Bala qııaly ol kórgenderinen kólemdi oı túıip jatpaıdy. Qaıta úzik-úzik úmittiń ózinen raqat sezimge bólene beredi. Dál qazir meniń kóz aldymda sonaý sábı kezdegi qyzyq pen qýanyshtyń elesteri túıdek-túıdek jańǵyryǵyp, janymdy jaı taptyrmaı otyr».
Baýkeńniń osynaý tebireniske toly kóńil kúıi meniń jan dúnıemdi zilzalaǵa salyp otyr desem, ómirdiń ashy-tushysynan nemese tátti-dámdisinen aýzy ýylǵan biraz adamdar kekesinmen súle-sapa, qyjyrta qabyldaryna kúmándanbaımyn.
Balǵyn balalyq shaǵyn ótken ǵasyrdyń 20-50-shi jyldar aralyǵyndaǵy qan-qasap qyrǵyndar men asharshylyqta, úreı men kiriptarlyqta, ashtyq pen joqshylyqta ótkizgen baqytsyz urpaqtyń qııanǵa qulash urar ásershil perishte sezimge bólengen qymbatty estelikteri, árıne, tapshy boldy. Al búgingi jastardyń bolashaǵyna alańdaǵan Baýkeńniń: «Erteksiz ósken bala –
rýhanı múgedek adam. Bizdiń qazirgi balalarymyzǵa ájeleri ne shesheleri ertek aıta bermeıdi. Sodan qorqam, meniń qazirgi kelinderim nemerelerime besik jyryn aıta bilmeıdi. Besikte jatqanda qulaǵyna anasynyń áldı áni sińbegen balanyń kókiregi kereń bolyp qalmasa dep qorqamyn», dep qaýip etýge tolyq qaqysy bolǵanyn endigi jerde dáleldep tyrashtanýdyń jóni bolmas.
El qamqory, ult janashyry Baýkeńderdiń ulaǵatty sózderin jadynda jańǵyrtqan N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty halqyna arnaý sózin «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly» tolǵanyspen bastaǵany tegin emes edi. «Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájirıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıis. Kerisinshe, zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy... Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy.
Men halqymnyń taǵylymy mol tarıhy men yqylym zamannan arqaýy úzilmegen ulttyq salt-dástúrin aldaǵy órkendeýdiń berik dińi ete otyryp, árbir qadamyn nyq basýyn, bolashaqqa senimmen bet alýyn qalaımyn».
Ata dástúrden, ana-áje qushaǵynan aýlaq ósip erjetken, sonyń saldarynan kún sanap kóbeıip bara jatqan kókek áke-sheshelermen jáne tasbaýyr, ózimshil, qatygez de aıaýdy bilmeıtin urpaqpen betpe-bet kelip otyrmyz. Eýropa men Amerıkany pir tutyp, «adam quqyn» jalaýlatqan saıasatkersymaqtar osyndaı syn saǵattarda da qany sorǵalaǵan shyndyqty moıyndaǵysy kelmeı dalbasalap, qaıdaǵy bir «jasóspirim balalar quqyǵyn qorǵaý», «jalǵyz basty analar quqyǵyn qorǵaý» jáne genderlik saıasatty qoldaýdy jalaýlatyp, úıden, bala-shaǵa tárbıesinen aýlaqtatyp, baıaǵy «Qyzyl otaýdan» julqynyp shyqqan Kúltaılar men Almalardy minbeler men mártebeli oryndarǵa súırelegennen ne tabarymyzdy oılaǵan kim bar?
Osylardyń, taǵy basqa da áleýmettik, tildik, dildik jáne dindik azǵyndaýlardyń kesapaty qorqynyshty-aq. Osyndaıda Baýyrjan Momyshulynyń ókinish pen ókpe-renishke toly joǵarydaǵy bazynasy, ultqa, otaǵalary men otanalaryna aıtqan amanaty eske túsip, batyr Baýkeńdi ulttyń – qazaqtyń qamqor da batagóı atasy bolǵanyn áli tolyq túsinip, tanyp, áspetteı almaǵan ekenbiz-aý dep qynjylǵandaı bolady ekensiń.
