Medısınalyq týrızm nege qaýqarsyz?

Jalpy, elimiz densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa IJО́-niń 2,7%-yn ǵana jumsaıdy. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń talaby eń kemi 5% bol­ýyn kózdeıdi. Búgingi mindetti áleý­mettik medısınalyq saqtandyrýdy engi­zýdiń bir sebebi de qarjylandyrýdy sol­ álemdik mejege jetkizý. Bul týraly «Habar» telearnasynyń efırinen shy­ǵa­tyn «Bilý mańyzdy» habarynda Beksultan Tutqyshev myrza aıtqan bolatyn. Halyqtyń qaltasynan qazynaǵa túsetin qarjy máseleni túbegeıli sheshe ala ma? Statıstıkany sóıletip kóreıik. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory jumysyn bastaǵaly shilde-qazandaǵy 4 aıda túsimderdiń jalpy somasy 18,6 mlrd teńgeni qurapty. Iаǵnı 1 jylda 60 mlrd teńge aınalasynda aqsha jınalmaq. Densaýlyq saqtaý salasynyń bıýdjeti úshin bul túsim bolǵanymen, qoǵam qaltasyna – shyǵyn. Oǵan joǵaryda aıtyp ótken 68 mlrd teńgeni taǵy qosyńyz. Sebebi mindetti medısınalyq saqtandyrýǵa aqsha tólegenimen, bul barlyǵy óz elimizde emdeledi degen sóz emes. Nıeti bolǵan jaǵdaıdyń ózinde keı naýqastar shetten shıpa izdeýge máj­búr. Eger elimizdegi medısınalyq kómektiń sapasy joǵary bolsa, syrtqy medısınalyq týrızmge ketken qarajat óz klınıkalarymyzǵa qosymsha kapıtal bolar edi de, elden alar alym da azaıar edi. Odan bólek bizdiń dárigerlerdi izdep keler sheteldikterdiń qatary da kóbeıer edi. Al ekonomıka úshin ár pasıent – tabys kózi.

Medısınalyq qyzmetti eksporttaýdyń múmkindigi orasan. Sarapshylardyń ba­ǵa­laýynsha, medısınalyq týrızmniń álemdik naryǵy 2022 jylǵa qaraı 143,8 mıllıard dollarǵa jetedi. 2015 jyldyń ózinde bul kórsetkish 43 mlrd dollardy quraǵan. Osy naryqtan ár el óz úlesin alýda. Máselen, medısınalyq týrızmniń dástúrli kóshbasshylary Germanııa jylyna 70 myńǵa, Izraıl 30 myńǵa jýyq emdelýshini qabyldasa, bul naryqqa keıin qosylǵan Úndistan medısınalyq týrızmnen 1 jylda 3 mlrd, Taıland 2 mlrd dollar tabys tapqan eken. Al Qazaqstan klınıkalarynda ótken jyly 5 myńnan asa sheteldik azamat medısınalyq kómek alǵan. Desek te bulardyń bári birdeı elimizge em izdep kelgender emes, kópshiligi respýblıka aýmaǵynda qyzmet babymen júrgender ekenin esten shyǵarmaý kerek. Endeshe óz suranysymyzdy tolyq ıgere almaı otyryp, ózgelerdiń nazarynan dámetkenimiz qanshalyqty oryndy?

Qazaqstan klınıkalary – TMD elderi arasyndaǵy medısınalyq tehnıkamen jabdyqtalýy meılinshe jetik, qural-jabdyqtary jańa klınıkalar. Den­saýlyq saqtaý salasynyń búgingi jetistigi dep Astana qalasynda ozyq tehnologııalardy qoldanyp, álemdik standarttarǵa saı operasııalar jasaıtyn ulttyq ortalyqtary bar medısınalyq klasterdiń qurylýyn aıtýǵa bolady. Medısınalyq holdıngtiń zamanaýı klınıkalary amerıkalyq Birikken halyqaralyq komıssııanyń – JCI  (Joint Commission International) akkre­dıtteýinen ótken. Medısınalyq qyz­met kórsetýdiń joǵary sapasyn kórsetetin, álemdegi eń abyroıly akkre­dıtasııany TMD keńistiginde birinshi bop alǵan da Astanadaǵy Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵy bolatyn. Em izdegen týrıster kóp baratyn kóshbasshy elderdiń bári birdeı mundaı akkredıtasııamen maqtana almaıdy. Sóıte tura, óz azamattarymyz kórshiles ózbek elinen em izdep, qaltasy qalyńdaý bolsa Úndistan, Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Sıngapýrǵa sapar shegip, jaǵdaıy jaqsylary Dýbaı, Izraıl, Germanııa sekildi elderdi jaǵalaıtyny jasyryn emes. Sondaǵy sebep ne?

