Baltabaevtyń nany

As mázirine kóz júgirtip tur edik, aldymyzda turǵan jigit aǵasy:

– Baltabaevtyń nany tústi me, qaraǵym? – dep surady. 

– Tústi, aǵa, – dep jaýap berdi satýshy. 

Alǵashqyda eleń etken joq­pyz. Buıyrǵan dámnen aýyz tıip, ishke el qondyryp syrtqa shyqqanbyz. Dál irgede azyq-túlik satatyn kishkentaı dúken bar eken. Temeki almaqshy bolyp kirdik. Kezekte turǵanymyzda aldymyzdaǵy áldebir ájeı dúken satýshysynan:

– Aınalaıyn, Baltabaevtyń nany tústi me? – dep surasyn.

Alǵashqy estigenimizde eleń etpegenimizben, ekinshi joly oılanyp qaldyq. Shamasy «Balta­ba­ev­tyń nany» degen sóz as ata­synyń belgili bir túriniń ataýy-aý. 

Oblys ortalyǵynda da halyq kúndelikti tutynatyn nan­dy árqıly ataıdy. Áne bir naý­baı­hananyń ataýymen, sodan soń kúndelikti nan jetkizetin aýdan­dar­dyń ataýymen. Máselen, Taı­yn­shanyń nany, Aıyrtaýdyń nany dep jatady. As atasy týraly artyq aýyz sóz aıtýǵa bolmaıdy, obal. Degenmen ár naý­baıhananyń óniminiń sapasy ár­túrli ekendigi belgili. Kún­de­lik­ti tutynyp júrgendikten ol jaıdy halyqtyń bári biledi. Keıbiri borpyldaq, ortasy qýys, keskenniń ózinde úgilip, shashylyp qalady. Endi biri pisýi jetpegendeı kókaıazdanyp, qarmanyp qyssań sýy shyǵardaı ship-shıki bolyp turady. 

Jańa ǵana ashanadan dám tatqanda Baltabaevtyń nany qan­daı bolady dep sura­ma­ǵanymyzǵa ókindik. Qaıtyp barǵansha osy eldi mekenniń ishinde bolsa taýyp alyp tanysaıyqshy dep uıǵardyq. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, alys ta emes eken. Eki-úsh kósheden keıin ońǵa buryldyq. Aldymyzda bir qa­batty, uzynshalaý kelgen naý­baı­hana kezikti. 

Shaǵyn ǵımarattyń tabal­dy­ryǵynan attaǵan sátte-aq táp-tátti nan ıisi burq ete tús­ti. Tanaýyńdy jaratyndaı. Qarsy kezdesken adamǵa jóni­miz­di aıttyq. Jetelep alyp júr­di. Kishkentaı, shaǵyn jumys kabıneti. 

Naýbaıhana ıesi Janat Baltabaev jarymjan adam eken. Anyǵynda ınsýlt alǵan. Bir­neshe jyl buryn. Keıin syrqaty qaıtalap soqqan. Sonda da moıymaǵan. Netken jiger, qaırat, ómirge, eńbekke qushtarlyq dep oıladym ishimnen. 

Tildestik. Bajaılap suraýǵa dátimiz barmady. Insýlttiń saldarynan til kúrmelgen. Qasynda kún­de júrgendikten yńyly men ymyn jaza baspaı tanıtyn kó­mek­shisi kómektesip otyrdy.   

Osy aýdannyń Taıbaı aýylynda mal dárigeri bolyp eńbek etken eken. Keıin Keńes Odaǵy ydyrap, keńsharlar jabylǵanda jumyssyz qalǵan. Tiri adam talpynyp tirshiligin isteýi kerek. Alǵashynda saýda-sattyqpen aınalyssa kerek. Qoly júrgen adamǵa, sáti tússe saýdanyń da nesibesi mol. Mal baqqan adam­­nyń maly jylyna bir-aq ret tóldese, saýdagerdiń maly kúnde týady. Keıin aıyqpas syrq­at jabysqan. Endi saýdamen aınalysýǵa murshasy bolmaı qaldy. Oıdaǵyny oryp, qyr­daǵyny qyryp júretin den­saý­lyq joq. Alǵashynda sonyǵa salar soqpaq tappaı qańtarylyp qalǵany da ras. Keıin jınaǵan azyn-aýlaq qarjysyna osy naýbaıhanany satyp alǵan. Bilmeıtin kásip emes edi, bir kezde ózi de osynda jumys istegen. 