Baýkeńe taǵdyr syılaǵan jaýyngerlik-qolbasylyq hám shyǵarmashylyq ǵumyrdyń sonshama maǵynaly da jemisti bolýynyń ishki sebepteri men qaınar kózderine nazar aýdarar bolsaq, bala Baýkeńniń súıikti ájesi Qyzdyǵoı men Imash atany, Momysh pen naǵashysy Serikbaılar bastaǵan asa kórgendi, tárbıeli, aırandaı uıyǵan tamasha naq qazaqy otbasyn – qyrandardy kókke samǵatqan qasterli ushqan uıasynyń qasıetin ataımyz.
Baýyrjan Momyshuly degen uly tulǵaǵa tán ómir shyndyǵy bar bolmys-bitimimen uıada ne kórse, ushqanda sony iledi deıtin qazaqy fılosofııada jatqanyn, ata-áje, áke-sheshe, naǵashy jurt deıtin úsh tuǵyrǵa baryp tireletinin áli kúnge sezbeıtin tárizdimiz.
Batyr Baýyrjan ózin de, ákesin de, jaratýshy Allany da atasy Imash pen ájesi Qyzdyǵoıdyń besik jyrymen, kúndelikti úlgi-ónegege toly parasatty aqyl-keńesterimen, naqtyly is-áreketterimen qordalanǵan ımanı tálim-tárbıesi arqyly tanyp-bilip baryp qazaqtyń maqtanyshyna aınalyp, ult tórine kóterilgen bolatyn.
Endeshe «Ushqan uıadan» alar taǵylym, úlgi-ónegeniń búgingi ár eldiń dogmalyq pedagogıkasy men tálim-tárbıesi degenderge eliktep-solyqtaǵan reformashyl oqymystylarǵa, jylda aýysyp jatatyn sheneýnik basshylarǵa bereri ushan-teńiz ekenin olarǵa qalaı uqtyramyz? «Ushar uıa» túzelmeı qazaqtyń túlemeıtinin qashan uǵynamyz, aǵaıyn? Momynquldaı jer-kókke syımaı alasuryp júrgen albyrt jasty tezge salyp, jón kórseter Serikbaıdaı ádil de qatal naǵashylardyń joqtyǵynan qazaq balasy shynymen kejegesi keıindep bara jatqanyn nesin, kimnen jasyra alamyz?
Qaıran oqymaǵan danyshpan Qyzdyqoı ájeniń Kún men Aı, jel men sý jáne jarqanat jóninde nemerelerine aıtyp bergen ańyz-ertegilerdiń túıinin Baýkeń ájesiniń: «Balalarym, jaqsylyqqa jamandyqpen jaýap bermeńder. Jaqsylyqtyń óteýi de jaqsylyq bolsyn» deıtin ósıetinen órbitip, «Biz osylaı úlkenderden ǵıbrat alyp ósip edik. Al úlkenderdiń ár ósıeti – óner men ónegeniń eń shyńy ǵoı», dep áspetteıdi.
Baýkeń ushqan uıadan búgingi urpaq alar taǵylymnyń bir parasy aýyl men aǵaıyn arasyndaǵy daý-damaıdy, teli men tentekti qalaı tektep qandaı sheshim qabyldap kelgeninen órbip jatsa kerek.
Eger de ár aýylda, ár áýlette teli men tentegin tyıyp, qatań jazalaı alatyn Serikbaıdaı naǵashysy, Babastaı týǵan inisin «qasqalap» aralarynan alastap jibere alatyn namysqoı azamattar bolǵanda búgingideı ımansyz, arsyz, aıaýdy bilmeıtin qandy qol urpaq taırańdap júre almas edi-aý! Endeshe qadirmendi Baýkeń asa tebirenispen jazyp ketken myna joldardy oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdik. «Muny estigen Babas qaıǵydan qatty kúıinip qaharǵa mingen eken. Qabashtyń shashyn ustaramen qyrypty. Sonan soń quıqasyn mańdaıynan jelkesine deıin, oń samaıdan sol samaıyna deıin tiledi. Basyna jarǵaq tymaq, ústine aınaldyrǵan ton kıgizedi de qolyna taıaq ustatady.
– Endi qaıda barsań onda bar. Sendeı aram aǵaıynnan adal arym artyq, – dep teris batasyn berip, qonystan alastap shyǵarǵan eken.
Ol zamanda qarǵystyń aýyry «teris bata», jazanyń úlkeni «qasqa» etip áıgilep, elden qýyp qańǵytyp jiberý bolypty ǵoı».
Týǵan inisine osynsha aýyr jaza tarttyrýǵa ıtermelegen nárse urlanǵan bir attyń kúlli bir aýyldy «qaraqshylar qonysy», «urynyń uıasy», «alaıaqtar aýyly» atandyrýy bolatyn. Al búgingi Babastar búgingi Qabastardy shashtarazda otyrǵandaı aldyna alyp otyryp «qasqalap» turyp elden alastamaq túgil, betine qarap sóıleı ala ma? О́z kinásin moıyndap, «qasqalanǵan» kúıimen elden ketýge dáti men uıaty jetken Qabastardan aınalyp ketpeısiń be? Onyń ústine jatjurtta tentirep júrse de urpaǵyna elin, jerin umyttyrmaı, úrim-butaǵyn týǵan-týystarymen qaýyshtyrǵan Qabastardan aınalyp ketpeısiń be?!!
Qazaqtyń Baýyrjandar ósken uıasy áldeqashan buzylyp, besigi ádirem qalǵan, myna «órkenıetter qaqtyǵysy» apshysyn qýyryp, esin shyǵaryp jatqan zamanda ulttyq, memlekettik ıdeologııa tutqasyn ustap otyrǵan bılik ıeleriniń pármendi is-áreketteri, naqty qamqorlyǵy aýadaı qajet emes pe?
Búgingi ár qazaq anyq el bolamyn dese, Baýkeńniń «Ushqan uıasyn» oqyp, taǵylym-tárbıe alsyn, ár otaǵasy men otanasy óz otbasy, urpaq tárbıelep otyrǵan uıashyǵy týraly oılansyn degim keledi. 70 jyldyq sosıalızmnen ne taptyq, neden aıyryldyq, endi ne isteýimiz kerek degen suraqtyń jaýabyn izdeýimiz kerek bolady.
Baýkeńniń «áıel teńdigi», «qalyń mal joıylady», «qyzdar súıgen jigitine shyǵady», degen sózderdi qazaqtar qalaı qabyldaǵany týraly áseri de búgingi naqty ómirdi basynan ótkerip otyrǵan ár qazaqty oılandyrsa kerek edi. Basqa úlken-kishiler men qyzdar jaǵyn bylaı qoıǵanda, qadirmendi Qyzdyǵoı ájesiniń ashý-yzaǵa toly myna sózderinde tarıhı hám aqıqı shyndyq ta jatqan sııaqty.
«Qalyń mal degen ata-babamyzdyń salyp ketken joly ǵoı, qashannan qalyptasqan kádemiz emes pe? ...Qalyń malsyz ózge bosaǵany attaǵan qyzda qandaı qasıet bar deısiń? Quny joq qyzdy kim syılamaq? Ondaı qyzdy baılary tegin alyp, tegin qýyp jibermeı me? О́z aıaǵymen kelip, óz aıaǵymen ketti degen sóz bolmaı ma?».
Málimetterge sener bolsaq, sońǵy jyldary otaý qurǵandardyń 49-51 paıyzy ajyrasyp ketedi eken, al otyryp qalǵan kári qyzdar men jalǵyz basty jesirler jarty mıllıon shamasyn qurasa kerek. Jat dinder jeteginde júrgender men sheteldikterge kúıeýge ketip qańǵyryp qalǵandar qanshama? Qazaq qazaq bolǵaly kórmek túgili atyn estimegen «túngi kóbelekter» men qonaqúı, saýnalarda tánin satyp júrgenderdiń sanyn kim túgendepti. Sonda bizdiń kózsiz eliktep, ókpemiz óshe entige júrgizip kelgen «áıel teńdigi» men genderlik saıasatymyzdyń qazaqqa bergeni men alǵanynyń aralyǵyndaǵy aspan men jerdeı alshaqtyqty kim joımaq? Baýkeńniń Qyzdyǵoı ájesinshe aıtsaq, «quny joq» qyzdy kim syılamaq?! ...О́z aıaǵymen kelip, óz aıaǵymen ketipti deýge májbúr bolmaımyz ba? Qazaqy salt-dástúrdi, ata-babadan qalǵan otbasylyq jol-joralǵylardy, urpaq ósip-ónetin «ushqan uıany» kózge ilmeıtin «órkenıetshil zııalysymaqtar» ulttyq qadir-qasıetimizden jurdaı dúbáralardyń aıanyshty taǵdyryna qalaı qaraıtyny aıtpasa da túsinikti. «Buqa kimdiki bolsa, onyki bolsyn, buzaý ózimdiki» deıtin haıýanı tirlikti qanaǵat tutýǵa týra kelgeni me?
Toqal alýdy, shetelge bala satýdy, jetimhanalar men qarttar úıin kóptep salýdy zańdastyrǵysy keletin «qamqorlar» beıádep baspasóz túgil, aragidik Parlament minbesinen daýys kóterip júrgenin qalaı túsinýge bolady?
Baýkeńniń ómiriniń kóbin ormandaı tutasqan slavıan tektiler arasynda, qatal áskerı tártippen ótkizgen gvardııa polkovnıginiń tánti eter taǵy bir qyry – onyń qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy salt-dástúrge sonshama jetiktigi ǵana emes, týǵan halqyna degen mahabbaty men adaldyǵy, aıryqsha izet-qurmeti.
Baýkeńniń «Iá, qazekem jańa kelgen nárestege jan-tánimen qýana da biletin, qazaǵa qalyń jurt bop qaıǵyra da biletin halyq qoı, shirkin» degen júrekjardy sózi osyǵan deıingi qýanysh pen qaıǵyly qazany túıindep, jańa mazmunǵa jol ashady.
Batyr Baýkeń qaı taqyrypqa barsa da týǵan halqynyń asyl qasıetterin asqaqtatyp, erekshe tebirenispen tógilte jazady. Batyr men balýanǵa arnalǵan myna joldardy keler kúnnen úmiti zor qazaǵym qalaı qabyldaryn ózi biler. Qaýip-qaterge toly ómir jolynda qazekem «únemi... erlikti ańsaıdy. Bıikke qumartady, jeńiske qulshynady. Bul rette halqymnyń minezi báıgeniń sáıgúligine, dalanyń daýylpaz suńqaryna uqsaıdy. Ár qazaqtyń at dese alǵyr, qus dese arqasy qozyp turatyny da sodan bolsa kerek. Astyndaǵy aty úshin nebir qııametke de kónýge bar. «Ol eshqashan atsyz qalyp «qý tomar» atanǵysy kelmeıdi».
«Júırik at aıaǵynan qalady», «suńqar qanatynan qalady. Eger jigit osy ekeýinen de maqrum bolsa, onda ol, er ataýlynyń sanatynan qalady, halqymyz osylaı namysqa tyrysyp ósken. О́ıtkeni «atsyz er, qanatsyz quspen teń», «jaıaý qalsań jaý qolyna túskeniń, san qorlyqtyń zapyranyn ishkeniń».
Qadirli zamandastarym, «Ushqan uıany» oqı otyryp, odan tapqan taǵylymdyq, tanymdyq oı-pikirlerimdi ózderińizben bólisip, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń barsha Alash perzentterin rýhanı jańǵyrýǵa shaqyrǵan ulaǵatty sózine qoldaý kórsetý barshamyzdyń azamattyq boryshymyz ekenin taǵy da qaperlerińizge salamyn.
Álimǵazy DÁÝLETHAN,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
