Jaqsy aty qalǵan Jaınaq bı

Jaınaqtyń ákesi Abaq Qudaına­zarov ta 1845 jyly maý­symda Reseı bodandyǵyn qa­byl­daý týraly ótinish bergen Uly júzdiń bir top bıleri ara­syn­da bolǵan. Bul ótinishte: «Eger basshylyqqa yńǵaıly bol­sa, osy jazda Qaratalda dýan ashylýyn óti­nip, Reseı úkimetiniń qaramaǵyna ótý­di qalaıtynymyzdy joǵarydaǵy bas­shylarǵa jetkizýin suraımyz» delingen. Bul qujatqa sultan Aqymbek Qulanov óz mórin qoıyp, albandardyń aıt-bozym, segiz-sary, qyzylbórik, qońyrbórik, aljan bıleri: Abaq Qudaınazarov, Tumanbaı Oryntaev, Batash Orazbekov, Berdiqoja Ájibaev, Qojaǵul Raıymbekov, Sarybas Esdáýletov, Pusyrman Qonysbaev tamǵalaryn qoıǵany kórsetilgen.

Jaınaq Abaquly áıgili Tezek tóre­niń qol astyndaǵy senimdi bıle­riniń biri bolǵan. Ol 1850-1855 jyldary el aýzyna iligip, kóptegen daýlar­da ádildigimen kózge túsedi. Shoqan Ýálıhanov 1856 jyly Altynemel saparyndaǵy jazbalarynda aıt-bozym bıi Jaınaqtyń esimin atap ótedi.

Ataqty saıahatshy Semenov-Tıan-Shanskıı «Pýteshestvıe v Tıan-Shan. 1856-1857 g.» degen eńbeginde alban men dýlattar arasynda týyndaǵan daý­dy sheshýge jınalǵan bıler sezine qatysqan Jaınaqqa ol: «Lýchshıı znatok obychnogo prava» dep baǵa beredi. О́ıtkeni ol qazaqtyń turmys-saltyn, ádet-ǵurpyn jetik biletin, elge syıly adamnyń biri edi.

Jetisýdyń HIH ǵasyrdaǵy saıa­sı tarıhynda, sonan keıin jalpy qazaq ádebıetinde óshpes iz qaldyrǵan tulǵalardyń biri – Abylaı hannyń urpaǵy Tezek tóre alban rýyn basqarǵan aǵa sultan bolǵany belgili. Ony albannyń aqsaqaldary hannan baryp surap alǵan. Sebebi ózderindegi tóreleri ózara qyrqysa beripti. Tezek tóreniń jasy ulǵaıǵan kezde kórgen, barym da, baılyǵym da dep senim artyp júrgen erjetken uly qaıtys bolady. Alaıda aqsúıekten shyqqan tákkappar Tezek tóre Allanyń jazmyshyn moıyndaǵysy kelmeı, «Osynshama dúnıeni endi kim basqarady?» dep ózine jaqyn balasyn qushaqtap, óligin kómýge bermeı jatyp alady. Nebir bıler, bedeldi adamdar kelip Tezek tóreniń bul qylyǵy durys emes ekendigin aıtyp, balanyń denesin jerleýge berýin ótinip, kóndire almaıdy. Muny estip, ol kezde nebári 13-14 jasta bolǵan Jaınaq: «Bul daýdy men sheshem, aǵa sultannyń aldyna aparyńdar» deıdi. Ony úlkender jaǵy: «Myqtylar kóndire almaǵanda, sen sheshe alam dep otyrsyń ba?» – dep kidirtedi. Biraq basqa amaldary qalmaǵannan keıin, bala Jaınaqty baıqap kórelik dep sultannyń ordasyna aparady.

Ordaǵa kirgen Jaınaq: «Tezek tóre, basyńdy kóter!» – dep úkimdi daýyspen ún qatady. Oǵan bulaı daýys kóterip eshkim sóılemegendikten, Tezek tóre birden jalt etip basyn kóteredi. Sonda Jaınaq:

– Seni ulyńnyń artynan birge keteıin dep jatyr dep estidim. O dú­nıege attanbas buryn artyńdaǵy eki rý arasyndaǵy úlken daýdy sheship ket. Albannan shyqqan bir aýqatty baı kóship-qonyp júrgen kezde at basyndaı altynyn joǵaltyp alǵan eken. Ony arǵynnan shyqqan jigitter taýyp alyp, ıemdenip bermeı júr. Jeme-jemge kelgende eki jaqtyń jigitteri: «Altyndy bermeseń, turar jerińdi aıt» – dep qarýlaryn saptap, soǵysqa daıyndalyp jatyr. Eki rý arasynda úlken qantógis bolmaı turǵanda osyǵan tóreligińdi aıtyp ket» – deıdi. Sol kezde Tezek tóre:

– Arǵyndar at basyndaı altyndy ıelerine qaıtarý kerek – deıdi. Jaınaqtyń kútkeni de osy jaýap bolatyn:

– Endeshe Tezek tóre sózden ustal­dyń. Allam saǵan ul berdi. Bala altynnan artyq. Sen de ózińe bergen sol uldy altynnan artyq kórip otyrsyń. Allaǵa ol kerek boldy, ózi qaıtyp aldy. Sen oǵan arasha tura almaısyń. Sol sebepti ulyńdy jerleýge ber, – deıdi Jaınaq. Sózge toqtaǵan Tezek tóre amalsyz jeńilgenin moıyndap, ulyn jerleýge bergen eken deıdi. Bul ańyz áńgime el aýzynan alynǵan. Osy kezden bastap Jaınaq bıligimen el kózine túse bastaǵan.

1859 jyly Jaınaq bı Altynemelde jerlenip, kesenesi turǵyzylǵan. 1999 jyly Almaty oblysy, Kerbulaq aýdanyndaǵy Golýbınovka aýylyna Jaı­naq batyrdyń esimi berildi. Ol jer­degi mármár taqtaıshaǵa jazylǵan Sary­bas aqynnyń Jaınaq týraly óleńinde:

«Abaqtyń uly Jaınaq-ty.

Batyrlyǵyn aıtaıyn –

Qylyshyn tasqa qaırapty.

Sheshendigin aıtaıyn –

Bulbuldaı tili saırapty.

Qoly kúshin aıtaıyn –

Árkimniń jáıin oılapty» – delingen.

Jetisý ensıklopedııasyndaǵy málimetterge súıensek, Jaınaqtyń uly Janserke de (1839-1912 jj) áke­si sııaqty bı, bolys bolǵan. 1865­ jyly patshalyq Reseı úkimeti qa­zaq dalasynyń Jetisý ólkesi men oń­tús­tik óńirin Tashkentke deıin óz quzyryna engizip alǵannan keıin, jańa ákimshilik júıe engizý qarsańynda Alataý okrýginde rýlastyq negizde bolystyqtar quryla bastaıdy. Sol jyly aıt-qystyq rýy bolysynyń basqarýshysy bolyp Janserke Jaı­naqov saılanady. Ol ákesi Jaınaq bı­diń erlik jolyn, eldik dástúrin jal­ǵastyryp, 1865-1891 jyldar ara­lyǵynda – 24 jyl aıt bolystyǵyn bas­qarady. Janserke Raıymbek aýdany Súmbe aýylyna bir aýyl uıǵyrlardy kóshirip alyp kelip, Jaıylmanyń jazyǵy degen jerge egin saldyryp, osylaısha halyqty otyryqshylyqqa baýlyǵan. El basqarýdaǵy qyzmeti úshin Janserke Jaınaqulyna podporýchık sheni berilgen. Ol 3-dárejeli Áýlıe Stanıslav ordenimen, Anna lentasyna ilingen kishi altyn medalmen jáne birneshe ret 2,3-dárejeli shapandarmen marapattalǵan. О́zi bolys bolǵan óńirden alǵashqylardyń biri bolyp qajylyqqa barǵan.

Atalarymyzdyń bı, batyr bolyp, eline eńbegi sińgenin bilip júrý qandaı baqyt. Ata-babasy turmaq, shyqqan tegin bergi atalarynan qaıyratyndar sany dendep keledi. Úlken atalaryn aıtpasa, olardy ajyratýdyń ózi qıyn. Sondyqtan da qazekem «Atadan pul qalǵansha, ul qalsyn» degen ula­ǵat taratqan. Ulttyń ulylyǵyn ulyq­taıtyn osy qaǵıda. Búgingi balalarymyz osy sózdiń qadirine jetse, qazaq balasynyń besigi túzelse, el eńsesi bıikteı bereri sózsiz.

Nazgúl NÚSIPQOJA

ALMATY

Sýrette: Alban bıleri Jaı­naq­ (ortada), Adamqul (oń jaq­­ta) jáne Tezek sultannyń ­til­­­­­­ma­­shy. P.M.Ko­sharovtyń sýre­ti. 1857 ­jyl