyq emes, materıaldyq, man­saptyq qundylyqtardy joǵary qoıýy­nan bolyp otyr. Sebebi áıel­der­diń qan aınalymy jatyrǵa emes, mıǵa ketip jatyr», deıdi. Son­dyqtan bala týý jasyndaǵy áıelder aldymen mansapty emes, ana bolýdy aldyńǵy kezekke shyǵarǵany jón.

«Bóriktilerden» de qýat kemip barady...

Bala órbitý, urpaq ákelý – tek áıelderdiń problemasy emes. О́mirge deni saý, sanaly bala­nyń kelýine erkekterdiń de úlesi úlken. Biraq bedeýlik máselesi týyn­­daı qalsa, oǵan birden áıel­di kinálaı­myz. Adam sanasy ózge­rip, zaman san qubylsa da mun­daı syńar­jaq kóz­qaras áli de bar. Ási­rese qazaq­tyń qalyptasqan sanasy balaly bola almaýdyń kin­ára­tyn aldymen názik jandylardan izdeıtini ras. Biraq statıstıka bas­qasha sóıleıdi. Astana qalasyndaǵy «Ekomed» adam urpaǵyn órbitý ortalyǵynyń med­ısınalyq dırektory Almas Ibra­gımovtiń aıtýynsha, qazirgi tańda bedeý áıel men belsiz erkektiń sany birdeı, ıaǵnı nekelesken jup­tar­­da balanyń bolmaýyna erkek te sebepker. Álemde de, sonyń ishinde Qazaqstanda da atalyq uryǵy álsiz jigitter kóbeıgen. «Erkektiń belsizdigi qazir áıelderdiń bedeýligimen qatar tur. Al ekeýiniń de densaýlyǵynyń dimkástiginen balaly bolmaý 30-40 paıyzdy quraıdy. Sondyqtan biz erli-zaıyptylar­dy birdeı medısınalyq tekserýden ótkizemiz. Alaıda er azamattar tek­serilýge onsha qulyqty emes. Kóbi ony ózderinshe namys kóredi. Tipti erkekterdiń 60 paıyzdan astamy dárigerlerge jolamaıdy da», deıdi A.Ibragımov. Onyń aıtýynsha, qursaq kótere almaǵan jaǵdaı­da kóbine áıelder medısınalyq orta­lyqty jaǵalaıdy eken. Baıǵus áıel qanshama tekserýden ótip, bala úshin kúrdeli operasııalar jasatýǵa májbúr bolady.

Aqyr sońynda, gáptiń bári erkekte bolyp shyqqan jaǵdaılar Almaz Qurmanáliulynyń tájirıbesinde kóp kezdesipti. Dál biz barǵan kezde dárigerdiń batysqazaqstandyq pasıenti úshinshi balasyn dúnıege ákelip jatyr eken. «Bul otbasy da 7-8 jyl boıy bala kótere almaǵan. Emdelýge áıeli ǵana keldi. Onyń densaýlyǵynan aıtarlyqtaı aqaýdy baıqamadyq. Kúıeýin de tekserilýge shaqyrdyq. Biraq ol basynda kónbedi. Keıin amalsyzdan keldi. Sóıtsek, erkektiń atalyq bezinde júkti etýge jaramdy uryqtar bolmaı shyqty. Biz tıisti dári-dármektermen emdep, arnaıy reprodýktıvti tehnologııalardyń kómegimen uryqty sapaly deńgeıge jetkizdik. Mine, nátıjesi – bıyl úshinshi balasy ómirge kelip jatyr. Sondyqtan erkekter de emdelýden qashpaýy kerek», deıdi reprodýktolog-maman. Onyń aıtýynsha, erkektiń belsizdigine urpaq órbitý júıesindegi qabynýlar: atalyq bezdiń, qýyq asty beziniń qabynýlary jynys-nesep músheleriniń damýyndaǵy aýytqýlar, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalar áser etedi eken. Sondyqtan «bóriktiler» de salamatty ómir saltyn saqtap, nápsiqumarlyqty tyıyp, zııandy ádetterden boıyn aýlaq ustap júrgeni abzal.

Qaıtsek kóbeıemiz?

Jalpy adamnyń balaly bola alý qabileti shekteýli. Dárigerlerdiń ýaqytty ozdyrmaı, der kezinde dárigerge qaralý kerek deıtini sondyqtan. Belgili dáriger-reprodýktolog Almaz Qurmanáliulynyń aıtýynsha, bir balanyń únine zar bolyp júrgen otbasylardyń basym kópshiligi túkke turmaıtyn, tipti adamnyń boıynda shartty túrde bolýǵa tıis ınfeksııalardan emdelip, ýaqytty ozdyryp alady. «Mysaly, «ýreaplazma» degen juqpa bar. Osy ınfeksııadan adamdar uzaq ýaqyt boıy emdeledi. Al shyntýaıtynda, bala bolýǵa bul ınfeksııanyń eshqandaı qatysy joq. Sebep – basqada. Infeksııalardan hlamıdıoz, gonoreıa sekildi juqpalardy emdegen jón. Bular – reprodýktıvti fýnksııalarǵa keri áserin tıgizetin ınfeksııalar. Jalpy, erli-zaıyptylar múmkindik bolsa, 35 jasqa deıin bala máselesin sheship alýy kerek. Jas ulǵaıǵan saıyn uryqtyń da sapasy nasharlap, genetıkalyq turǵydan álsirep, jatyrǵa toqtaýy qıyn bolady», deıdi A.Ibragımov.

Al Astana Medısınalyq ýnıversıteti Ýrologııa jáne andrologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, Astanadaǵy №1 qalalyq aýrýhananyń dárigeri Ulanbek Jańbyrbekuly bedeýlik pen belsizdiktiń aldyn alý joldary bala kezden bastalýy kerek dep esepteıdi. Ár ata-ana balasynyń boıyndaǵy ár ózgeristerdi qalt jibermeı, der kezinde dárigerge qaratýy kerek. Sondaı-aq ol tikeleı erler densaýlyǵymen aınalysatyn andrologııa salasyn elimizde damytý qajettigin alǵa tartady. «Baıqasańyz, biz erlerden góri áıel densaýlyǵyn kóbirek kúıtteımiz. Áıelder keńesi, ana men balany qorǵaý ortalyqtary deısiz be, gınekologııa salasynda ortalyqtar da, bólimsheler de kóp. Mamandar da barshylyq. Bul, árıne, durys. Biraq erler densaýlyǵyn kóleńkede qaldyrmaýymyz kerek. Ásirese, erlerimizdiń densaýlyǵy kúrt tómendep ketken búgingideı jaǵdaıda bul saladaǵy mamandardy daıarlaý isine mán berý kerek», deıdi ol.

U.Jańbyrbekuly elimizdiń bolashaq arqa súıer azamattary – uldardyń densaýlyǵyna da aıryqsha den qoıý kerektigin aıtady. «Biz jetkinshekterimizge jynystyq tárbıe jóninde aıtýdy ábestik kóremiz. Negizi ákeler bul máseleni qolǵa alýy kerek. Mektepterde de ártúrli aýrýlardyń aldyn alý jóninde tárbıe saǵattary ótkizilýi kerek. Birde maǵan qaralýǵa 15-16 jastaǵy eki bala keldi. О́zderi qysylyp, áreń sóılep tur. Qysqasy, olar «gonoreıa» degen ınfeksııany juqtyryp alypty. Olarǵa em-domyn belgilep, mundaı aýrýlar bolashaqta belsizdikke ákeletinin, sondyqtan saqtanyp júrý kerektigin túsindirdim. Keıin syrtqa shyqsam, álgi eki kishkene pasıentimniń qasynda taǵy 15 shaqty jetkinshek tur. Shamasy, bári bir adamnan osy ınfeksııany juqtyryp alǵan. Balalarǵa dáris oqýǵa týra keldi. Bári túsingendeı bolyp ketti. Bul – bizdiń aldymyzǵa kelgenderi ǵana. Al dárigerge qaralmaı, aýrýyn asqyndyryp, keıin belsizdiik dertine shaldyǵyp jatqan jastarymyz qanshama?! Sondyqtan bul jerde tárbıe máselesin de nazardan tys qaldyrmaý kerek», deıdi androlog-maman.

Iá, durys tárbıe, durys tamaqtaný, durys ómir súrý salty – ultty sapaly etýdiń, urpaqty kóbeıtýdiń basty sharttary. Degenmen de, bedeýlik pen belsizdik – úkim emes. Eń bastysy, onyń sebep-saldaryn anyqtap, der kezinde emdelý. Ol úshin sabyrlylyq pen tózimdiliktiń de alar orny erekshe ekeni sózsiz.

Qymbat TOQTAMURAT,

«Egemen Qazaqstan»