Basty sebep – baǵa men sapanyń sáıkestigin izdeý. Medısınalyq týrıster arasyndaǵy eń suranysqa ıe qyzmet túri – tolyq bazalyq tekseris, checkup elimizde 70 myń teńgeden bastalsa, Úndis­tannyń eń úzdik klınıkalarynda 100-300, Ońtústik Koreıada 1500-5000 dollar shamasynda. Al elimizdegi ulttyq ortalyqtar bolmasa, kóp medısınalyq mekemelerdiń qyzmet sapasy kóńil kón­shit­peıtini jasyryn  emes. Kezek kútip sarylatynymyz jáne bar.

Ekinshi sebep, mamandardyń biliktiligi. Elimizdiń kardıohırýrgııa, neırohırýrgııa, onkologııa, transplantologııa salalary álemdik qoǵamdastyq aldynda moıyndalyp úlgerdi. Buryn shetel klınıkalaryna joldaýǵa májbúr bolǵan pasıentter qazir óz elimizde-aq tolyq em ala alady. Máselen, 2016 jyly osy maqsatqa memlekettik bıýdjetten 2,5 mlrd teńge bólinse, byltyr bul somanyń 30%-ǵa azaıyp, shetelde emdelýge jatatyn syrqattar tiziminiń qysqarǵany sózimizdiń aıǵaǵy. Desek te, el medısınasynyń qaý­­qa­ry jetpeıtin jaǵdaılar áli de bar. Buǵan aımaqtardaǵy dárigerlik kadr­lardyń kásibı biliginiń kemshin túsip jat­qany da az yqpal etip jatqan joq.

Sondaı-aq ári em alyp, ári demalyp qaıtýdy qalaıtyndar men shetel klınıkalaryn qolaıly kóretin elıtalyq toptar da bar. О́kinishke qaraı, Qazaqstan qoǵamy shetelde em qabyldaýdy áleýmettik mártebe men abyroı sanaıtyn sanadan áli arylǵan joq. Áıtpese, el medısınasy turalap qalǵan joq. Medısınalyq holdıngtiń 7 birdeı klınıkasyna JCI sertıfıkaty esh saraptaýsyz berile salmady. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, medısınalyq týrızmnen orasan zor tabys taýyp otyrǵan elderdiń osy akkredıtteýden ótken klınıkalary sanaýly. Mundaı medısınalyq mekemelerdiń eń kóp sany Túrkııada shoǵyrlanǵan – 49. Al Germanııada – 4, Izraılde 6 klınıka JCI sertıfıkatyn alǵan. Endeshe Qazaqstan medısınasynyń týrıstik áleýeti nege álsiz?

Byltyr qazan aıynda Úndistannyń Krem­nıı ańǵary atalǵan Bangalor qala­synda Saýda jáne ındýstrııa mınıstrligi, FICCI kásipkerlik palatasynyń uıymdas­tyrýymen medısınalyq týrızm taqyry­bynda halyqaralyq sammıt ótti. Álemniń 70 elinen 600 delegat qatysqan sharadan baıqaǵanym, Qazaqstannyń medısınalyq qyzmetti eksporttaý­shy el retindegi nasıhaty aqsap jatyr. Týrıst tartý úshin medısınalyq qaýymdastyqty bylaı qoıǵanda, kez kelgen ortada aqparat jet­ki­likti jáne qoljetimdi bolýy tıis. Máselen, reseılik bir bedeldi medısınalyq basylymnyń basshysy Qazaqstanda transplantologııa tájirıbesi atymen joq degen pikirde júr eken. Demek, orys jáne shetel tilderindegi nasıhatty kúsheıtý kerek jáne ol kez kelgen qasań kózqarasty joqqa shyǵaratyndaı dáleldi bolýy tıis. Buǵan qosa klınıkalar, ishki medısınalyq týrızm naryǵynyń qatysýshylary álemdik naryqtyń ózgeristerin, kórshiles elderdiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jańalyqtardy jiti baqylap, soǵan saı strategııa qurǵany jón. Mysaly, О́zbek­standa ekomen uryqtandyrýǵa tyıym salynǵaly kórshilerimiz Úndistan men Ońtústik Koreıanyń kómegine júginedi. Al bul qyzmet túri el medısınasynyń eń súıinishti salasynyń biri bolyp taby­lady.

Taǵy bir tejeýshi faktor, týrıstik ınfra­qu­rylymnyń qalyptaspaǵany. Sheteldik klını­kalardyń ishinde em alý­ǵa kelgender men onyń janyndaǵy súıemeldeýshi adamdar ornalasatyn qonaqjaılar qarastyrylǵan nemese klınıkaǵa jaqyn mańda baǵa dıapazony ártúrli qonaqúıler shoǵyrlanǵan. Oǵan qosa, sheteldik qonaqtarmen baılanys jasaıtyn bólimderi áýejaıdan kútip-shyǵaryp salatyn transferdi, aýdarmashylarmen qamtamasyz etýdi, jalpy servısti jaqsy jolǵa qoıǵan. Al elimizdegi áýe tasymaldaýshylarynyń, qonaqúıler men meıramhanalardyń baǵasy joǵary, keı jaǵdaıda servıske syn aıtýǵa kelmeı jatady. «Medical travel» jýrnalynyń derekterine sensek, jylyna medısınalyq týrızm boıynsha 30 mıllıon­daı sapar uıymdastyrylady eken. Em alý úshin attanǵan týrıstiń jalǵyz júrmeıtini belgili. Demek, elge kelgen emdelýshiniń ár lokasııasy, alǵan áseri aıta júrerlikteı jaǵymdy bolýy tıis.

Sondaı-aq qyrýar qarjy aınalyp jatqan álemdik medısınalyq týrızm naryǵynda elimizdiń bedelin kóterý úshin ishki naryqtaǵy básekelestikti arttyrý qajet. Munyń bir joly – shetel ınvestorlaryn tartyp, álemdik moıyndalǵan klınıkalardyń fılıaldaryn ashý. Sıngapýr, Qytaı, Úndistan, Ońtústik Koreıa, sııaqty elder osy tájirıbeni utym­dy paıdalanyp otyr. Atalǵan elderdegi nemis, fransýz, japon klınıkalary el medısınasynyń tartymdylyǵyn art­tyrýǵa óz úlesin qosýda. Alaıda Qazaq­stan-Úndistan iskerlik keńesiniń bir­lesken tóraǵasy Ajmat Álimovtiń aıtýynsha, osy baǵytta Qazaqstanǵa ınvestısııa tartýǵa, eki el arasyndaǵy bıznes-qurylymdardyń tyǵyz jumys isteýine birqatar kedergiler bar. Sonyń biri – isker azamattar úshin elimizdiń kóshi-qon zańnamasynyń talaptaryn jeńildetý áldeneshe ret kún tártibine shyǵarylyp keledi. Ázirge nátıje joq.

Osy oraıda ózimizdiń tabıǵı-tý­rıs­tik áleýetimizdi de medısınalyq maq­satqa jumyldyrý oıǵa oralady. Azııa naryǵynyń bir ereksheligi, ǵylymǵa negizdelgen medısınalyq qyz­metpen qa­tar dástúrli emdi naryqqa shy­ǵarýy. Ásirese Qytaı medısınasy men Ún­distannyń aıýrvedasy úshin arnaıy ke­letin emdelýshiler sany jyl sanap artýda. Sol sekildi Katonqaraǵaıdaǵy panty emin, Býrabaıdyń aýasy men Saryaǵashtyń sýyn, Alakóldi jáne basqa da tolyp jatqan emge dárý, janǵa shıpa bolatyn tabıǵı oryndardan joǵary standarttarǵa saı emdeý-saýyqtyrý oryndary ashylsa jón edi. Qazirgi bar ońaltý orta­lyqtarynyń qyzmeti sannan sapaǵa ótý úshin áli qy­rýar ju­mys atqarylýy kerek. Biraq, ınflıasııa jo­ǵa­rylap, medısınanyń quny kóte­rilip, densaýlyqtyń qa­diri ótken qoǵam búginde profılaktıkaǵa kóp kóńil bóle bastaǵanyn baıqamaý múmkin emes.

Sodan da bolar buryn shetelde em alý dese, al­dy­men esimizge AQSh pen Batys elderi tússe, bú­gingi baǵyt Shyǵysqa oıysqan. Olar jańadan paıda bolǵan joq, burynnan bar. Tek medısınalyq tý­rızm­niń damýy aımaqtyq sıpatqa ıe. Buryn AQSh pen Eýropa elderiniń medısınasy teńdessiz sanalsa, qazir Shyǵys elderi básekege qosyldy: arzan ári sa­paly. Qymbat operasııalar úshin amerıkalyqtar men eýropalyqtardyń kóbine Taıvan, Úndistan men Taılandty tańdaýy biz úshin qolaıly úrdis. Ekonomıkalyq qýaty orasan medısınalyq týrızm salasyn damytý el medısınasynyń sapasyn kóterip qana qoımaı, búkil týrızm salasynyń damýyna ákelip, nátıjesinde azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna múmkindik beredi. Bul úshin medısınalyq uıymdardyń, mekemelerdiń jumys isteýi jetkiliksiz, jekemenshik sektor da iske kirisýi kerek.

Saltanat QÝANYShBAEVA,

jýrnalıst