Elimiz táýelsizdigin alǵanda biz de bala emes edik, ınstıtýtty endi bitirgen bozbala shaǵymyz bolatyn. Sosıalıstik qoǵam qurǵan josparly ekonomıka ydyrap, onyń zardaby aýyl sharýashylyǵyna kóp aýyrlyq ákelgenin eshkim umyta qoıǵan joq. Kóptegen sharýashylyqtar ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Aýyl sharýashylyǵynda daǵdarys bastaldy. Adamdar aýyldan qalaǵa kóshti, ańtarylyp ne isterin bilmeı qınaldy, onyń arty jumyssyzdyqqa soqty. Osynyń barlyǵyn jas ta bolsaq kózimizben kórdik, onyń qıyndyqtaryn ózimiz de bastan ótkerdik. Bir qoǵamnan ekinshi qoǵamǵa, josparlaýǵa negizdelgen ekonomıkadan suranysqa jumys isteıtin naryqqa kóshýdiń barlyq qıyndyqtaryn bastan keship qana qoımaı, jeńdik desek bolady. Meniń ákem Janaábil 90-jyldary joǵary oqý ornyn bitirgen balalarynyń jurt sekildi qalaǵa ketýine sonsha yqylasty bolmady. «Balam, maldan aıyrylmańdar, qazaqty mal asyraǵan», dedi. Áke sózin jerge tastamaı, aýylda qaldym, mal basyn saqtap qaldyq, dıqandyqty da tastamadyq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev jyl saıyn halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda ekonomıkany damytýdyń naqty baǵytyn siltep, alǵa jetelep otyrdy desem, artyq emes. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵynda mal basyn asyldandyrý men egin sharýashylyǵyna ozyq tehnologııalardy engizýge kúsh saldyq. Qýatty, ozyq tehnıkalar aldyq, oǵan memlekettiń kómegi de az bolǵan joq. Áńgime qazaq balasynyń mal baǵýynda emes, maldy qalaı baǵýynda boldy. Nursultan Ábishuly osy Joldaýyndaǵy «Aqyldy tehnologııalar – agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý múmkindigi» dep atalatyn úshinshi basymdyqta «Biz egin egip, dándi daqyldardy ósirýdi úırendik. Ony maqtan tutamyz. Alaıda ol jetkiliksiz», dep atap ótti. Biz mal baǵýdy da úırendik, biraq ol da jetkiliksiz. Aýyl sharýashylyǵynyń osy eki salasyna da joǵary ónimdilik, ekologııalyq taza ónim óndirý, eksporttyq áleýetti kúsheıtý mindetteri tur. Oǵan moıny ozyq elderden úırený men ǵylym jetistikterine moıynsuný, ony tájirıbege engize bilý úshin izdenister kerek.
Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda damý salalardy sıfrlandyrýdy mindetteıdi. Onyń qandaı jetistik ekenin ózimiz kórip otyrmyz. Bizdiń sharýashylyqtarda qazir iri qaranyń sıfrlandyrylǵan tórt jaıylymy bar. Birneshe gektar shóbi qunarly jaıylym elektrlendirilgen symdarmen, baǵandarmen qorshalady, qorshaýdyń ishinde mal sýaratyn skvajına, tabıǵı qalypqa jaqyndatylǵan, mal súıkenetin baǵandar ornatylǵan. Sıyrlar jaıylyp kelip, sý ishedi, kúıseıdi, onyń salmaq qosýyna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Beınekamera ornatylǵan, malǵa eshkim tıise almaıdy. Al buryn qalaı edi? Bir tabyn sıyrdy eki baqtashy baǵady, bul jerde olardyń sharýashylyqqa, malǵa janashyrlyǵy ártúrli bolatyn. Keıde jaıylymǵa uzatyp jaımaıdy, keshke erte qoraǵa aıdap ákelip tyǵady, tańerteń salqynmen erte shyǵarmaıdy, uıyqtap qalady, mal urlyǵy da bolmaı qalmaıtyn. Ártúrli jaǵdaıǵa kezigip otyratynbyz. Al ol ekeýine aıyna 100 myń teńgeden tóleımiz, jylyna 1 mıllıon 200 myń tek eki baqtashynyń aılyq jalaqysyna ketip otyrady. Al myna sıfrlandyrylǵan jaıylymdy jasaýǵa osy qarjynyń jartysy da ketpeıdi, onyń esesine qanshama qarjy únemdeledi, eńbek jeńildendiriledi. Qazaqstannyń soltústik oblystaryndaǵy keń jerimizdiń kez kelgen jerinen osyndaı sıfrlandyrylǵan jaıylym jasaýǵa bolady, ony tym azdyrmaı, shóbi shúıgin jerlerge kóshirip otyrýdy sharýashylyqtar ózi shesher edi. Izdengen kásipkerge qazir bárin de jasaýǵa múmkindik bar ǵoı. Ertede atalarymyz da jaıylymdy rettep otyrǵan joq pa edi?
Sıfrlandyrýdy jylqy sharýashylyǵyna, túıe sharýashylyǵyna da paıdalan. Uzyn aıaqty mal óristep jaıylady, túz taǵysy, adamnyń qasqyry bar degendeı, urlyq ta az emes. Sıfrlandyrylǵan sharýashylyqta mal urlyǵy da bolmaıdy, mal ıesi úıde otyryp, chıptelgen aıǵyrdyń úıiri qaıda júrgenin bilip otyrady. Egin sharýashylyǵynda da osy ozyq tehnologııany molynan paıdalana bastady. Qazir egin sharýashylyǵyn sıfrlandyrǵanda osy naýqanǵa ketetin shyǵyndy 30-40 paıyzǵa deıin únemdeı alamyz. Kombaın astyqty oryp kele jatyp, alqapta eshqandaı ýaqyt shyǵyn etpeı tasymal mashınasyna býnkerdegi astyqty quıady. Al tasymal kóligi esh jaqqa burylmaı, týra elevatorǵa nemese sharýashylyqtyń qyrmanyna bet túzeıdi. О́ıtpeske amaly da joq, óıtkeni keńsede tasymal mashınasynyń qaı shaqyrymda ketip bara jatqany kásipkerge, dıspetcherge málim. Al buryn astyq kombaın býnkerinen bir urlanatyn, odan astyqty tıep alǵan tasymal mashınasyn qarap turǵan eshkim joq, ol elevatorǵa deıin úıine, tanystaryna soǵady, qorabyndaǵy qyzyl dánnen malyna dep bir-eki qabyn, taýyǵyna dep bir-eki qabyn tastaıdy. Jumys yrǵaǵynda osyndaı kórinister jıi oryn alatyn. Bir jaǵynan ýaqyttan utylatyn edik, ekinshiden ysyrapqa jol beretinbiz. Astyq sharýashylyǵyn sıfrlandyrý – egin egý naýqanyn da, jınaý naýqanyn da tez arada bitirýge umtylý degen sóz. Aýyl sharýashylyǵynda únemdelgen ýaqytty tabys dep túsine ber.
Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýdyń qarapaıym adamdar ekinshi jaǵyn da aıta bastady. Iá, ol ras, sharýashylyqty kompıýterlendirý adam atqaratyn jumystardy azaıtady. Mal sharýashylyǵynda myńdaǵan bas iri qarany bir nemese eki adam ǵana baǵady. Al buryn oǵan ondaǵan malshy kerek bolatyn. Endi jumystan bosap qalǵan jandar ómirde dymsyz qalǵandaı júreksinedi. Olaı qoryqpaý kerek. Olardy qajetti iske qaıta daıarlaý isi júrgizilip te otyr emes pe? Al memlekettiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy kóptegen baǵdarlamalary dál osy bosaǵan adamdarǵa arnalǵan. «Sybaǵa», «Qulan» sııaqty tolyp jatqan jeńildikter qarastyrylǵan baǵdarlamalardy paıdalansa jumyssyz qalatyn eshkim joq. Bizde adamdarǵa osy máseleni túsindirýimiz kerek, mundaı jumystar jergilikti jerde júrip te jatyr. Erinbegen, eńbektengen jan jumys nátıjesin kóredi.
Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytsaq, onyń ónimin eksporttaý áleýeti de ósedi. Mysaly, Qostanaı oblysy Reseıdiń óndiristi qalalarymen shektesedi. Solardyń barlyǵyna et kerek, sút kerek. Bizdiń naryǵymyz qasymyzda. Maǵan aýyldyń áleýmettik jaǵdaıy týraly suraqtar jıi qoıylady. Elbasy Joldaýlarynda aldymen elimizdiń ındýstrııasyn damytý máseleleri qaralǵany belgili. О́ndiris ekonomıkanyń flagmany bolyp qala beredi. Endi aýyl sharýashylyǵyna da kezek kele jatyr. Elbasy aýyl sharýashylyǵyn ekonomıkanyń draıveri, qozǵaýshysy ekenin aıtyp keledi. Mysaly, Torǵaı óńirinde Aqshyǵanaq degen aýyl bar. Sonda qazir 4 myń iri qara, 4 myń jylqy, 15 myń ýaq mal bar. Biraq jol joq, áleýmettik jaǵdaı keremet bolyp tur dep aıta almaımyz. Oblys ortalyǵynan tym qashyq. Biraq sol aýylda bosap qalǵan bir de úı joq, turǵyndar ketip jatqan joq. Aldaǵy ýaqytta aýyl adamdary sol jerdi gúldendiredi, keremet úıler de salynatyn bolady. Torǵaı óńirindegi de, Tobyl óńirindegi de alys aýyldarda qaladaǵydaı eńseli úı salyp alǵandar qatary kórine bastady. Múmkin aýyl biz kórgendeı emes, basqasha damıtyn bolady. Ony jastar jasaıdy, meniń olarǵa senimim mol.
Aýyl sharýashylyǵyn barynsha sıfrly damytý, kompıýterlendirý aldaǵy ýaqytta tek damýǵa bastaıdy. Árıne qandaı ónerkásip revolıýsııasy, kompıýterlendirý isi ózdiginen alǵa baspaıdy. Ol tek izdenistiń, eńbektiń arqasynda múmkin bolady, ýaqyt talabyna ilese bilýdi bilsek bolǵany. Sondyqtan qandaı damý bolǵanda da eńbek óziniń qundylyǵyn joımaıdy. Eńbek bárin de jeńbek.
Almat TURSYNOV,
«Qarasý» AО́K» JShS
bas dırektory,
Qazaqstannyń Eńbek Eri
Qostanaı oblysy