Áli esinde 2012 jyldyń 9 mamyry kúni eki qolyn aldyna syıǵyza almaı kásip izdegen Janat bir qap unnan nan pisirgen. Sóıtip merekege jınalǵan ha­lyqqa satty. As atasynyń qabara qyzaryp pisken, dámi til úıiretin sapasyn kórgen halyq pyshaq ústinde bólip, satyp alyp ketken. Mine, sodan bastap nan pisirýmen aınalysady. Qazir shaǵyn naýbaıhanada 12 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýdanda bul da jumyssyzdyqty joıýǵa azdap bolsa da septigin tıgizetin ıgilikti is. Ekinshi qyrynan alyp qa­rasańyz, tipti mańyzdy. Jarty denesinde jan joq, múgedek adam­nyń tepse temir úzetin aza­mat­tardy sútteı uıyǵan ujym­ǵa aınaldyryp, ýaqtyly ja­la­qysyn tólep otyrýynyń ózi erl­ik emes pe?!
– Kúnde jumys istep turǵan soń ara-tura naýbaıhanaǵa keıbir qosalqy bólshekterdiń qajet bolyp qalatyny bar. Tosyp tu­ra­tyn ýaqyt joq. Halyq nan jeýi kerek qoı. Sondaı kezde Janat kólikti ózi tizgindep Astanaǵa baryp keledi, táýligine eki ret barǵan kezderi de bolǵan. Shuǵyl sharýa týsa Pavlodar da asady, – deıdi naýbaıhana esepshisi Almagúl Aıapbekqyzy.

Aınalymdaǵy qarjy azaıyp, oralymǵa kelmeı olqy túskende undy aýdandaǵy dıirmenderden qaryzǵa da ala beredi eken. О́z isine tyndyrymdy, ár sózine jaý­apty Janattyń boryshker bo­lyp qalmaıtynyna olar da se­nedi. Senbeıtin bank qana. Sha­rýa­syn sál keńeıtip, saýda úıin salsam ba degen, ázirge oryndal­maı turǵan izgi armany bar Janattyń. О́kinishke qaraı, bank erejesinde múgedekterge, onyń ishinde Janat tárizdi úsh márte ınsýlt  bolǵan adamǵa nesıe berý qaýipti kórinedi. 

– Meniń jumysshylarym qajet kezinde nesıe alyp jatady. Solarǵa jumys taýyp berip, otbasylaryn asyraýǵa septi­gim­di tıgizip otyrǵan men ala almaı­myn, – deıdi kásipker Janat Baltabaev.  

О́z nanyn ózi satatyn shaǵyn dúken de ashqysy keledi. Dámi til úıiretin, ıisi muryn jaratyn naýbaıhanadan shyqqan nandy yp-ystyq kúıinde tutynýshynyń qolyna tıgizsem, shirkin, deıdi. Biraq suraǵannyń sybaǵasy sátimen orala bere me?..

Shaǵyn naýbaıhana qazir aýdan ortalyǵyn ǵana emes, irgedegi aýyldardy da qamtyp otyr. 

– Janattyń eńbegine el razy,–deıdi aýdan ákimi Ermek Nuǵy­manov, – jarty aýdandy nanmen asyrap otyr. Eńbegi óz aldyna, ónegesi qandaı. Qazaq jigit­teri, elimizdiń azamattary osyn­daı qaıratty bolýy kerek. Tirshiliktiń aq bas tolqyn­da­rymen alysyp, ómirdiń ókpek jeli keýdesin keri ıterse de, alǵa basyp keledi. 

Shynynda da, solaı emes pe?! Janattyń naýbaıhanasy qazir Ereımentaý aýdanynyń jartysyn sapaly nanmen qamtyp otyr. Turǵyndar tarapynan tapsyrys tússe, nan ónimderiniń túr-túrin pisire beredi.

Jolǵa birer bólke alǵanbyz. Aqkólde at shaldyrdyq. Janat­tyń narttaı qyzyl, dámi til úıiretin nanynan aýyz tıdik. Shynynda da, dámdi eken. Bálkim ómirge qushtar, eńbekke yntyzar kóńildiń mahabbatyna orap pisirgennen shyǵar.  

Baıqal BAIÁDILOV

Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany