HII ǵasyrdyń shyraǵdany tabyldy

2017 jyly Qoja Ah­met Iаsaýı atyndaǵy ha­lyq­ara­lyq qazaq-túrik ýnı­ver­sıteti Túrkııa tarapynan bólingen qarajatpen «Otyrardaǵy Sopy Da­nyshpan tóbesi» atty ǵy­lymı-zertteý jo­basy bo­ıyn­sha tamyz aıynda munda arheologııalyq qazba ju­mystary júrgizildi.

Sopy Danyshpan kim? Ol tarıhı derekterdegi Otyrarǵa jiberilgen Qoja Ahmet Iаsaýıdiń aldyńǵy qatarly shákirti Sýfı Mu­hammed Danıshmend Zar­nýqı bolýy múmkin. Safı ad-dın Oryn Qoılaqynyń «Nasab-nama» atty sheji­resinde: «...Sýfı Mýhammad Danyshmand Zarnýqı keldi. Qoja Ahmad Iasaýınyń hızmatlarynda 40 ıyl hılýat qyldy. Anda kedin shaıh Ahmad Iasaýı Sýfı Mýhammad Danyshmandga ıja­zat berdi: «Barǵyl Otyrarda sýfra týtkıl», – dep aıtady. Sýfı Mýham­mad Danyshmand Otyrarda 40 ıyl sýfra týtdı», – delin­gen.

Sopy Danyshpan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń aıtqan­daryn jınaqtap qaǵazǵa túsirip, «Kóńildiń aınasy» (Mırat-ýl qýlýb) atty rısala qaldyrdy. Osy eńbektiń bir nusqasy Shvesııanyń Ýpsala qalasyndaǵy ýnıversıtet kitap­hanasynyń eski jazbalar qoryn­da saq­taýly turǵanyn ǵalym Dosaı Kenjetaı jazady.

Ýnıversıtettiń Arheo­logııa ǵylymı-zertteý orta­lyǵynyń ǵylymı qyzmet­kerleri bir aı kóle­minde tóbeshiktiń soltústik-batys bóligin qazyp, atalǵan bó­lik­­ten shamamen HII-HIII ǵa­syrlarda tirshilik bol­ǵanyn anyq­tady. 1,7 metr tereńdikten oshaq­tarǵa, ot jaq­qan birneshe oryndarǵa tap boldy. Qazba barysynda tabylǵan keramıka ártúrli úlgide. Syr­ly jáne syrsyz ydys aıaqpen qatar sý qubyr bólikteri, kúıdirgen kirpishter, mys teńgeler (olardyń ishinde qytaılyq ortasy oıyq tıyn) kezikti.

Bárinen buryn úsh zattyń baıyrǵy ornynda tabylýy qyzyq boldy. Eki úlken, bıiktigi 80 sm asatyn, búıirleriniń dıametri 60 sm qumyralar bir-birine jaqyn jatyr. Olar aýyzdary bir baǵytta shy­ǵysqa qaratylyp qulap jatqan kúıde tabyldy. Osy alyp qumyralar ortasynda qoladan quıyl­ǵan, tot basyp kók túske aınalǵan shy­raǵ­dan orna­lasqan. Shyraǵdan da tik turmaı batysqa qa­raı qu­laǵan qal­pynda jatty. Shy­raǵ­dan­nyń janýardyń tuıaǵy ispetti jasalǵan aıaq­tary bar tómengi tuǵyry jáne dińgegi – ortańǵy bó­ligi bir-bi­rimen ajyramaı jatyr eken. Al shyraǵdannyń ús­tińgi bóligi – shy­raq qoıatyny úlken qumy­ranyń ishi­nen shyqty. Ismer usta­nyń qoly­nan shyqqan shyraǵdan men úlken qumyralardyń HII ǵasyr men HIII ǵa­syrdyń basy aralyǵyna jataty­nyn anyqtadyq. Mun­daı qola shyraǵdandar baı adamdardyń múl­ki bolǵan. Qola ol kezde qazyna ispetti bolyp kelgen. Tıyn­­dar qola men mys­tan jasalǵan. Osyndaı qola shy­­raǵ­dandardy teń­gehanaǵa apar­ǵan jaǵ­daıda ol kezdiń ól­shemimen júz­degen aq­sha jasap beretin bolǵan.

Atalǵan bu­­ıym­­dar­dyń or­na­lasýyna qa­rap biz ba­­ıyr­ǵy za­manda, ıaǵ­nı HIII ǵa­syrdyń basynda ta­byl­ǵan zattyń úsheýi de tegis jerde tik turǵan dep sanaı­myz. Bir kezderi jeras­ty dúm­pýleri saldarynan úlken qumyralar jáne jarty metrdeı bıiktigi bar shy­raǵdan bir-birine qarsy qulaǵan dep topshylaýǵa negiz bar. Qulap bara jatyp shyraǵ­dannyń ústińgi bóligi qumyra aýyzy arqyly onyń ishine enip ketken dep joramaldap otyrmyz.

Qoladan quıyl­ǵan osyn­daı shyraǵdannyń kúni búginge deıin Oty­rar­da já­ne Qa­zaqstan aýma­ǵynda bútindeı, barlyq element­terimen tutas ta­byl­maǵanyn eskersek, bul keremet olja. Úl­­ken qumyranyń birin­de túrli syzbalar da baıqalady. Bul qumyralar kıeli jerge jasalǵan syılyqtar bolýy da múmkin. О́kinishke qa­raı, qazba barysynda Sopy Danyshpan tó­beshigindegi qazba­larymyzdy taıaý­daǵy kanaldan asyp eki márte sý basýy zertteýimizdi oıda­ǵydaı júrgizýge keri áserin tıgizdi. Az ǵana ýaqytta júrgi­zilgen zertteýimizdiń barysynda óte qyzyqty arheologııalyq dúnıeler bergen Sopy Danyshpan tóbeshiginiń qazylmaǵan bó­liginde qandaı qundy jádigerler jatyr eken deseńizshi?

Muhtar QOJA,

 Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń Arheologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri