Ashyq sabaq: Krıterııli baǵalaý bilim sapasyn arttyrady

Bul oqý dálel­deri josparly jáne jú­ıeli jınaqtalatyn jáne oqý sapasy týraly qorytyndy qa­byldaý úshin qoldanylatyn kez kel­gen qyzmetti sıpattaıdy. Atalǵan uǵym eki aspektini, oqý­dy baǵalaý jáne oqý úshin baǵa­laýdy kózdeıdi. Baǵalaýdyń túr­li nysandary oqýdy jaqsartý áleý­­e­ti turǵysynan sıpattalyp, ba­ǵyttalady. Oqýshylar ara­synda túsinistik jáne ujym­dyq qarym-qatynas ornatyp, senimsizdikti joıyp, múm­kin­dikterin arttyrýǵa jol ashady.­

Krıterııler oqytýdyń min­detterin júzege asyratyn ól­shem­der, atap aıtqanda, oqý­shy­lar jumys barysynda oryndaıtyn is-áreketter tizbesi. Jańa júıeniń negizgi maqsaty – bilim sapasyn arttyrý. Qazirgi zamanǵy bilim sapasy bilim alýshynyń keleshektegi túrli máselesin sheshýge qajetti quzyrettilikterin qalyptastyratyn bilim berý nátıjesine baılanysty. Bul bilimniń maqsaty men mazmunyna sáıkes keletin, oqýshylardyń oqý-tanymdyq biliktiligin qa­lyptastyrýǵa sebepshi bolatyn, anyqtalǵan, bilim prosesiniń barlyq qatysýshylaryna aldyn ala belgili krıterııler­men oqýshylardyń oqý jetis­tikterin salystyrýǵa negizdelgen úderis. Baǵalaý kezinde oqýshy úlgerimi aldyn ala belgilengen krıterıılerdiń naqty jıyn­tyǵymen ólshenedi.

Oqýshylardyń pán boıyn­sha úlgerimi eki tásilmen baǵalanady: qalyptastyrýshy jáne jıyntyq baǵalaý. Atalǵan júıe Fılıppın, Sıngapýr, Japonııa, Fransııa, Fınlıandııa syndy damyǵan elderde paıdalanylady. Muny engizýdegi maqsat – oqytý sapa­syn joǵarylatý, mektep bi­tirýshiler bilimin halyqaralyq stan­dartqa sáıkestendirý. Krı­terııli baǵalaý mindetteri oqý­shylardyń sabaqtyń ár bóliginde daıyndyq deńgeıin anyqtaýǵa, baǵdarlamaǵa sáıkes oqý maq­sattaryn oryndaý qabileti men damý jetistigin baqylaýǵa, bilim alý barysyndaǵy qate­likteri men olqylyqtaryn aıqyn­daýǵa, túrli jumys barysynda alǵan baǵasynyń ádil­digine kóz jet­kizýge, oqý­ baǵdarlamasynyń tıim­­­dili­gin saralaýǵa, sabaq úde­risi men bilimniń meńgerilýi týra­ly oqýshy men muǵalim jáne ata-ana arasyndaǵy keri baılanysty qamtamasyz etýge negizdelgen. Baǵalaýdyń bas­ty qyzmeti yntalandyrýǵa, bel­sendilikke, túzetýge, damyt­ý­­ǵa qurylsa, ustanymdary naq­tylyq, ádildik, júıelikti kóz­deıdi. Qalyptastyrýshy jáne jıyntyq baǵalaý barlyq pánder boıynsha qoldanylady.

Tildesý arqyly qarym-qatynas jasaý daǵdylaryna jatatyn oqy­lym, jazylym, aıtylym jáne tyńdalym bastaýysh synyptardaǵy barlyq pánder úshin mańyzdy. Sondyqtan oqýshylarǵa osy 4 daǵdyny barynsha jetildirýge múmkindik berýdiń mańyzy zor. Tájirıbelik mańyzyna toqtalsaq, tek oqý­shy jumysy baǵalanady, oryn­­dalǵan jumys aldyn ala bel­gili úlgimen salystyry­lady, oqýshy óz jumysyn baǵa­laý­ǵa múmkindik beretin naqty ba­ǵalaý algorıtmin biledi jáne ata-anasyna aqparat bere alady.

Krıterııli baǵalaýdyń mu­ǵalimder úshin mańyzy sapaly nátıjege ákeletin is-áreketin saralap jáne bolashaqqa josparlaı alatyn málimetter alýǵa, sabaq berý sapasyn arttyrýǵa, oqýshynyń jeke erekshelikterin eskere otyryp, oqytýdyń ár tul­ǵaǵa arnalǵan aýqymyn jos­parlaýǵa, baǵalaýdyń ártúrli ádisterin paıdalanýǵa, oqý baǵ­darlamasyn qoljetimdi etý úshin usynystar engizýge baılanys­ty órbıdi. Al oqýshylar úshin tanymdyq qabileti men oılaý deńgeıin arttyratyn oqytýdyń ártúrli ádisterin paıdalanýǵa, tabysqa jeteleıtin baǵalaý krı­terıılerin túsinýge, ózin jáne ózgelerdi baǵalaý arqyly keri baılanysqa túsýge, synı oılaýy­na, erkin oı aıtýyna, óziniń bi­limin kórsetýge septesedi. Ata-ana­lar úshin balasynyń bilim sapasynyń dáleldemelerimen tanysýǵa, oqýyndaǵy tabysty baqylaýǵa jáne oqýyna qoldaý kórsetý úshin baǵyt alýyna múm­kindik beredi.

Krıterııli baǵalaý júıesin qol­daný arqyly biz oqýshynyń tul­ǵalyq baǵytyn belsendi pozısııaǵa baǵyttaýǵa, tulǵany ózindik jaýapkershilikke, tu­ǵyrly nátıjege jetkizýge, bi­lim alýshylardyń daıyndyq deń­geıi men ósý dınamıkasyn kez kelgen kezeńde anyqtaýǵa, ár­túrli jumystardan alǵan ba­ǵalardy dıfferensıaldaýǵa qol jetkizemiz. Sonymen birge qu­rylymdyq baǵalaý men naq­tyly baǵalaýlar arqyly oqý­shynyń eńbegin anyqtaýdy, oqýshynyń baǵalaý júıesine tolyq qanaǵattanýyn qalaımyz. Munyń barlyǵy mektepte oqy­tý sapasyn joǵarylatýda, mektep bitirýshilerdiń bilimin halyqaralyq standartqa sáı­kestendirýde tıimdi.

Oqýshylardyń oqý jetis­tikterin baǵalaýda birqatar daǵdylar qoldanylady. Atap aıtqanda, bilý, túsiný, qol­daný, syn turǵysynan oılaý, taldaý, sıntez, baǵalaý, zert­teý daǵdylary, refleksııa, kom­mýnıkatıvti, tildik, je­ke ju­mys jáne topta jumys is­teý, málimetti izdeý daǵdylary, táji­rıbelik, shyǵarmashylyq daǵ­dy­lary.

Deskrıptor atalatyn jetis­tik deńgeıiniń sıpattamasyna kelsek, bul bilý men túsinýden, qoldanýdan, synı oılaý men zertteýden jáne kommýnıkasııa men refleksııadan turady. Bilý men túsiný – jekelegen synyptar men pánder kóleminde oqý baǵdarlamasynyń maqsatyna sáıkes keletin aqparattar jáne sıpattamalardy bilý jáne jań­ǵyrtý, alynǵan aqparatty taldaý, qaıta jańǵyrtý, boljaý jasaý arqyly túsingendigin kórsete bilý. Qoldaný – buryn alǵan aqparattar men bilimderin jańa nemese tanys emes jaǵdaılarda jáne konteksterde paıdalaný.

Iаǵnı ony praktıkalyq, dıagrammalyq jumystarda, keskin kartamen jumys isteýde, esep shyǵarýda, jobalarda, máseleni sheshýde jáne jańa nátıjeler oılap tabýda qoldaný kerek. Synı oılaý jáne zertteý – aqparattardy taldaý, sıntezdeý, baǵalaý arqyly pikir qalyptastyrý, boljamdardy durys aqparattar jınaqtaý jáne derekterdi paıdalaný arqyly zerttep, óz betimen qo­rytyndy jasaýdy bildiredi. Kom­mýnıkasııa jáne refleksııa degenimiz – sýbektiniń ózine jáne óziniń sanasyna nazar aýdarýdy bildiredi. Per Teııar de Shardenniń aıtýynsha, refleksııa adamdardy haıýandardan aıyratyn nárse, sonyń arqasynda adam belgisiz bir nárseni bilip qoımaı, sonymen qatar sol «bilimin bilýdi» túsindiredi.
Jalpy, krıterııli baǵa­laý tehnologııasy oqýshy bo­ıyn­daǵy úreılenýdi basady jáne muǵalimdi «tóreshilik» qyz­metinen bosatyp, oqýshynyń ózin ózi baǵalaý, óz is-áreketine baǵa berý, jaýapkershilik qa­biletiniń damýyna yqpal ete­di.

Krıterııli baǵalaý júıe­si burynǵy baǵalaýǵa qa­raǵan­da, qalyptastyrýshy jáne jıyn­tyq baǵalaýymen erekshe­le­nedi. Búgingi zaman talaby jan-­jaqty damyǵan, ózin­dik «me­ni» qalyptasqan tul­ǵa tár­bıe­­leý ekeni belgili. Oqý­shy tul­ǵa bolyp qalyptasýy úshin onyń boıynda túrli prob­lemany anyq­taýǵa, ózindik tu­jyrym jasaı bilýge, ózindik baǵalaýǵa, synı aqparattardy óz betimen ta­býǵa, taldaýǵa, lo­gıkalyq ope­­rasııalardy qol­dana otyryp dáleldeýge, jalpy alǵanda, jeke adamnyń quzy­rettilikteri qalyptasýy qajet. Muǵalim mek­teptegi sabaqtar top­tamasyn jos­parlaýda baǵ­darlamanyń jeti modýlin sa­baqqa yqpaldastyrýdy nazarǵa alý kerek. Sonymen birge ádis-tásilderdi tıimdi paıdalanarda oqýshylardyń jas erek­sheligin mindetti túrde eskerý qa­jet. Oqýshylardyń sabaqqa qy­zyǵýshylyǵyn arttyrýy men ósýine úles qosatyn sergitý sát­terin de paıdalaný oılastyrylady. Sol sebepti krıterııli ba­ǵalaý tehnologııasy oqýshy múm­kindigin arttyrýǵa jol ashady.

Aqzıra SÁRSEKENOVA,
Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy

ShYMKENT